Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘चतुर्युगाख्यान’ नावाचा एकतीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—युगांमध्ये ज्या ज्या प्रजा उत्पन्न होतात त्या माझ्याकडून ऐका: आसुरी, सर्प, गंधर्व, पैशाची आणि यक्ष-राक्षसी।

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

त्या कोणत्या युगात उत्पन्न होतात आणि त्यांचे आयुष्य किती—हे मी सांगतो. पिशाच, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पन्नग (नाग) इत्यादी।

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

कृतयुगात ते परिघ व उंची यांत समसमान जन्मतात; देवयोनीच्या आठ प्रकारांचे उंचीमान छयान्नव अंगुळे असते।

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

स्वतःच्या अंगुल-प्रमाणाने, जे पोषणाने सिद्ध झालेले असते, ते माप ठरवतात; हेच त्यांचे स्वाभाविक प्रमाण मानले जाते।

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

इथे संध्यांश युगांत वर्तमान मनुष्यांचे (प्रमाण) असे आहे; देव-आसुरांचे प्रमाण सात-सात अंगुळे करून कमी झाले आहे।

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

अंगुळांचे पूर्ण शंभर आणि त्यावर अठ्ठावन्न—देव व असुरांचे उंचीचे हे प्रमाण कलियुगातील जनांनी सांगितले आहे।

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

कलियुगातील अंगुळ-मानाने हे चार आणि ऐंशी (चौर्‍याऐंशी) असे स्मरले जाते; स्वतःच्या अंगुळ-प्रमाणाने पायापासून मस्तकापर्यंत उर्ध्व मोजावे।

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

अशा रीतीने मनुष्याची उंची येथे युगांच्या अंशानुसार कमी होत जाते—भूत व भविष्य अशा सर्व युगकाळांत।

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

स्वतःच्या अंगुळ-प्रमाणाने मनुष्य आठ ताल मानला आहे; आणि जो पायाच्या तळापासून मस्तकापर्यंत मोजला जातो तो नऊ ताल होतो।

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

ज्याचे बाहू संहत होऊन गुडघ्यांपर्यंत पोहोचतात तो देवांनीही पूज्य मानला जातो; तसेच गाय, घोडा, हत्ती व म्हैस इत्यादी स्थावरप्राय प्राण्यांतही तो उत्तम समजला जातो।

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

या कर्ममानाने युगोयुग ह्रास-वृद्धी कळते; पशूंचा ककुद (कुबड) खरोखरच छ्याहत्तर अंगुळ उंच सांगितला आहे.

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

हत्तींचा उत्सेध पूर्ण आठशे अंगुळ मानला आहे; आणि (दुसऱ्या मानाने) अंगुळांचे एक हजार, पण चाळीस अंगुळ वजा करून.

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

वृक्षांचा उत्सेध पन्नास यव असा स्मृत आहे; आणि मनुष्याच्या शरीराची रचना (सन्निवेश) जशी आहे, ती (पुढे) सांगितली जाते.

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

तत्त्वदर्शनाने देवांचे ते लक्षण दिसून येते; आणि बुद्धीच्या अतिशयतेने युक्त देहास देवांचा काय असे म्हणतात.

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

तसेच अतिशययुक्त मनुष्यालाही ‘काय’ असे म्हणतात; अशा रीतीने हे दिव्य-मानुष भाव परिक्रान्त (वर्णित) झाले आहेत.

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

पशू, पक्षी आणि सर्व स्थावरांमध्ये—गायी, शेळ्या-मेंढ्या, घोडे, हत्ती, पक्षी व पर्वत इत्यादी सर्व आहेत।

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

ये येथे यज्ञीय कर्मांत सर्वथा उपयोगात येतात, ते पुन्हा देवस्थानांत त्याच रूपाने जन्म घेतात।

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

देवांच्या शुभ मूर्ती जशा त्यांच्या आशय व उपभोगानुसार असतात, तसेच स्थावर-जंगम प्राणीही त्यांच्या रूपास अनुरूप प्रमाण (आकार) धारण करतात।

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

तेथे मनोहर भावांमुळे ते सुखी झाले; म्हणून आता मी शिष्ट, सत्पुरुष आणि साधू यांचे वर्णन करतो।

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

‘सत्’ हा ब्रह्माचा शब्द आहे; ज्यांच्यात ते ‘सत्’ असते, ते ब्रह्मासारख्या स्वभावामुळे ‘संत’ म्हणून ओळखले जातात।

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

दशात्मिक विषयांत व अष्टलक्षण कारणात वावरूनही जे न क्रोध करीत, न तृष्णा धरित—तेच जितात्मा असे स्मरणात सांगितले आहेत.

