Shloka 97
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः
Transliteration
brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ / paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ
Translation
हे ब्रह्म्याच्या मानसातून उत्पन्न, स्वयं ईश्वरस्वरूप आहेत; श्रेष्ठत्वाने ऋषी म्हणून स्मृत, म्हणूनच ‘महर्षी’ म्हणतात.
Word by Word
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध/possessor)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
मानसाःmind-born
मानसाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (born of mind)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle; emphasis)
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम
उद्भूताःarisen/produced
उद्भूताः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeAdjective
Rootउद्+भू (धातु) → उद्भूत (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘arisen/produced’
स्वयम्by themselves
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: by oneself)
ईश्वराःlords
ईश्वराः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
परत्वेनby reason of superiority
परत्वेन:
Hetu (हेतु/means-cause)
TypeNoun
Rootपरत्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; भाववाचक (abstract)
ऋषयःsages
ऋषयः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Apadana (अपादान/from which)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; सम्बन्ध-प्रयोग (relative)
स्मृताःare called/remembered
स्मृताः:
Karma (कर्म/that which is designated)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (PPP/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive sense): ‘are called/remembered’
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु/therefore)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; तस्मात्=therefore/from that
महर्षयःgreat sages
महर्षयः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः महा+ऋषि (कर्मधारय)