Shloka 9
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः
Transliteration
svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ / āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ
Translation
स्वतःच्या अंगुळ-प्रमाणाने मनुष्य आठ ताल मानला आहे; आणि जो पायाच्या तळापासून मस्तकापर्यंत मोजला जातो तो नऊ ताल होतो।
Word by Word
स्वेनby one’s own
स्वेन:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (Instrumental), एकवचन; विशेषणम् प्रमाणेन प्रति
अङ्गुलि-प्रमाणेनby the measure of a finger
अङ्गुलि-प्रमाणेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootअङ्गुलि (प्रातिपदिक) + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
अष्ट-तालःeight-tāla (in height)
अष्ट-तालः:
विधेय-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअष्ट (प्रातिपदिक) + ताल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; द्विगु-समास—‘अष्ट तालाः यस्य’ (measure of eight tālas)
स्मृतःis stated/considered
स्मृतः:
कर्मणि-प्रयोगे विधेय (Predicative in passive)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त—क्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नरःa man
नरः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
आup to
आ:
अवधि (Limit marker)
TypeIndeclinable
Rootआ (अव्यय)
Formअव्यय; अवधिप्रदर्शक (up to)
पाद-तल-मस्तिष्कः(one) extending from the sole to the head
पाद-तल-मस्तिष्कः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootपाद (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक) + मस्तिष्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; बहुव्रीहि—‘पादतलात् मस्तिष्कपर्यन्तः’ (whose extent is from sole to head)
नव-तालःnine-tāla (in height)
नव-तालः:
विधेय (Predicate)
TypeAdjective
Rootनव (प्रातिपदिक) + ताल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; द्विगु—‘नव तालाः यस्य’
भवेत्would be, should be
भवेत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative/विधिलिङ्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
तुindeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधानार्थक/विरोधार्थक (indeed/but)
यःwho
यः:
कर्ता (Subject of relative clause)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)