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

सामान्य धर्मांत तसेच विशेष धर्मांतही, ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य हे युक्त असल्यामुळे त्यांना ‘द्विजातयः’ असे म्हणतात.

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

जो वर्णाश्रमधर्मात युक्त होऊन स्वर्गगतीत सुखाने वावरतो, तो श्रौत-स्मार्त धर्माच्या ज्ञानामुळे ‘धर्मज्ञ’ म्हणवितो.

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

विद्येच्या साधनेने, गुरूच्या हितासाठी वागणारा ब्रह्मचारी ‘साधु’ होय; तसेच गृहकार्याच्या साधनेने गृहस्थही ‘साधु’ म्हणतात.

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

अरण्यात तपस्येच्या साधनेने वैखानस ‘साधु’ मानला आहे; आणि योगसाधनेने प्रयत्नशील यतीही ‘साधु’ असे स्मृत आहे.

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

अशा रीतीने आश्रमधर्मांचे साधन केल्यानेच साधू मानले जातात—गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि यतीही।

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

तेव्हा ना देव, ना पितर, ना मुनी, ना मनुष्य—भिन्न दृष्टीचे लोक ‘हा धर्म, हा नाही’ असे म्हणत निर्णय करतात.

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

येथे ‘धर्म’ आणि ‘अधर्म’ हे दोन्ही शब्द क्रियारूप सांगितले आहेत; कुशल व अकुशल कर्मच येथे धर्म-अधर्म मानले आहेत.

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

‘धृ’ धातूचा अर्थ धारण व धृती असा सांगितला आहे; आणि जे धारण करत नाही, जे तुच्छतेकडे नेते, ते ‘अधर्म’ म्हणतात.

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

आचार्य सांगतात की धर्म इष्ट फल देणारा आहे; आणि अधर्म अनिष्ट फल देणारा—हेही आचार्यांनी उपदेशिले आहे.

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

जे वृद्ध, अलोलुप, आत्मसंयमी व निष्कपट, तसेच सम्यक् विनीत व ऋजु असतात—त्यांनाच आचार्य म्हणून मान्यता दिली जाते.

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

जो स्वतः आचार पाळतो, आचाराची स्थापना करतो, आणि शास्त्रांचे संकलन व अध्ययन करतो—म्हणून तो आचार्य म्हणविला जातो.

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

धर्मज्ञांनी विहित केलेला धर्म द्विजांसाठी दोन प्रकारचा आहे—श्रौत आणि स्मार्त. श्रौत धर्माचे लक्षणही दारा (पत्नी) व अग्निहोत्र यांच्या संबंधामुळे द्विविध सांगितले आहे.

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

स्मार्त धर्म वर्णाश्रम-आचार, यम व नियम यांद्वारे स्मृत आहे. आणि श्रौत धर्म येथे पूर्वजांना वेदित करून सप्तर्षींनी प्रतिपादन केला.

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

ऋक्, यजुः आणि साम—ही श्रुती ब्रह्माची अंगे आहेत. अतीत मन्वंतरातील आचार स्मरून मनूंनी त्यांचे प्रतिपादन केले.

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

म्हणून स्मार्त धर्म हा वर्ण-आश्रमांचा विभाग करणारा आहे; हाच विविध धर्म येथे ‘शिष्टाचार’ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

‘शेष’ हा शब्द ‘शिष्ट’ असा आहे; जे उरतात त्यांना शिष्ट म्हणतात। मन्वंतरांमध्ये जे धर्मात्मे शिष्ट येथे स्थिर राहतात।

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

मनु आणि सप्तर्षी—लोकपरंपरा चालू ठेवण्यासाठी—जे धर्मासाठी स्थिर राहतात, त्यांनाच शिष्ट म्हणतात।

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

मनु इत्यादी जे शिष्ट आहेत, ज्यांचा मी पूर्वी उल्लेख केला—त्या शिष्टांनी आचरलेला धर्म युगोयुग योग्य रीतीने चालतो।

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

त्रयी (वेद), वार्ता, दंडनीती, इज्या आणि वर्ण-आश्रम—हे सर्व शिष्टांनी आणि मनुने पुनःपुन्हा आचरले आहे।

