Adhyaya 13

Verse 1

व्यास उवाच । शंभोश्च पश्चिमे भागे स्थापितः कश्यपात्मजः । तत्रास्ति तन्महाभाग रविक्षेत्रं तदुच्यते

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ! ശംഭുവിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് കശ്യപന്റെ പുത്രൻ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവിടെയാണ് ‘രവിക്ഷേത്രം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന പുണ്യപ്രദേശം.

Verse 2

तत्रोत्पन्नौ महादिव्यौ रूपयौवनसंयुतौ । नासत्यावश्विनौ देवौ विख्यातौ गदनाशनौ

അവിടെ മഹാദിവ്യരും രൂപ-യൗവനസമ്പന്നരുമായ നാസത്യനും അശ്വിനിയും എന്ന രണ്ടു അശ്വിനികുമാര ദേവന്മാർ ജനിച്ചു; ദേവലോകത്തിൽ അവർ രോഗനാശകരായി പ്രസിദ്ധരായിരുന്നു।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाभाग कथयस्व प्रसादतः । उत्पत्तिरश्विनोश्चैव मृत्युलोके च तत्कथम्

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പൂജ്യ പിതാമഹാ, ഹേ മഹാഭാഗാ! കരുണചെയ്ത് പറയുക; അശ്വിനികുമാരരുടെ ഉത്ഭവം എങ്ങനെ, മർത്ത്യലോകത്തിൽ അത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?

Verse 4

रविलोकात्कथं सूर्यो धरायामवतारितः । एतत्सर्वं प्रयत्नेन कथयस्व प्रसादतः

രവിലോകത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യനെ ഭൂമിയിലേക്കെങ്ങനെ അവതരിപ്പിച്ചു? ഇതെല്ലാം നിങ്ങൾ കൃപയോടെ പരിശ്രമപൂർവം വിവരിക്കണം।

Verse 5

यच्छ्रुत्वा हि महाभाग सर्वपापैः प्रमुच्यते

ഹേ മഹാഭാഗാ! ഇത് ശ്രവിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।

Verse 6

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया भूप ऊर्ध्वलोककथानकम् । यच्छ्रुत्वा नरशार्दूल सर्वरोगात्प्रमुच्यते । विश्वकर्म्मसुता संज्ञा अंशुमद्रविणा वृता

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൂപാ! ഊർധ്വലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ കഥ നീ നന്നായി ചോദിച്ചു; ഹേ നരശാർദൂലാ! ഇത് ശ്രവിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വരോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും। വിശ്വകർമ്മന്റെ പുത്രി സഞ്ജ്ഞ അംശുമാൻ (സൂര്യൻ)നോട് വിവാഹിതയായി।

Verse 8

सूर्य उवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे स्वाक्षिसंयमम् । तस्माज्जनिष्यते मूढे प्रजासंयमनो यमः

സൂര്യൻ അരുളിച്ചെയ്തു—എന്നെ ദർശിക്കുമ്പോൾ നീ നിത്യം സ്വനേത്രസംയമം ചെയ്യുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഹേ മോഹിതേ, പ്രജകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന യമൻ ജനിക്കും।

Verse 9

ततः सा चपलं देवी ददर्श च भयाकुलम् । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

അപ്പോൾ ചപലമായ ദേവി അവനെ ഭയാകുലനായി കണ്ടു; അവന്റെ അസ്ഥിരദൃഷ്ടി കണ്ടിട്ട് രവി വീണ്ടും അവളോടു പറഞ്ഞു।

Verse 10

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया धुना । तस्माद्विलोलितां संज्ञे तनयां प्रसविष्यसि

ഇപ്പോൾ എന്നെ ദർശിച്ചതോടെ നിന്റെ ദൃഷ്ടി അസ്ഥിരമായി; അതുകൊണ്ട്, ഹേ സംജ്ഞേ, ‘വിലോലിതാ’ എന്ന പേരുള്ള ഒരു പുത്രിയെ നീ പ്രസവിക്കും।

Verse 11

व्यास उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना येयं विख्याता सुमहानदी

വ്യാസൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അതിനുശേഷം അവളുടെ ഭർത്താവിന്റെ ശാപഫലമായി യമൻ ജനിച്ചു; യമുനയും—ഈ പ്രസിദ്ധവും അതിമഹത്തായ നദിയും।

