Adhyaya 46

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि । यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സ്കന്ദാ! കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) ശംഭുഭക്തിയിൽ പരനായിരുന്നാൽ, ക്ഷേത്രരഹസ്യം അറിഞ്ഞിരുന്നാൽ, ക്ഷേത്രസംബന്ധ സന്ന്യാസം സ്ഥാപിക്കുന്നവനായിരുന്നാൽ—

Verse 2

तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः । पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति

കൂടാതെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രഭാവം പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അദ്ദേഹം സത്യത്തിൽ ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെങ്കിൽ—അപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠനഗരിയായ വാരാണസിയെ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ ശപിക്കും?

Verse 3

स्कंद उवाच । सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु । तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം സത്യവും യുക്തവുമാണ്. ഹേ മുനേ, കേൾക്കുക—ഞാൻ പറയുന്നു; നിന്റെ ചോദ്യം അനുസരിച്ച് വ്യാസന്റെ ചരിതം വിവരിക്കും।

Verse 4

यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् । तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः

നന്ദി ആ മുനിയുടെ ഭുജം സ്തംഭിപ്പിച്ച നാളുമുതൽ, അവൻ പരമാദരത്തോടെ മഹേശാനെ നിരന്തരം സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 5

काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः । तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका

കാശിയിൽ അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുണ്ട്, കാശിയിൽ അനവധി ലിംഗങ്ങളുമുണ്ട്; എങ്കിലും വിശ്വേശനെ സേവിച്ച് ആരാധിക്കണം, മണികർണികയിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം।

Verse 6

लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका । इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते

‘ലിംഗങ്ങളിൽ വിശ്വേശൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം, തീർത്ഥങ്ങളിൽ മണികർണിക’—ഇങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ച് വ്യാസൻ ആ രണ്ടിനെയും അത്യന്തം മാനിക്കുന്നു।

Verse 7

त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने । निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः

അവൻ അത്യധികമായ വാദവിവാദങ്ങളുടെ വാഗ്ജാലം ഉപേക്ഷിച്ച് ദിനംപ്രതി പ്രഭാതസ്നാനം ചെയ്ത്; നിർവാണമണ്ഡപത്തിൽ മഹേശ്വരന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 8

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् । व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा

ശിഷ്യരുടെ മുമ്പിൽ നിത്യം, പരമർഷിയായ വ്യാസൻ ആനന്ദത്തോടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്തായ മഹിമ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു।

Verse 9

अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा । संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्

ഈ കാശീക്ഷേത്രത്തിൽ ചെയ്യുന്നതെന്തായാലും—ശുഭമോ അശുഭമോ—അതിന്റെ ഫലം പ്രളയകാലത്തിലും അവസാനിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ ശ്രേയസ്കരവും ധാർമ്മികവുമായ ആചരണം ഉറച്ചുനടത്തണം.

Verse 10

क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः । यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका

ഈ ക്ഷേത്രസിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്ന കൃതാർത്ഥജനങ്ങൾ, ആ സുദീകൾ ജീവപര്യന്തം മണികർണികയെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.

Verse 11

चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् । पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा

ചക്രപുഷ്കരിണീ തീർത്ഥത്തിൽ പ്രതിദിനം സ്നാനം ചെയ്യണം; പുഷ്പം, പത്രം, ഫലം, ജലം എന്നിവകൊണ്ട് വിശ്വേശ്വരനെ സദാ അർച്ചിക്കണം.

Verse 12

स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि । प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्

സ്വവರ್ಣാശ്രമധർമ്മം അല്പംപോലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്; കൂടാതെ പ്രതിദിനം ശ്രദ്ധയോടെ കുറഞ്ഞത് ഒരിക്കൽ എങ്കിലും ക്ഷേത്രമഹിമ ശ്രവണം ചെയ്യണം.

Verse 13

यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् । अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा

ഇവിടെ യഥാശക്തി ദാനങ്ങൾ നൽകണം, രഹസ്യമായി പ്രദർശനമില്ലാതെ; വിഘ്നങ്ങൾ അകറ്റാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അന്നദാനവും നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം.

Verse 14

परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा । पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः

ഇവിടെ സദാ സുദ്ബുദ്ധിയോടെ പരോപകാരം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് പർവ്വദിനങ്ങളിൽ സ്നാനം, ദാനം മുതലായ ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ ആചരിക്കണം.

Verse 15

सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् । आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्

അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ സരസ്വതി നദിരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു; ഇത് ശാസ്ത്രവിദ്യയുടെ നികേതനമാണ്. സമസ്ത ആനന്ദകാനനം ധർമ്മവും ശാസ്ത്രങ്ങളും നിർമ്മിച്ച ആലയമാണ്.

Verse 16

अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् । परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्

ഇവിടെ ബുദ്ധിമാൻ ആരുടെയെങ്കിലും രഹസ്യം എവിടെയും വെളിപ്പെടുത്തരുത്. പരസ്ത്രീ, പരധനം, പരഹാനി—ഇവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കണം.