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

पूर्वजांनी आचरिल्यामुळे जो सात्त्विक शिष्टाचार मानला जातो तो असा—दान, सत्य, तप, ज्ञान, विद्या, इज्या (पूजा), तीर्थयात्रा व दया।

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

ही आठ आचरणे शिष्टाचाराची लक्षणे आहेत; कारण शिष्टजन याचप्रमाणे वागतात—मनु आणि निश्चयच सप्तर्षीही।

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

सर्व मन्वंतरांत शिष्टाचार असा स्मृत आहे. जो श्रवणाने (श्रुतीने) कळतो तो ‘श्रौत’, आणि जो स्मरणाने (स्मृतीने) तो ‘स्मार्त’ म्हणतात.

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

श्रौत धर्म इज्या व वेदाधारित आहे; स्मार्त धर्म वर्णाश्रमाधारित आहे. आता येथे धर्माची लक्षणरूप अंगे-प्रत्यंगेही मी सांगतो.

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

ज्याने पाहिलेला खरा अर्थ विचारल्यावर लपवत नाही, आणि जसे घडले तसेच सांगतो—हेच सत्याचे लक्षण आहे.

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

ब्रह्मचर्य, जप, मौन आणि निराहार—हेच तपाचे स्वरूप; ते सदैव अत्यंत घोर व कठीण आहे.

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

पशु, द्रव्य-हविष्य, ऋक्-साम-यजुः मंत्र, ऋत्विज आणि दक्षिणा—यांचा संयोग म्हणजे ‘यज्ञ’ असे म्हणतात.

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

जो सर्व प्राण्यांत आत्मवत् भाव ठेवून, हित-अहितातही समदृष्टीने वागतो—तीच पूर्ण ‘दया’ मानली आहे.

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

शिवीगाळ झाली किंवा मारही बसला तरी तो न शिवी देतो, न मारतो; वाणी-मन-कर्माने सहन करतो—हीच तितिक्षा ‘क्षमा’ मानली आहे.

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

स्वामीने राखलेले असो वा गडबडीत टाकून दिलेले असो—परधन न घेणे यालाच ‘अलोभ’ म्हणतात.

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

मैथुनाचा आचार न करणे, चिंता न करणे व निरर्थक बोलणे न करणे—इंद्रियांची निवृत्ती हेच ब्रह्मचर्य; तेच अखंड तप म्हणतात।

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

जो येथे स्वतःच्या किंवा पराच्या हितासाठीही इंद्रियांना मिथ्या कर्मांत प्रवृत्त होऊ देत नाही—हेच शमाचे लक्षण आहे।

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

जो दशात्मक विषयांमध्ये व अष्टलक्षण कारणांमध्ये अडथळा आला तरी क्रोध करत नाही—तोच जितात्मा मानला जातो।

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

जे जे अत्यंत प्रिय द्रव्य न्यायाने मिळाले असेल, ते ते योग्य गुणवानास द्यावे—हेच दानाचे लक्षण आहे।

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

दान तीन प्रकारचे—कनिष्ठ, मध्यम व ज्येष्ठ. त्यात ज्येष्ठ दान परम कल्याण (नैश्रेयस) देणारे, आणि कनिष्ठ दान स्वार्थसिद्धीसाठी असते.

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

सर्व भूतांवर करुणेने केलेला न्याय्य संविभाग हा मध्यम मार्ग आहे; श्रुती-स्मृतींनी विहित धर्म हा वर्णाश्रमात्मक आहे.

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

जो धर्म शिष्टाचाराला विरोधी नाही व सत्साधूंना मान्य आहे; अनिष्टात द्वेष न करणे आणि इष्टाचे अभिनंदन करणे—हेच त्याचे लक्षण.

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

प्रीती, ताप आणि विषाद यांपासून निवृत्ती म्हणजे वैराग्य; संन्यास म्हणजे कर्मांचा न्यास—केलेले व न केलेले, दोन्हींसह.

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

कुशल व अकुशल यांचा त्याग हाच ‘न्यास’ म्हणतात; जे व्यक्त विशेष आहेत ते या अचेतन विकारातच दिसतात.

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

चेतन व अचेतन यांचा भेदविवेक म्हणजे ‘ज्ञान’; धर्माच्या अंग-प्रत्यंगांचे हेच लक्षण स्मृत आहे.