Verse 12

सा च संज्ञा रवेस्तेजो महद्दुःखेन भामिनी । असहंतीव सा चित्ते चिंतयामास वै तदा

തേജസ്വിനിയായ സംജ്ഞാ, രവിയുടെ ദഹിക്കുന്ന തേജസ്സാൽ മഹാദുഃഖത്തിലായി; സഹിക്കാനാവാത്തതുപോലെ അവൾ അപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ആഴമായി ചിന്തിച്ചു।

Verse 13

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्तुः कोपमर्कस्य नश्यति

ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? എവിടെ പോകണം? അവിടെ ചെന്നാൽ എനിക്ക് ശാന്തി എവിടെ ലഭിക്കും? എന്റെ ഭർത്താവ്—സൂര്യദേവന്റെ—കോപം എങ്ങനെ ശമിച്ച് അകന്നുപോകും?

Verse 14

इति संचिंत्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । साधु मेने महाभागा पितृसंश्रयमापसा

ഇങ്ങനെ പലവിധമായി ആലോചിച്ച ശേഷം, പ്രജാപതിയുടെ മഹാഭാഗ്യവതിയായ പുത്രി—പിതാവിന്റെ ശരണം തേടുന്നതാണ് ശ്രേയസ് എന്നു നിശ്ചയിച്ച് പിതൃആശ്രയം പ്രാപിച്ചു.

Verse 15

ततः पितृगृहं गंतुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामाहूयात्मनस्तु सा देवी दयिता रवेः

അപ്പോൾ പിതൃഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിശ്ചയിച്ച യശസ്സുള്ള, സൂര്യദേവന്റെ പ്രിയയായ ആ ദേവി—തന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇരിക്കുവാൻ ഛായയെ വിളിച്ചു.

Verse 16

तां चोवाच त्वया स्थेयमत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं तथा रवौ

അവൾ അവളോട് പറഞ്ഞു—“നീ ഇവിടെ ഭാനു (സൂര്യൻ) കൂടെ എന്റെ സ്ഥാനത്ത് നില്ക്കണം; മക്കളോടു ശരിയായ രീതിയിൽ പെരുമാറണം; രവിയോടും അതുപോലെ തന്നെ.”

Verse 17

दुष्टमपि न वाच्यं ते यथा बहुमतं मम । सैवास्मि संज्ञाहमिति वाच्यमेवं त्वयानघे

“എന്തെങ്കിലും അനുചിതം സംഭവിച്ചാലും നീ അത് പറയരുത്—ഇത് എന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം. ഹേ നിർദോഷിണി, നീ ‘ഞാൻ തന്നെയാണ് സംജ്ഞ’ എന്നു പറയണം—അങ്ങനെ തന്നെ സംസാരിക്കണം.”

Verse 18

छायासंज्ञोवाच । आकेशग्रहणाच्चाहमाशापाच्च वचस्तथा । करिष्ये कथयिष्यामि यावत्केशापकर्षणा त्

ഛായ പറഞ്ഞു—നീ എന്റെ കേശം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ആജ്ഞാബന്ധവും ഉണ്ട്. അതിനാൽ നീ പറഞ്ഞതുപോലെ ഞാൻ ചെയ്യും, അതുപോലെ തന്നെ പറയും—ഈ കേശാകർഷണത്തിന്റെ ഫലം വരുവോളം.

Verse 19

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकिल्बिषम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ദേവി അപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ തപസ്സാൽ എല്ലാ കല്മഷവും കഴുകിപ്പോയ ത്വഷ്ടൃ (വിശ്വകർമ്മ)നെ അവൾ ദർശിച്ചു.

Verse 20

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्व कर्म्मणा । तत्स्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

വിശ്വകർമ്മയും അവളെ മഹാമാനത്തോടെ പൂജിച്ചു. പിന്നെ അവൾ കുറ്റമില്ലാത്തവളായി, നിന്ദയില്ലാതെ, കുറച്ചുകാലം പിതൃഗൃഹത്തിൽ പാർത്തു.