Verse 17

परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् । असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि

മറ്റുള്ളവരെ അപവാദം പറയരുത്; മറ്റുള്ളവരോടുള്ള അസൂയ ഉണർത്തുകയും ചെയ്യരുത്. പ്രാണൻ കണ്ഠത്തിലെത്തിയാലും അസത്യം പറയരുത്.

Verse 18

अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् । येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा

ഇവിടെ ജീവരക്ഷയ്ക്കായി ആവശ്യമെങ്കിൽ അസത്യം പോലും പറയാം—ഏതു രീതിയിലായാലും, ശുഭമായാലും അശുഭമായാലും, രക്ഷ സാധിച്ചാൽ മതി.

Verse 19

अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः । एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः । त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः

ഇവിടെ കാശിയിൽ ഏറ്റവും ചെറുതായ ജീവിയെയും മുഴുവൻ പരിശ്രമത്തോടെ സംരക്ഷിക്കണം. കാശിയിൽ സത്യസന്ധമായ ശ്രമത്തോടെ ഒരു ജീവിയെ പോലും രക്ഷിച്ചാൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം ത്രിലോകസംരക്ഷണപുണ്യത്തിന് തുല്യം—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 20

ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः । त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः

എവർ സദാ കാശിയിൽ വസിച്ച് ക്ഷേത്ര-സന്ന്യാസം അനുഷ്ഠിക്കുന്നുവോ, അവർ റുദ്രസ്വരൂപരെന്നേ കരുതണം. അവർ ജീവന്മുക്തർ—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 21

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः । तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्

അവർ പൂജ്യർ, അവർ നമസ്കാരാർഹർ, അവരെ പരിശ്രമത്തോടെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം. അവർ പരിതൃപ്തരായാൽ സ്വയം വിശ്വേശ്വരൻ പ്രസന്നനാകും।

Verse 22

काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः । योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे

കാശിയിൽ വസിക്കുന്ന ആ മനുഷ്യരുടെ യോഗക്ഷേമം ദൂരെയുള്ള സജ്ജനന്മാരും ഒരുക്കണം, വിശ്വേശ്വരനായ ജഗന്നാഥൻ സന്തോഷിക്കേണ്ടതിന്।

Verse 23

प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः । मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः

ഇവിടെ (കാശിയിൽ) വസിക്കുന്നവർ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പുറത്തേക്കുള്ള പാച്ചിൽ നിയന്ത്രിക്കണം. തീർച്ചയായും, മനസ്സിന്റെ ചാഞ്ചല്യവും ഇവിടെ പരിശ്രമത്തോടെ തടയണം।

Verse 24

मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः । शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि

മരണം ആഗ്രഹിക്കരുത്; ലാഭലോഭത്തോടെ മോക്ഷവും ആഗ്രഹിക്കരുത്. ശരീരം ക്ഷയിപ്പിക്കുകയോ പീഡിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന മാർഗങ്ങൾ ജ്ഞാനി ചെയ്യരുത്।

Verse 25

आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये । अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्

ഇവിടെ (കാശിയിൽ) മഹാശ്രേയസ്സിന്റെ വർധനയ്ക്കായി സ്വയം സംരക്ഷിക്കണം. ഇവിടെ ദേഹത്യാഗം (ആത്മഹത്യ) എന്ന ഉപായം മനസ്സിലും ചിന്തിക്കരുത്।

Verse 26

गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् । मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः

ഇവിടെ വിദ്യാഗർവ്വം വലിയ തടസ്സമാണ്; ഇവിടെ ധനഗർവ്വവും മഹത്താണ്. കൂടാതെ ‘മുക്തി’യുടെ ഗർവ്വം മൂലം ഇവിടത്തെ വാസികൾ ഭിക്ഷ നൽകുന്നില്ല।

Verse 27

एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते । न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्

കാശിയിൽ ഒരു ദിവസത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന പരമ ശ്രേയസ്, മറ്റെവിടെയും നൂറു വർഷം കൊണ്ടും ലഭിക്കുകയില്ല।

Verse 28

अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते । वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते

മറ്റിടങ്ങളിൽ ജന്മം മുഴുവൻ യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ട് നേടുന്നതു, വാരാണസിയിൽ ഒരൊറ്റ പ്രാണായാമം കൊണ്ടുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 29

सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते । तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्

സകല തീർത്ഥങ്ങളിലും ജീവിതകാലം മുഴുവൻ സ്നാനം ചെയ്‌താൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം, അതേ പുണ്യം ആനന്ദവനത്തിൽ (കാശിയിൽ) മണികർണികയിൽ ഒരിക്കൽ മുങ്ങിയാൽ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 30

सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते

സകല ലിംഗങ്ങളെയും ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ആരാധിച്ച് ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം, ശ്രദ്ധയോടെ ഒരിക്കൽ വിശ്വേശ്വരനെ അർച്ചിച്ചാൽ അതേ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 31

गृहिण्युवाच । भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्

ഗൃഹിണി പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, ഇന്ന് എവിടെയും ഭിക്ഷുക്കളെ കണ്ടില്ല. അതിഥിയെ സത്കരിക്കാതെ പോയാൽ എന്റെ നാഥൻ ഒരിക്കലും എന്റെ അന്നം ഭുജിക്കുകയില്ല.