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

धर्मतत्त्व जाणणाऱ्या ऋषींनी पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात जी विधी सांगितली, तीच मन्वंतराची विधी मी येथे तुम्हांला वर्णन करून सांगतो।

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

तसेच चातुर्हेत्र व चातुर्विद्या यांविषयीही—प्रत्येक मन्वंतरात श्रुती (वैदिक परंपरा) वेगवेगळी ठरविली जाते।

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

ऋक्, यजुः आणि साम—तसेच प्रत्येक देवतेनुसार असलेले पाठ—हे सर्व भूत-संप्लव (प्रलय) पर्यंत टिकतात; फक्त एक ‘शतरुद्रीय’ वगळून।

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

हैत्र-विधी आणि स्तोत्रही पूर्ववत् चालू राहतात—द्रव्य-स्तोत्र, गुण-स्तोत्र आणि फल-स्तोत्रही तसंच।

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

हे चौथे ‘आभिजनक’ स्तोत्र—हे चार प्रकारचे आहे—सर्व मन्वंतरांत, ज्या ज्या देवता असतात त्यानुसार (प्रवर्तते)।

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

त्यांच्यासाठी ब्रह्मा चार प्रकारचे स्तोत्र प्रवर्तित करतात. तसेच मंत्रसमूहांची उत्पत्तीही चार प्रकारची आहे.

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

येथे वेदांमध्ये अथर्व, ऋग्, यजुः आणि साम हे वेगवेगळे आहेत. तपात रत ऋषींचे उग्र तप अत्यंत दुष्कर आहे.

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

येथे पूर्वीच्या मन्वंतरांत मंत्र प्रकट झाले. असंतोष, भय, दुःख, सुख आणि शोक—यांपासून ते पाच प्रकारे उद्भवले.

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

ऋषींना ‘तारक’ नावाचे दर्शन यदृच्छेने प्राप्त झाले. ऋषींचे जे ऋषित्व आहे, ते मी येथे लक्षणांसह सांगीन.

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

अतीत व अनागत विषयांत ऋषी पाच प्रकारचे म्हटले जातात. म्हणून मी तेथे ऋषींच्या आर्ष-समुद्भवाचे वर्णन करीन.

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

गुणसम्य स्थितीत सर्वसंप्रलय झाल्यावर, त्या वेळी वेदही अविभक्त राहतात—ती अवस्था अवर्णनीय व तमोमयी असते.

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

ते तत्त्व प्रथम बुद्धीविना चेतनार्थ प्रवृत्त होते; परंतु चेतना व बुद्धीपूर्वक झाल्यावर ते चेतनानेच प्रवर्तित होते.

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

ते दोघेही तसेच प्रवर्ततात जसे पाण्यात मासा व पाणी—दोन्ही; चेतनेने अधिष्ठित सत्त्व गुणात्मक होऊन प्रवृत्त होते.

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

कारणत्वामुळे त्याचे कार्यही तेव्हा प्रवर्तते; विषय विषयित्वामुळे, आणि अर्थ अर्थत्वामुळे तसेच प्रकट होतात.

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

प्राप्य काळामुळे करणात्मक भेद निर्माण होतात; तेव्हा महत् इत्यादी तत्त्वे क्रमाने व्यक्त होऊन सिद्ध होतात.

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

महत्तत्त्वापासून अहंकार उत्पन्न झाला; त्याच्यापासून भूतें व इंद्रिये प्रकट झाली. आणि भूतांपासूनच भूतांचे भेद परस्पर जन्मले.

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

कार्य-करणांनी सिद्ध झालेला तो तत्क्षणीच प्रवृत्त झाला; जसा जळत्या निखाऱ्यातून ठिणग्या एकाच क्षणी उडतात.

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

तसेच कारणापासून एकाच क्षणात क्षेत्रज्ञ प्रकट झाले; जसा अंधारात काजवा सहसा दिसतो.

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

तसेच अव्यक्तातून तो काजव्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन प्रकट झाला; आणि तो महान्, शरीरासहित, जिथे हा प्रवृत्त झाला तिथेच स्थित झाला.

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

तेथेच द्वारशाळेच्या मुखाशी तो सर्वव्यापी विद्वान् स्थित झाला. परंतु महान् तत्त्व तमसाच्या पलीकडे, आपल्या वैशिष्ट्यामुळे ओळखला जातो.