Verse 21

ततः प्राह स धर्मज्ञः पिता नातिचिरोषिताम् । विश्वकर्मा सुतां प्रेम्णा बहुमा नपुरस्सरम्

അതിനുശേഷം ധർമ്മജ്ഞനായ പിതാവ് വിശ്വകർമ്മ, അധികകാലം താമസിക്കാത്ത തന്റെ പുത്രിയോട് സ്നേഹത്തോടെ, ബഹുമാനപൂർവ്വം സംസാരിച്ചു.

Verse 22

त्वां तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तेन समानि स्युः किंतु धर्मो विलुप्यते

“വത്സേ, നിന്നെ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ എനിക്കു പല ദിവസങ്ങളും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലെ കടന്നുപോകുന്നു; എന്നാൽ ഈ അവസ്ഥയിൽ ധർമ്മം ലുപ്തമായി ക്ഷയിക്കുന്നു.”

Verse 23

बांधवेषु चिरं वासो न नारीणां यशस्करः । मनोरथो बांधवानां भार्या पितृगृहे स्थिता

സ്വബന്ധുക്കളുടെ ഇടയിൽ ദീർഘകാലം താമസിക്കുന്നത് വിവാഹിതയായ സ്ത്രീയ്ക്ക് യശസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നതല്ല. പിതൃഗൃഹത്തിൽ പാർക്കുന്ന ഭാര്യ ബന്ധുക്കളുടെ പ്രതീക്ഷയായി മാറുന്നു.

Verse 24

स त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संगता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

ഹേ പുത്രികേ! ത്രിലോകനാഥനായ സൂര്യനെ ഭർത്താവായി നീ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ പിതൃഗൃഹത്തിൽ ദീർഘകാലം താമസിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല.

Verse 25

अतो भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजिता च मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभेक्षणे

അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ ഭർത്തൃഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകുക. നീ എന്നെ ദർശിക്കുകയും വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കുകയും ചെയ്തു; എങ്കിലും, ഹേ ശുഭനയനേ, ദർശനാർത്ഥം വീണ്ടും വരിക.

Verse 26

व्यास उवाच । इत्युक्ता सा तदा क्षिप्रं तथेत्युक्ता च वै मुने । पूजयित्वा तु पितरं सा जगामोत्तरान्कुरून्

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ ഉടൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു സമ്മതിച്ചു. പിന്നെ പിതാവിനെ പൂജിച്ച് അവൾ ഉത്തരകുരുദേശത്തേക്ക് പോയി.

Verse 27

सूर्यतापमनिच्छती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी

സൂര്യന്റെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന താപം സഹിക്കാനാഗ്രഹിക്കാതെ, അവന്റെ പ്രചണ്ഡ തേജസ്സിനെ ഭയന്ന്, അവൾ വഡവാ (കുതിരപ്പെൺ) രൂപം ധരിച്ചു അവിടെയും തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 28

संज्ञामित्येव मन्वानो द्वितीयायां दिवस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्यां चैकां मनोरमाम्

'ഇവൾ സംജ്ഞ തന്നെ' എന്നു കരുതി ദിവാകരൻ ആ രണ്ടാമത്തെ പത്നിയിൽ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും മനോഹരിയായ ഒരു പുത്രിയെയും ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 29

छाया स्वतनयेष्वेव यथा प्रेष्णाध्यवर्तत । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चाप्यवर्तत । लालनासु च भोज्येषु विशेषमनुवासरम्

ഛായ സ്വന്തം മക്കളോട് കാണിച്ചിരുന്ന സ്നേഹം സംജ്ഞയുടെ പുത്രിയോടും പുത്രന്മാരോടും കാണിച്ചില്ല. ലാളനയിലും ഭക്ഷണത്തിലും അവൾ ദിവസവും വിവേചനം കാണിച്ചു.

Verse 30

मनुस्तत्क्षांतवानस्या यमस्तस्या न चाक्षमत् । ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षांतमना न तु देहे न्यपातयत्

മനു അത് ക്ഷമിച്ചു, എന്നാൽ യമന് അത് സഹിക്കാനായില്ല. അപ്പോൾ കോപത്താൽ ചവിട്ടാനായി അദ്ദേഹം കാൽ ഉയർത്തി, എങ്കിലും വീണ്ടും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആ കാൽ അവളുടെ ശരീരത്തിൽ പതിപ്പിച്ചില്ല.