Verse 32

गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्

ഒരു കോടി പശുക്കളെ യഥാവിധി ദാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം, വിശ്വേശ്വരന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 33

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः

മഹർഷികൾ ഷോഡശ മഹാദാനങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന പുണ്യമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ, വിശ്വേശ്വരനു പുഷ്പദാനം ചെയ്‌താൽ മനുഷ്യർക്കും അതേ പുണ്യം ജനിക്കുന്നു.

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः । पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते

അശ്വമേധാദി എല്ലാ യാഗങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം, വിശ്വേശ്വരനു പഞ്ചാമൃതസ്നാനം നടത്തുന്നതിലൂടെ തന്നെ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 35

विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम । कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः

മഹോത്സവത്തിനു മുൻപായി വിശേഷപൂജ നടത്തണം; അതുപോലെ അധിക യാത്രകളും നടത്തി, ക്ഷേത്രദേവതകളെ യഥാവിധി സമർചിക്കണം।

Verse 36

मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा । त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे

ശുദ്ധമനസ്സുള്ള നീ ധർമ്മത്തിന്റെ തന്നെ ഏതോ ഒരു മൂർത്തിയെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; നിന്റെ ദർശനത്തിൽ എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।

Verse 37

महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि । न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्

വിശ്വത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന പ്രഭുവിന് മഹാപൂജയുടെ ഉപകരണങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്നവനെ, ഈ ലോകത്തിൽ എവിടെയും സമ്പദ്‌സമൃദ്ധി വിട്ടുപോകുകയില്ല।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् । तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्

എല്ലാ ഋതുക്കളിലും പുഷ്പസമൃദ്ധമായൊരു പുഷ്പവാടിക ഒരുക്കുന്നവന്റെ മുറ്റത്ത് കല്പവൃക്ഷങ്ങൾ ശീതള നിഴൽ പകരുന്നു।

Verse 39

यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् । क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः

ക്ഷീരാഭിഷേകാർത്ഥം ശ്രീ വിശ്വേശ്വരനു പശുവിനെ അർപ്പിക്കുന്നവന്റെ പിതൃകൾ ക്ഷീരസമുദ്രതീരത്തിൽ വസിക്കും.

Verse 40

विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा । कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्

വിശ്വേശ്വരന്റെ രാജസദനത്തിൽ (ക്ഷേത്രപ്രാകാരത്തിൽ) സുദാലേപനമോ ചിത്രപ്രവർത്തിയോ ചെയ്യിക്കുന്നവന്റെ ഭവനം കൈലാസംപോലെ അലങ്കൃതമാകും.

Verse 41

ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः । भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्

കാശിയിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും യതികളെയും ശിവയോഗികളെയും ക്രമമായി ഒരൊരുത്തനായി എണ്ണി ആദരത്തോടെ ഭോജനമരുളുന്നവൻ മഹാപുണ്യം നേടും.

Verse 42

कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः । तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्

ശ്രദ്ധയോടെ അവൻ കോടികൾക്ക് ഭോജനമരുളിയ ഫലം നിശ്ചയമായി നേടും—ഇതിൽ സംശയമില്ല; അതിനാൽ ഇവിടെ തപസ്സു ചെയ്യണം, ഇവിടെ തന്നേ ദാനം നൽകണം.

Verse 43

विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः । अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते

ഇവിടെ കാശിയിൽ സ്നാനം, ഹോമം, ജപം മുതലായവകൊണ്ട് വിശ്വേശ്വരനെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം; മറ്റിടത്ത് കോടി ജപംകൊണ്ട് ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഇവിടെ അഷ്ടോത്തരശതം (108) ജപംകൊണ്ടുതന്നെ ലഭിക്കും.

Verse 44

कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः । अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने

മറ്റിടങ്ങളിൽ ജ്ഞാനികൾ കോടി ഹോമഫലമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നതു തന്നേ, ഇവിടെ ആനന്ദകാനനത്തിൽ വെറും നൂറ്റെട്ട് ആഹുതികളാൽ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 45

यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ । पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते

കാശിയിൽ വിശ്വേശ്വരന്റെ സന്നിധിയിൽ രുദ്രസൂക്തങ്ങൾ ജപിക്കുന്നവൻ, സർവ്വവേദങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ പാരായണഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 46

तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे । काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा

പരമ അക്ഷരത്തെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ പുണ്യം ഞാൻ അളക്കാൻ കഴിയില്ല. കാശിയിൽ നിത്യം വസിക്കണം; സദാ ഉത്തരവാഹിനി (ഗംഗ)യെ സേവിക്കണം।

Verse 47

आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् । यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः