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

तेथेच स्थित त्या विद्वानाविषयी ‘तमसाचा अंत’ अशी श्रुती आहे; विवर्त होत असलेल्या बुद्धीची चतुर्विध प्रकटता झाली।

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य आणि धर्म—हे चतुष्टय मनुष्याच्या स्वाभाविक सिद्धी आहेत, असे जाणावे।

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

तो महात्मा शरीराच्या विवर्तामुळे ‘सिद्धी’ म्हणून सांगितला जातो; कारण तो सर्वांच्या अंतःकरणात अनुशय करतो—तोच क्षेत्रज्ञही आहे।

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

‘पुरी’मध्ये वास करतो म्हणून तो पुरुष, आणि क्षेत्राचे ज्ञान असल्याने तो क्षेत्रज्ञ म्हणतात; कारण तो बुद्धीसह अंतःशयी आहे, म्हणून तो बोधस्वरूप आहे।

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

संपूर्ण सिद्धीसाठी तो व्यक्त-अव्यक्त, अचेतनालाही परिग्रह करतो; अशा रीतीने प्रकट झालेला क्षेत्रज्ञ क्षेत्र-ज्ञानाने संयुक्त आहे।

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

विवृत्तीच्या काळी तो ऋषी स्वतः बुद्धीने अव्यक्त परमतत्त्व प्रकट करतो; कारण तो परमतत्त्वाला ‘ऋषयति’, म्हणून त्याचे परमर्षित्व मानले जाते.

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

गतीअर्थी ‘ऋष्’ धातूपासून आद्य ‘निर्वृती’ हे नाव सांगितले; आणि तो स्वतःच प्रकट झाला म्हणून ‘ऋषिता’ असेही स्मरण केले जाते.

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

ईश्वरापासून स्वयं उत्पन्न झालेले ब्रह्माचे मानसपुत्र; त्यांच्या उत्पत्तीने तो महान् परतत्त्व सर्वत्र व्यापून राहिला.

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

कारण ते धीरो महानाला सर्व बाजूंनी गुणांनी ‘ऋषन्ति’ करतात; म्हणून बुद्धीचा परमदर्शी त्यांना ‘महर्षी’ असे म्हणतो.

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

ते ईश्वरांचे पुत्र—मानसही आणि औरसही; ते अहंकार व तप यांनाही ‘ऋषन्ति’ (संयमित/शुद्ध) करतात आणि ऋषित्वाला पोहोचलेले आहेत.

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

म्हणून ते सप्तर्षी भूतांच्या आदौ तत्त्वदर्शनामुळे प्रसिद्ध झाले. आणि ऋषिपुत्र म्हणविले जाणारे ऋषीक मैथुनातून गर्भसम्भव झाले.

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

ते महातेजस्वी ऋषी तन्मात्रा आणि सत्य यांचे चिंतन करतात. ते सप्तर्षी परमतत्त्व-सत्याचे द्रष्टे आहेत.

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

ऋषीकांचे जे पुत्र, ते ‘ऋषिपुत्रक’ म्हणून जाणावे. कारण ते ऋत (धर्मसत्य) आणि तत्त्वतः विशेषांचा शोध घेतात.

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

म्हणून ते सप्तर्षीही श्रुतीच्या परमदर्शनाने (हे तत्त्व) पाहतात—अव्यक्तात्मा, महानात्मा आणि अहंकारात्मा तसेच.

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

भूतात्मा आणि इन्द्रियात्मा—हे त्यांचे ज्ञान सांगितले जाते. अशा या ऋषिजाती; आता त्यांच्या पाच नावांचे श्रवण कर.

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

भृगु, मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा (महर्षी) होत.

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

हे ब्रह्म्याच्या मानसातून उत्पन्न, स्वयं ईश्वरस्वरूप आहेत; श्रेष्ठत्वाने ऋषी म्हणून स्मृत, म्हणूनच ‘महर्षी’ म्हणतात.

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

हे ऋषी ईश्वरगणांचे पुत्र आहेत—हे जाणावे: काव्य (शुक्र), बृहस्पती, कश्यप आणि व्यवन.

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

उतथ्य, वामदेव, अपास्य, उशिज; कर्दम, विश्रवा, शक्ती; तसेच वालखिल्य आणि अर्वत.

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

अशा रीतीने हे ऋषी सांगितले, जे तपस्येने ऋषित्वास पोहोचले; आता गर्भोत्पन्न ऋषिपुत्र आणि ऋषिकांनाही जाणावे.

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

वत्सर, नगृहू, भरद्वाज, तसेच ऋषी दीर्घतमा, बृहदुक्त आणि शरद्वत—हेही (प्रसिद्ध) आहेत.