Verse 31

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं नृप । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

ഹേ രാജാവേ! അപ്പോൾ കോപത്താൽ ചുണ്ടുകൾ വിറയ്ക്കുകയും കൈകൾ ചലിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് ഛായാദേവി യമനെ ശപിച്ചു.

Verse 32

पत्न्यां पितुर्मयि यदि पादमुद्यच्छसे बलात् । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव भविष्यति

'നിന്റെ പിതാവിന്റെ പത്നിയായ എന്റെ നേരെ നീ ബലമായി കാൽ ഉയർത്തിയതുകൊണ്ട്, നിന്റെ ഈ കാൽ ഇന്ന് തന്നെ ഭൂമിയിൽ പതിക്കുന്നതാണ്.'

Verse 33

इत्याकर्ण्य यमः शापं मातर्यतिविशंकितः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरस्सरम्

ആ ശാപം കേട്ട യമൻ മാതാവിനെക്കുറിച്ച് അത്യന്തം ആശങ്കപ്പെട്ടു. പിതാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ആദ്യം നമസ്കരിച്ചു ശേഷം പറഞ്ഞു.

Verse 34

तातैतन्महदाश्चर्यमदृष्टमिति च क्वचित् । माता वात्सल्यरूपेण शापं पुत्रे प्रयच्छति

പിതാവേ, ഇത് മഹത്തായ അത്ഭുതം, അപൂർവമായി മാത്രം കാണപ്പെടുന്നത്—മാതാവ് വാത്സല്യത്തിന്റെ പേരിലും പുത്രനോട് ശാപം ചൊല്ലുന്നത്.

Verse 35

यथा माता ममाचष्ट नेयं माता तथा मम । निर्गुणेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत्

എന്റെ മാതാവ് പറഞ്ഞതുപോലെ ആണെങ്കിൽ, ആ രീതിയിൽ അവൾ എന്റെ മാതാവല്ല. പുത്രന്മാർ ഗുണഹീനരായാലും മാതാവ് ഗുണഹീനയാകരുത്.

Verse 36

यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञामथाहूय पप्रच्छ क्वगतेति च

യമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അന്ധകാരം അകറ്റുന്ന ഭഗവാൻ ‘ഛായ’ എന്നവളെ വിളിച്ചു—“അവൾ എവിടെ പോയി?” എന്നു ചോദിച്ചു.

Verse 37

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे

അവൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിഭാവസു! ഞാൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രി സംജ്ഞയാണ്. ഞാൻ നിന്റെ ഭാര്യ; നിന്മൂലം തന്നെയാണ് ഈ സന്താനങ്ങൾ എനിക്ക് ജനിച്ചത്.”

Verse 38

इत्थं विवस्वतस्तां तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे तदा क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः

ഇങ്ങനെ വിവസ്വാൻ അവളോടു പലവട്ടം ചോദിച്ചിട്ടും അവൾ വെളിപ്പെടുത്താതിരുന്നപ്പോൾ, ദീപ്തിമാൻ ഭാസ്വാൻ ക്രോധിച്ചു അവളെ ശപിക്കുവാൻ উদ্যതനായി।

Verse 39

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वते । विदितार्थश्च भगवाञ्जगाम त्वष्टु रालयम्

അപ്പോൾ അവൾ സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാവൃത്തമായി വിവസ്വാനോടു പറഞ്ഞു. സത്യം അറിഞ്ഞ ഭഗവാൻ ത്വഷ്ടൃയുടെ ആലയത്തിലേക്കു പോയി।

Verse 40

ततः संपूजयामास त्वष्टा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्किं रहिता शक्त्या निजगेहमुपागतः

അനന്തരം ത്വഷ്ടാവ് ത്രിലോകപൂജിതനായ ദീപ്തിമാൻ ഭാസ്വാനെ യഥാവിധി പൂജിച്ചു. പിന്നെ ചോദിച്ചു—“ഭാസ്വാൻ, ശക്തിയില്ലാത്തവനെപ്പോലെ നീ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് എന്തുകൊണ്ട് വന്നിരിക്കുന്നു?”