ഭീകരമായ ആപത്തിൽപോലും കാശിയെ ഒരിടത്തും ഉപേക്ഷിക്കരുത്; കാരണം വിശ്വപതി പ്രഭു സർവ്വ ആപത്തുകളും അകറ്റുന്നവനും സത്യ രക്ഷകനുമാണ്।

Verse 48

अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः । यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते

സ്നാനം, ദാനം, ജപം മുതലായവകൊണ്ട് ദിനത്തെ സഫലമാക്കണം; കാരണം കാശിയിൽ ചെയ്ത കര്‍മ്മം മഹത്തായ ആത്മീയ മഹിമയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു।

Verse 49

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्

കൃച്ഛ്രം, ചാന്ദ്രായണം മുതലായ വ്രതങ്ങൾ പരിശ്രമത്തോടെ അനുഷ്ഠിക്കണം. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയവികാരങ്ങളും ചാഞ്ചല്യങ്ങളും ഇവിടെ ഒരിക്കലും തടസ്സമാകില്ല.

Verse 50

यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् । तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते

ഇവിടെ ദേഹികളിലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വികാരം സൃഷ്ടിച്ചാൽ, അഭിപ്രേതമായ അനുഷ്ഠാനസിദ്ധി ലഭിക്കുകയില്ല; കാരണം അത് വിഘ്നങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടുന്നു.

Verse 51

अगस्त्य उवाच । कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै । तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—കൃച്ഛ്രം, ചാന്ദ്രായണം മുതലായവയെ വ്യാസനും വിവരിക്കും; ഹേ സ്കന്ദാ! ഇന്ദ്രിയശുദ്ധിക്കായി അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക.

Verse 52

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः । यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബുദ്ധിയേ! നിന്റെ മുമ്പിൽ കൃച്ഛ്രാദി വ്രതങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; അവ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഇവിടെ പരമ ദേഹശുദ്ധി പ്രാപിക്കും.

Verse 53

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

ഒരു നേരം മാത്രം ഭക്ഷണം, രാത്രിയിൽ മാത്രം ഭക്ഷണം, ചോദിക്കാതെ ലഭിച്ച അന്നത്തിൽ ജീവിക്കൽ, കൂടാതെ ഒരു ദിവസം ഉപവാസം—ഇതാണ് ‘പാദ-കൃച്ഛ്ര’ വ്രതമെന്ന് പ്രസിദ്ധം.

Verse 54

वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

വടം, ഉദുംബരം, താമര, ബിൽവപത്രം, കുശം എന്നിവകൊണ്ട് സംസ്കൃതമായ ജലം ഓരോന്നായി, ദിവസേന ക്രമമായി പാനം ചെയ്യുന്നതിനെ ‘പർണകൃച്ഛ്ര’ വ്രതമെന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 55

पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः

ദിവസേന ക്രമമായി പിണ്യാകം, നെയ്യ്, മോര്, വെള്ളം, സത്തു (വറുത്ത യവപ്പൊടി) എന്നിവയിൽ ഓരോന്നായി സ്വീകരിക്കുകയും, വിധിപ്രകാരം ഉപവാസം പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ‘സൗമ്യ കൃച്ഛ്ര’ എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 56

हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च । हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्

പ്രഭാതത്തിൽ ഹവിഷ്യാന്നം ഭുജിക്കുകയും സായാഹ്നത്തിലും ഹവിഷ്യാന്നം തന്നേ ഭുജിക്കുകയും ചെയ്യണം; മൂന്ന് ദിവസം ഭിക്ഷയാൽ ലഭിച്ച ഹവിഷ്യാന്നം മാത്രം സ്വീകരിച്ച്, തുടർന്ന് ഉപവാസത്തോടെ മൂന്ന് ദിവസം വസിക്കണം.

Verse 57

एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

മുമ്പറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം മൂന്ന് ദിവസം ദിവസേന ഒരൊറ്റ ഗ്രാസം മാത്രം ഭുജിക്കണം; അവസാനം മൂന്ന് ദിവസം ഉപവാസം പാലിക്കണം—ഇതാണ് ദ്വിജന്റെ ‘അതികൃച്ഛ്ര’ ആചാരം എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 58

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः

‘കൃച്ഛ്രാതികൃച്ഛ്ര’ ഇരുപത്തൊന്ന് ദിവസം പാലുമാത്രം സ്വീകരിച്ച് ആചരിക്കപ്പെടുന്നു; പന്ത്രണ്ട് ദിവസത്തെ ഉപവാസം ‘പരാക’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 59

त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः

ദ്വിജൻ പ്രാജാപത്യവ്രതം ഇങ്ങനെ അനുഷ്ഠിക്കണം—മൂന്നു ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ മാത്രം ഭക്ഷണം, മൂന്നു ദിവസം സായാഹ്നത്തിൽ മാത്രം; മൂന്നു ദിവസം ചോദിക്കാതെ ലഭിച്ചതേ സ്വീകരിക്കുക; അവസാന മൂന്നു ദിവസം ഉപവാസം പാലിക്കുക।

Verse 60

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

ഗോമൂത്രം, ഗോമയം, ക്ഷീരം, ദധി, സർപ്പിസ് (നെയ്യ്), കുശോദകം—ഇവയുടെ സേവനവും ഒരു രാത്രിയുള്ള ഉപവാസവും ചേർന്ന പ്രായശ്ചിത്തം ‘സാന്തപന കൃച്ഛ്ര’ എന്നു സ്മൃതം.