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

वाजश्रवा, शुचि, वश्याश्व, पराशर; तसेच दधीचि, शंशप आणि राजा वैश्रवण—हेही (गणले जातात)।

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

अशा रीतीने हे ऋषिक सांगितले गेले; ते सत्यदर्शनाच्या ऋषित्वाला पोहोचले. ते ईश्वरस्वरूप ऋषी व ऋषिक म्हणून स्मरणीय आहेत.

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

हे सर्व मंत्रकर्ते आहेत—संपूर्णपणे, हे श्रोते, जाणून घ्या. भृगु, काव्य, प्रचेतस आणि आत्मवान ऋचीकही (त्यांत आहेत).

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

आणि और्व, जमदग्नि, विद, सारस्वत; तसेच आर्ष्टिषेण, युधाजि, आणि वीतहव्य व सुवर्चस—हेही (मंत्रकर्ते) आहेत.

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

वैन्य पृथु, दिवोदास, बाध्यश्व, गृत्स व शौनक—हे भृगुवंशी मंत्रविद्येत प्रसिद्ध असे एकोणवीस मानले जातात.

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

अंगिरा, वैद्यग, भरद्वाज, बाष्कलि, ऋतवाक, गर्ग, शिनि आणि संकृति—हेही पवित्र परंपरेत स्मरणीय आहेत.

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

पुरुकुत्स, मान्धाता, अंबरीष, युवनाश्व, पौरकुत्स, त्रसद्दस्यु आणि दस्युमान—हीही धर्मकीर्तीने उजळलेली नावे आहेत.

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

आहार्य, अजमीढ, तुक्षय, कपि, वृषादर्भ, विरूपाश्व, कण्व आणि मुद्गल—हीही पुण्यनामांच्या परंपरेत गणले जातात.

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

उतथ्य, सनद्वाज, वाजश्रवा, अयास्य, चक्रवर्ती आणि वामदेव—हेही पावन वंशात पूज्य म्हणून स्मरण केले जातात.

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

असिज, बृहदुक्त, ऋषी दीर्घतम तसेच कक्षीवान—हे सर्व मिळून तेहतीस श्रेष्ठ आंगिरस ऋषी म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

हे सर्व मंत्ररचयिता काश्यपवंशी आहेत; ऐका—काश्यप, वत्सार, नैध्रुव आणि रैभ्य.

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

असित व देवल—हे सहा ब्रह्मवादी; तसेच अत्रि, अर्वसन, श्यावाश्व आणि गविष्ठिर.

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

आविहोत्र नावाचा धिमान ऋषी आणि पूर्वातिथि—अशा रीतीने हे तीन महर्षी मंत्रकार म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

वसिष्ठ, शक्ति आणि पराशर; चौथा इन्द्रप्रमति आणि पाचवा भरद्वसु आहे.

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

षष्ठ मैत्रावरुणि आणि सप्तम कुण्डिन असे आहेत। अशा रीतीने हे सात वसिष्ठ ब्रह्मवचन सांगणारे म्हणून जाणावे.

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

विश्वामित्र गाधेय, देवरात व उद्गल; तसेच विद्वान मधुच्छंदा आणि अन्य ऋषी अघमर्षण—हेही आहेत.

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

अष्टक व लोहित, तसेच कत व कोल हे दोघे; पुढे देवश्रवा, रेणु, पूरण आणि धनंजय आहेत.

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

हे तेराजण धर्मनिष्ठ कुशिकश्रेष्ठ म्हणून जाणावे; तसेच अगस्त्य, अय, दृढायु आणि विध्मवाहही आहेत.

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

हे तीन ब्रह्मनिष्ठ व तपस्वी, परमकीर्तीचे आहेत. तसेच वैवस्वत मनु, राजा एल आणि पुरूखा (हेही) प्रसिद्ध आहेत.

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

क्षत्रियांचे हे दोन चर (गोत्रप्रवर्तक) मंत्रोच्चार करणारे म्हणून जाणावे. भलन्दन, वत्स आणि संकील—हे तिघे मानले आहेत.

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

हेच वैश्यांचे मंत्रकृत व श्रेष्ठ प्रवर म्हणून स्मृत आहेत. अशा रीतीने ऋषींनी रचलेल्या मंत्रांची ही नव्वद संख्या सांगितली आहे. हे ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्यहो, ऋषिपुत्रांना नावांसह जाणून घ्या.