Shloka 48
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
Transliteration
ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca / pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā
Translation
जो सर्व प्राण्यांत आत्मवत् भाव ठेवून, हित-अहितातही समदृष्टीने वागतो—तीच पूर्ण ‘दया’ मानली आहे.
Word by Word
आत्मवत्as oneself / self-like
आत्मवत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआत्मवत् (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत्-प्रत्ययान्त विशेषण; अव्ययभावेन (indeclinable-like) प्रयुक्तम्
सर्वभूतेषुin all beings
सर्वभूतेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्व + भूत (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), बहुवचन; समासः सर्व-भूत (कर्मधारय)
याwhich (that)
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
हितायfor welfare/benefit
हिताय:
Sampradana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootहित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4), एकवचन; प्रयोजन (dative)
अहितायfor harm
अहिताय:
Sampradana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootअहित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4), एकवचन; प्रयोजन (dative)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
प्रवर्तन्तेproceed/act
प्रवर्तन्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रवृत्/वृत् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
समाequal/even
समा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘दृष्टिः’ इत्यस्य विशेषणम्
दृष्टिःview/attitude
दृष्टिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
कृत्स्नाentire/complete
कृत्स्ना:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृत्स्न (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘एषा’ इत्यस्य विशेषणम्
अपिalso/even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (particle), अपि = also/even
एषाthis
एषा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम
दयाcompassion
दया:
Pratijna/Predicate (विधेय)
TypeNoun
Rootदया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विधेय (predicate nominative)
स्मृताis considered/remembered (as)
स्मृता:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त: क्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मणि भावः—‘(इयं) स्मृता’