Verse 61

पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः

സാന്തപനദ്രവ്യങ്ങൾ ഓരോന്നായി വേർതിരിച്ച് ആറു ദിവസം ഉപവാസസഹിതം സേവിക്കണം; ഒരു ആഴ്ചയിൽ പൂർത്തിയാകുന്ന ഈ കൃച്ഛ്രം ‘മഹാസാന്തപന’ എന്നു സ്മൃതം.

Verse 62

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

തപ്ത-കൃച്ഛ്രം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ മൂന്നു മൂന്നു ദിവസം ഉഷ്ണജലം, ഉഷ്ണക്ഷീരം, ഉഷ്ണഘൃതം പാനം ചെയ്യണം; തുടർന്ന് മൂന്നു ദിവസം വായുഭക്ഷണത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളണം. ദിവസേന ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സമാഹിതനായിരിക്കണം.

Verse 63

त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्

മൂന്നു ദിവസം ഉഷ്ണജലം പാനം ചെയ്യണം, മൂന്നു ദിവസം ഉഷ്ണക്ഷീരം പാനം ചെയ്യണം; മൂന്നു ദിവസം ഉഷ്ണഘൃതം സ്വീകരിച്ച്, മൂന്നു ദിവസം വായുഭക്ഷണത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളണം.

Verse 64

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् । पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

ഒരു പലം പാൽ കുടിച്ച്, രണ്ട് പലം നെയ്യും ഒരു പലം വെള്ളവും സ്വീകരിക്കുക—ഇതേ ‘തപ്തകൃച്ഛ്ര’മെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 65

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्

ഗോമൂത്രം ചേർത്ത യാവകം (യവകഞ്ഞി) ആരെങ്കിലും ഉപയോഗിച്ചാൽ—അത് ഒരുദിന കൃച്ഛ്രമെന്നു പറയുന്നു; ശരീരവിശോധനമാണ്.

Verse 66

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्

കൈകൾ നീട്ടി, പകൽ മുഴുവൻ വായുവേ ആഹാരമാക്കി, രാത്രി വെള്ളത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പുലർച്ചെ വരെ ജാഗരിക്കുക—ഇത് പ്രാജാപത്യ പ്രായശ്ചിത്തത്തോട് തുല്യമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 67

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्

കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ദിവസേന ഓരോ ഗ്രാസം വീതം കുറച്ച്, ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ദിവസേന ഓരോ ഗ്രാസം വീതം കൂട്ടി; മൂന്നു സന്ധ്യകളിലും ആചമനം ചെയ്ത്—ഇതേ ‘ചാന്ദ്രായണ’ വ്രതമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 68

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः

ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ദിവസേന ഓരോ ഗ്രാസം വീതം കൂട്ടി, കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ദിവസേന ഓരോ ഗ്രാസം വീതം കുറയ്ക്കണം; അമാവാസ്യാദിനം ഒന്നും ഭക്ഷിക്കരുത്—ഇതേ ചാന്ദ്രായണവിധി.

Verse 69

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः । चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

സമാഹിതനായ ബ്രാഹ്മണൻ പ്രഭാതത്തിൽ നാല് ഗ്രാസവും, സൂര്യാസ്തമയത്തിൽ വീണ്ടും നാല് ഗ്രാസവും ഭുജിക്കണം. ഈ ആചാരം ‘ശിശു-ചാന്ദ്രായണം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 70

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्

മധ്യാഹ്നത്തിൽ നിയന്ത്രിതമനസ്സുള്ളവൻ ഹവിഷ്യാഹാരം എട്ട് ഗ്രാസവും വീണ്ടും എട്ട് ഗ്രാസവും ആയി ഭുജിക്കണം. ഇത് ‘യതി-ചാന്ദ്രായണം’ എന്നു സ്മൃതം.

Verse 71

यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः । मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्

എങ്ങനെയെങ്കിലും സമാഹിതനായി ത്ര്യശീതി (എൺപത്തിമൂന്ന്) ഗ്രാസങ്ങളുടെ അളവ് പാലിച്ച്, ഒരു മാസം ഇങ്ങനെ ഹവിഷ്യാഹാരം ഭുജിച്ചാൽ, അവൻ ചന്ദ്രലോകവാസം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 72

अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति

ജലത്താൽ ശരീരം ശുദ്ധമാകുന്നു; സത്യത്താൽ മനസ്സ് ശുദ്ധമാകുന്നു. വിദ്യയും തപസ്സും ജീവാത്മാവിനെ ശുദ്ധമാക്കുന്നു; ജ്ഞാനം ബുദ്ധിയെ ശുദ്ധമാക്കുന്നു.

