Sukta 33
Rishi: Atharvanic tradition (specific ṛṣi not stated in the supplied excerpt)
Devata: Yákṣma (as disease-demon) / healing-extraction force of the Atharvan
Chandas: Noted in the Anukramaṇī for this hymn-cycle: mixed meters; this mantra is commonly treated as anuṣṭubh-like in cadence, but the excerpt indicates a metrical sequence across verses (5–7) and does not explicitly label v.1.
हा अथर्ववैदिक उपचार-स्तोत्र यक्ष्माविरुद्ध—विशिष्ट अवयव व धातूंमध्ये घर करणारा क्षयकारी रोग-दैत्य म्हणून कल्पिलेल्या—शस्त्रक्रियेसारख्या वाचिक-उपसारण मंत्ररूप आकर्षण आहे. शरीराच्या भागांची क्रमबद्ध शारीर-स्वीप पद्धतीने नावे घेत, आणि “आम्ही ते उपटून काढतो/फाडून काढतो” (वि वृह्) अशी पुनःपुन्हा घोषणा करून, हा मंत्र भूतबाधा-निवारक उपचारासारखा कार्य करतो—डोके व इंद्रिये यांपासून धड व त्वचेपर्यंत रोगाला ढवळून बाहेर काढतो. शेवटी, कश्यपाशी निगडित अधिकारपूर्ण उपचार-प्रवाह आणि वीबर्ह (“मुळासकट उपटणारी/उपसारणारी” शक्ती) यांच्या बळावर, संपूर्ण देह-शुद्धीचा सर्वांगीन निष्कासन-विधी म्हणून हे स्तोत्र परिपूर्ण होते.
Mantras
Mantra 1
यक्ष्मविबर्हणम्। ५ उपरिष्टाद्विराड्बृहती, ६ उष्णिग्गर्भा निचृदनुष्टुप्, ७ पथ्यापङ्क्तिः। अ॒क्षीभ्यां॑ ते॒ नासि॑काभ्यां॒ कर्णा॑भ्यां छुबु॑का॒दधि॑ । यक्ष्मं॑ शीर्ष॒ण्यं ऽ म॒स्तिष्का॑ज्जि॒ह्वाया॒ वि वृ॑हामि ते
तुझ्या डोळ्यांतून, तुझ्या नाकपुड्यांतून, तुझ्या कानांतून, हनुवटीच्या वरून—जो यक्ष्मा मस्तकात बसलेला आहे, मेंदूतून, जिभेतून—तो यक्ष्मा मी तुझ्यातून उपटून बाहेर काढतो/काढते.
Mantra 2
ग्री॒वाभ्य॑स्त उ॒ष्णिहा॑भ्यः॒ कीक॑साभ्यो अनू॒क्याऽत्। यक्ष्मं॑ दोष॒ण्य॑१मंसा॑भ्यां बा॒हुभ्यां॒ वि वृ॑हामि ते
तुझ्या मानेतून, तुझ्या खांद्यांच्या भागांतून, तुझ्या बरगड्यांतून, तुझ्या पाठीच्या कण्यांतून—क्षय करणारा, अनिष्ट घडवणारा यक्ष्मा—खांदे व बाहूंसह—मी तुझ्यातून फाडून पूर्णपणे वेगळा करतो/करते.
Mantra 3
हृद॑यात् ते॒ परि॑ क्लो॒म्नो हली॑क्ष्णात् पा॒र्श्वाभ्या॑म्। यक्ष्मं॒ मत॑स्नाभ्यां प्ली॒ह्नो य॒क्नस्ते॒ वि वृ॑हामसि
तुझ्या हृदयापासून—तुझ्यापासून दूर; क्लोमन (klóman) पासून, हालीक्ष्ण (hālīkṣṇa) पासून, दोन्ही पार्श्वांपासून—खालच्या धडापासून, प्लीहापासून, तुझ्या यकृतापासून—यक्ष्मा आम्ही फाडून, उपटून बाहेर काढतो.
Mantra 4
आ॒न्त्रेभ्य॑स्ते॒ गुदा॑भ्यो वनि॒ष्ठोरु॒दरा॒दधि॑ । यक्ष्मं॑ कु॒क्षिभ्यां॑ प्ला॒शेर्नाभ्या॒ वि वृ॑हामि ते
तुझ्या आतड्यांतून, तुझ्या गुदातून, तुझ्या मूत्राशयातून, तुझ्या उदरातून—त्यांवरून दूर करून; तुझ्या कुक्षी/बाजूच्या भागातून, प्लीहा/तिल्लीमधून, नाभीतून—यक्ष्मा मी तुझ्यातून उपटून काढतो/काढते.
Mantra 5
ऊ॒रुभ्यां॑ ते अष्ठी॒वद्भ्यां॒ पार्ष्णिभ्यां॒ प्रप॑दाभ्याम्। यक्ष्मं॑ भस॒द्यं॑१ श्रोणि॑भ्यां॒ भास॑दं॒ भंस॑सो॒ वि वृ॑हामि ते
तुझ्या ऊरूंमधून, तुझ्या अस्थिमय अवयवांतून, तुझ्या टाचांतून, तुझ्या अग्रपादांतून— नितंबात बसलेला यक्ष्म मी तुझ्या श्रोणीमधून, नितंब-आसनातून, नितंबांतून वेगळा करून उपटून काढतो/काढते.
Mantra 6
अ॒स्थिभ्य॑स्ते म॒ज्जभ्यः॒ स्नाव॑भ्यो ध॒मनि॑भ्यः । यक्ष्मं॑ पा॒णिभ्या॑म॒ङ्गुलि॑भ्यो न॒खेभ्यो॒ वि वृ॑हामि ते
तुझ्या हाडांपासून, तुझ्या मज्जेपासून, तुझ्या स्नायूंपासून, धमन्यांपासून; तुझ्या हातांपासून, तुझ्या बोटांपासून, तुझ्या नखांपासून—तुझा यक्ष्मा मी फाडून, उपटून बाहेर काढून, तुझ्यापासून दूर करीत आहे.
Mantra 7
अङ्गे॑अङ्गे॒ लोम्नि॑लोम्नि॒ यस्ते॒ पर्व॑णिपर्वणि । यक्ष्मं॑ त्वचस्य ऽ ते व॒यं क॒श्यप॑स्य वीब॒र्हेण॒ विष्व॑ञ्चं॒ वि वृ॑हामसि
अंगाअंगात, लोमालोमात, आणि तुझ्या सांध्यासांध्यात जे (रोग) आहे— त्वचेत स्थित तुझा यक्ष्म; तो आम्ही कश्यपाच्या ‘वीबर्ह’ (उपाय/मंत्रबल) ने, सर्वत्र पसरलेला, उपटून बाहेर काढून फाडून दूर करतो.
Frequently Asked Questions
Yakṣma is a wasting, debilitating illness treated as a demon-like presence that can lodge in organs, skin, joints, and the head. The hymn addresses it as something that can be forcibly removed.
It works like an exorcistic therapy: the verses name specific body locations and repeatedly declare “we tear it out,” using authoritative speech as the extracting instrument.
The cited verses do not require a plant medicine or object. The core method is recitation with focused attention on the body-parts named, often accompanied by a symbolic pulling-out gesture.
Ask anything about Sukta 33 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.