Verse 73

तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः

ആ സത്യജ്ഞാനം മനുഷ്യർക്കു കാശിയെ സമ്യക്‌മായി സേവിച്ച്—ഭക്തിയോടെ വസിച്ച്—നടക്കുന്നതിലൂടെ ഉദിക്കുന്നു. കാശീസേവയാൽ വിശ്വേശ്വരന്റെ കരുണോദയം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 74

ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः

അതിൽ നിന്നു മഹത്തായ ആത്മീയ സമൃദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; അത് കർമ്മമൂലത്തെ തന്നെ നിർമൂലനം ചെയ്യാൻ ശേഷിയുള്ളതാണ്. അതുകൊണ്ട് കാശിയിൽ പരിശ്രമത്തോടെ സ്നാനം, ദാനം, തപസ്, ജപം ചെയ്യണം.

Verse 75

व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् । प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्

വ്രതാനുഷ്ഠാനം, പുരാണശ്രവണം, സ്മൃതികളിൽ ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗാനുസരണം, കൂടാതെ ഓരോ ക്ഷണവും—ഓരോ ദിവസവും—വിശ്വേശ്വരന്റെ പാദചിന്തനം; ഇതുതന്നെ (കാശിയിലെ) ജീവിതമാർഗ്ഗം.

Verse 76

लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः । साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च

ത്രികാല ലിംഗാർച്ചന, ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയും, സാദുക്കളോടുള്ള സത്സംഭാഷണം, കൂടാതെ ആവർത്തിച്ച് ‘ശിവ, ശിവ’ എന്നു ജപിക്കൽ—(ഇവ കാശിയിൽ) പ്രശംസിത ആചാരങ്ങളാണ്.

Verse 77

अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः । आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः

അതിഥിസത്കാരം, തീർത്ഥനിവാസികളോടുള്ള മൈത്രി, ആസ്തികബുദ്ധി, വിനയം, കൂടാതെ മാനാപമാനങ്ങളിൽ സമദൃഷ്ടി—(ഇവ കാശിയിൽ) പ്രശംസിത ഗുണങ്ങളാണ്.

Verse 78

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् । अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका

നിഷ്കാമത, അനൗദ്ധത്യം (അഹങ്കാരരാഹിത്യം), വൈരാഗ്യം, അഹിംസ, അന്യായമായ പ്രതിഗ്രഹം സ്വീകരിക്കാത്ത ജീവിതവൃത്തി, കൂടാതെ അനുഗ്രഹഭാവമുള്ള കരുണാമയ മനസ്സ്—(ഇവ കാശീസേവകന്റെ) പ്രശംസിത ഗുണങ്ങളാണ്.

Verse 79

अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः । अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता

ദംഭരഹിതത്വം, അസൂയയുടെ അഭാവം, അപേക്ഷിക്കാതെ ധനം ലഭിക്കൽ, അലോഭം, അനാലസ്യം, മൃദുത്വം, അദീനമായ ആത്മഗൗരവം—ഇവ കാശീക്ഷേത്രവാസി വളർത്തേണ്ട ഗുണങ്ങളാകുന്നു।

Verse 80

इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति

ഇത്തരത്തിലുള്ള സത്പ്രവൃത്തികൾ ക്ഷേത്രവാസി ആചരിക്കണം; കൂടാതെ പ്രതിദിനം ശിഷ്യന്മാർക്ക് ആ ധർമ്മമാർഗം ഉപദേശിക്കണം।

Verse 81

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा

നിത്യമായി മൂന്നു സന്ധ്യാകാലങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്ത്, ഭിക്ഷയായി ലഭിച്ച ആഹാരമേ സ്വീകരിച്ച്, ദിവസേന ശിവലിംഗപൂജ ചെയ്യുന്നവനായി—ഇങ്ങനെ വ്യാസൻ കാശീപുരിയിൽ വസിച്ചു।

Verse 82

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके

ഒരിക്കൽ അവനെ പരീക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു ഹരൻ ദേവിയോട് പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് പരമധാർമ്മികനായ വ്യാസൻ ഭിക്ഷയ്ക്കായി വരുമ്പോൾ…।”

Verse 83

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्

“സുന്ദരി! അവൻ എല്ലായിടത്തും പോയാലും എവിടെയും ഭിക്ഷ നൽകരുത്.” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭവനിവാരിണിയായ ഭവാനി “തഥാസ്തു” എന്നു സമ്മതിച്ചു।

Verse 84

नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् । स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्

ഓരോ വീട്ടിലും നമസ്കാരം ലഭിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭിക്ഷ നിരസിക്കപ്പെട്ടു. ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടിയ ആ മുനി അന്നം ലഭിക്കാതെ ദുഃഖിതനായി.

Verse 85

वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् । गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः

സമയം കഴിഞ്ഞതായി കണ്ടു അദ്ദേഹം വീണ്ടും ആ നഗരത്തിൽ അലഞ്ഞു. എങ്കിലും വീടുവീടായി ഭിക്ഷ ലഭിച്ചത് മറ്റു ഭിക്ഷുക്കൾക്കായിരുന്നു.

Verse 86

तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् । अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः

ആ ദിവസം ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടിയ ആ മുനിക്ക് എവിടെയും ഭിക്ഷ ലഭിച്ചില്ല. തുടർന്ന് വിദ്യാർത്ഥികളോടൊപ്പം സായാഹ്ന നിത്യകർമ്മം നിർവഹിച്ചു.

Verse 87

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् । अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्

ഉപവാസത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ അദ്ദേഹം പകലും രാത്രിയും അങ്ങനെ തന്നെയിരുന്നു. പിന്നെ അടുത്ത ദിവസം മുനി വ്യാസൻ മാധ്യാഹ്നികവിധി നിർവഹിച്ചു.

Verse 88

ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् । सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः

ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടിയ ആ മുനി നഗരത്തിന്റെ ചുറ്റും ഭിക്ഷാടനം ചെയ്യാൻ പുറപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം എല്ലായിടത്തും അലഞ്ഞു—വീണ്ടും വീണ്ടും—ഓരോ മാളികയിലേക്കും ഓരോ വീട്ടിലേക്കും ചെന്നു.

Verse 89

न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा । अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्

അലയുന്നിടയിൽ ക്ഷീണിച്ച വ്യാസന് എവിടെയും ഭിക്ഷ ലഭിച്ചില്ല; ഭാഗ്യഹീനന് ധനം കിട്ടാത്തതുപോലെ. തുടർന്ന് വ്യാസമുനി ആലോചനയിൽ മുങ്ങി.

Verse 90

को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता । अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्

“ശ്രദ്ധയോടെ തേടിയിട്ടും ഭിക്ഷ എന്തുകൊണ്ട് ലഭിക്കുന്നില്ല?” എന്ന് ചിന്തിച്ച് വ്യാസമുനി ആശ്രമവാസി ശിഷ്യരെ വിളിച്ചു എല്ലാവരോടും ചോദിച്ചു.

Verse 91

भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते । किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया

“നിങ്ങൾക്കും ഭിക്ഷ ലഭിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് തോന്നുന്നു. ഈ നഗരത്തിൽ എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിങ്ങളിൽ രണ്ടോ മൂന്നോ പേർ പോയി അന്വേഷിച്ച് വരിക.”

Verse 92

द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः । अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्

“രണ്ടാം ദിവസവും മഹാപ്രയത്നത്തോടെയും ഭിക്ഷ ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ, ഇവിടെ ഏതോ അനിഷ്ടം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു—ഒരു മഹാഗുരുവിന്റെ പതനത്തിൽ നിന്നുയർന്നതുപോലെ.”

Verse 93

अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् । राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्

“അല്ലെങ്കിൽ മുഴുവൻ നഗരത്തിലും ക്ഷണത്തിൽ അന്നക്ഷയം സംഭവിച്ചിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ഒരേ സമയം എല്ലാ നഗരവാസികളിലും രാജദണ്ഡം പതിച്ചിരിക്കാം.”

Verse 94

अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया । पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्

അല്ലെങ്കിൽ ഞങ്ങളോടുള്ള അസൂയകൊണ്ട് ആരോ ഭിക്ഷാദാനം തടഞ്ഞിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ഏതോ ഉപസർഗ്ഗം മൂലം നഗരവാസികൾ ദുഃഖിതരായിരിക്കാം।

Verse 95

किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् । द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ । समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्

ഇതെല്ലാം എന്തെന്നു അറിയാതെയേ വേഗം മടങ്ങിവരൂ. അപ്പോൾ രണ്ടുമൂന്നു ശിഷ്യർ പവിത്രപാദ ഗുരുവിന്റെ അനുമതി നേടി പോയി വീണ്ടും മടങ്ങി വന്ന്, നഗരവാസികളുടെ സമൃദ്ധി കണ്ടതെല്ലാം അറിയിച്ചു।

Verse 96

शिष्या ऊचुः । शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन । नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्

ശിഷ്യർ പറഞ്ഞു—ആരാധ്യപാദങ്ങളേ, കേൾക്കുക; ഇവിടെ യാതൊരു ഉപസർഗ്ഗവും ഇല്ല, ഈ മുഴുവൻ നഗരിയിലും എവിടെയും അന്നക്ഷാമമില്ല।

Verse 97

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् । त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा

എവിടെ സാക്ഷാൽ വിശ്വേശ്വരൻ സന്നിഹിതനാകുന്നു, എവിടെ സ്വയം അമരധുനി (ഗംഗ) നിലകൊള്ളുന്നു, എവിടെ നിങ്ങളുപോലുള്ള മുനിമാർ വസിക്കുന്നു—അവിടെ ഉപസർഗ്ഗജന്യ ഭയം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?

Verse 98

समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि । न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः

വിശ്വേശ്വരന്റെ ഈ പുരിയിൽ ഗൃഹസ്ഥർ അനുഭവിക്കുന്ന സമൃദ്ധി വൈകുണ്ഠത്തിലും ഇല്ല; അതിനോട് താരതമ്യത്തിൽ അലകാദി ലോകങ്ങൾ പോലും ചെറുതുതന്നെ.

Verse 99

रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने । यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे

മഹാമുനേ, രത്നാകരങ്ങളിൽ ഉള്ള രത്നങ്ങൾ അത്രയില്ല; കാശിയിൽ വിശ്വേശ്വരന്റെ നിർമാല്യ-പ്രസാദം അനുഭവിക്കുന്നവരുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ ഉള്ള നിധി-ഐശ്വര്യം അതിലും കൂടുതലാണ്।

Verse 100

गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः । न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्

ഇവിടെ ഓരോ വീട്ടിലും കാണുന്ന ധാന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ പോലെയുള്ളത് എവിടെയും ഇല്ല—ഇന്ദ്രപുരിയിലും ഇല്ല, കൽപവൃക്ഷം ദാനമായി തരുന്നതിലും ഇല്ല।

Verse 110

श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् । मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः

ഇവിടെ എല്ലാവരും ശ്രീകണ്ഠന്മാർ; നിശ്ചയമായും എല്ലാവരും മൃത്യുഞ്ജയന്മാർ. അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ മോക്ഷശ്രീയുടെ പ്രഭയിൽ അലങ്കൃതമാണ്, അർധനാരീശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടു അവർ തദാകാരരായതിനാൽ।

Verse 120

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः । योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते

ഇവിടെ ദേവഗണങ്ങളുടെ എല്ലാ നികായങ്ങളും, എല്ലാ മഹർഷിമാരും, എല്ലാ യോഗികളും—എല്ലാവരും കാശീനാഥനെ ഉപാസിക്കുന്നു।

Verse 130

अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया । प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः

അപ്പോൾ പോകുന്ന അതിഥിയോട്, വീട്ടുവാതിലിൽ ഇരുന്ന മഹാദേവി സാധാരണ സ്ത്രീയുടെ രൂപം ധരിച്ചു ഭിക്ഷ ചോദിച്ചു।

Verse 140

किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् । सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी

അവൾ കാശീനിവാസികൾക്കായി കരുണാമൂർത്തിയല്ലേ? അവൾ സർവ്വദുഃഖപ്രവാഹവും ഹരിച്ച് പരമാനന്ദം പ്രസാദിക്കുന്നവൾ.

Verse 150

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्

ഹേ മുനേ, ഞാൻ ഈ സ്ഥലത്തുള്ള ഒരു ഗൃഹസ്ഥന്റെ ഗൃഹിണിയാണ്. നിത്യം ശിഷ്യഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നിങ്ങൾ ഭിക്ഷയ്ക്കായി സഞ്ചരിക്കുന്നത് ഞാൻ കാണുന്നു.

Verse 160

यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः

എല്ലാ വിധത്തിലും ഓരോ ആവശ്യക്കാരനും തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നതുവരെ (ഞങ്ങൾ സേവിക്കുന്നു). ഭർത്താവിന്റെ മനസ്സിൽ സംശയം ഉണ്ടാക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ ഞങ്ങൾ അല്ല.

Verse 170

अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् । आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः

ആ ആഹാരം കഴിച്ചതിനാൽ അവർ അത്യന്തം തൃപ്തരായി; ആചമനം ചെയ്ത് ചന്ദനം, മാലകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു സത്കരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 180

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् । गृहस्थ उवाच । एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद

ആലോചിച്ച് അവൻ നിത്യം തന്റെ സ്വധർമ്മ-ധിഷ്ണ്യത്തിന്റെ ഉദയം ധ്യാനിച്ചു. ഗൃഹസ്ഥൻ പറഞ്ഞു—‘ഹേ വിദ്വാൻ, ഈ ധർമ്മങ്ങളിൽ ഇവിടെ നിനക്കുള്ളത് എന്ത്? അത് പറയുക.’

Verse 190

अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते

ഇന്നുമുതൽ, ഹേ ക്രോധമുള്ള മുനേ, ശാപരഹിതമായ എന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ നീ വസിക്കരുത്; ഈ ധാമത്തിൽ വസിക്കാൻ നിനക്ക് യോഗ്യതയില്ല।

Verse 200

अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् । प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्

ഒരു പകലും രാത്രിയും ദൃഷ്ടിക്ക് അദൂരമായ ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തെ നോക്കി നില്ക്കണം; അഷ്ടമി വന്നാൽ എപ്പോഴും ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യമായ ഹൃദയസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് വസിക്കണം।

Verse 204

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् । महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्

വ്യാസശാപമോചനമായ ഈ പുണ്യാധ്യായം ശ്രവിച്ചാൽ, മഹാദുരിതങ്ങളും ഘോര ഉപസർഗങ്ങളും മൂലം അവന് എവിടെയും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല।

Verse 285

शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये । आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये

വ്രതം, സ്നാനം മുതലായവയുടെ സിദ്ധിക്കായി ശരീരസൗഷ്ഠവം ആഗ്രഹിക്കണം; മഹാഫലസമൃദ്ധിക്കായി ഇവിടെ ദീർഘായുസ്സും പ്രാർത്ഥിക്കണം।