Verse 41

संज्ञां पप्रच्छ तं तस्मै कथयामास तत्त्ववित् । आगता सेह मे वेश्म भवतः प्रेषिता रवे

അവൻ സംജ്ഞയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. തത്ത്വവിദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രവി, നിനക്കാൽ പ്രേഷിതയായ അവൾ ഇവിടെ എന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു വന്നിരിക്കുന്നു।”

Verse 42

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरंतीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ

ദിവാകരൻ സമാധിസ്ഥനായി, ഉത്തരകുരുദേശങ്ങളിൽ വടവാരൂപം ധരിച്ചു തപസ്സു ചെയ്യുന്ന അവളെ ദർശിച്ചു।

Verse 43

असह्यमाना सूर्यस्य तेजस्तेनातिपीडिता । वह्न्याभनिजरूपं तु च्छायारूपं विमुच्य च

സൂര്യന്റെ പ്രചണ്ഡതേജസ് സഹിക്കാനാവാതെ, ആ ദീപ്തിയാൽ അത്യന്തം പീഡിതയായി അവൾ ഛായാരൂപം ഉപേക്ഷിച്ചു; അഗ്നിസമം ദീപ്തമായ സ്വന്തം സ്വരൂപം ധരിച്ചു।

Verse 44

धर्मारण्ये समागत्य तप स्तेपे सुदुष्करम् । छायापुत्रं शनिं दृष्ट्वा यमं चान्यं च भूपते

ധർമാരണ്യത്തിൽ എത്തി അവൾ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു। ഹേ രാജാവേ! ഛായാപുത്രനായ ശനിയെയും, യമനെയും മറ്റൊരു (സന്താനത്തെയും) കണ്ടപ്പോൾ (കാര്യം വ്യക്തമായി)।

Verse 45

तदैव विस्मितः सूर्यो दुष्टपुत्रौ समीक्ष्य च । ज्ञातुं दध्यौ क्षणं ध्यात्वा विदित्वा तच्च कारणम्

അന്നേ നിമിഷം സൂര്യൻ ആ ദുഷ്ടപുത്രന്മാരെ കണ്ടു വിസ്മയിച്ചു। അറിയുവാൻ ചിന്തിച്ചു; ക്ഷണമാത്രം ധ്യാനിച്ച് അതിന്റെ കാരണമറിഞ്ഞു।

Verse 46

घृण्यौष्ण्याद्दग्धदेहा सा तपस्तेपे पतिव्रता । येन मां तेजसा सह्यं द्रष्टुं नैव शशाक ह

ഭീകരമായ ഉഷ്ണതയിൽ ദേഹം ദഗ്ധമായിട്ടും ആ പതിവ്രത തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു; കാരണം എന്റെ അസഹ്യ തേജസ്സാൽ അവൾ എനിക്ക് ദർശനം ചെയ്യാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 47

पञ्चाशद्धायनेतीते गत्वा कौ तप आचरत् । प्रद्योतनो विचार्यैवं गत्वा शीघ्रं मनोजवः

അമ്പത് വർഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ തപസ്സ് ചെയ്തിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് അദ്ദേഹം പോയി। ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് പ്രദ്യോതനൻ (സൂര്യൻ) മനോവേഗത്തോടെ വേഗത്തിൽ അവിടെ എത്തി।

Verse 48

धर्मारण्ये वरे पुण्ये यत्र संज्ञास्थिता तपः । आगतं तं रविं दृष्ट्वा वडवा समजायत

പുണ്യപ്രദമായ ശ്രേഷ്ഠ ധർമാരണ്യത്തിൽ, സംജ്ഞ തപസ്സിൽ സ്ഥാപിതയായിരുന്നിടത്ത്, എത്തിയ രവിയെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ വഡവാ (കുതിരപ്പെൺ) രൂപം പ്രാപിച്ചു.

Verse 49

सूर्यपत्नी सदा संज्ञा सूर्यश्चाश्वस्ततोऽभवत् । ताभ्यां सहाभूत्संयोगो घ्राणे लिंगं निवेश्य च

സംജ്ഞ എപ്പോഴും സൂര്യന്റെ പത്നിയായിരുന്നു; അതിനാൽ സൂര്യൻ ആശ്വസ്തനായി. തുടർന്ന് അവളുടെ നാസികയിൽ തന്റെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് ഇരുവരുടെയും സംയോഗം നടന്നു.

Verse 50

तदा तौ च समुत्पन्नौ युगलावश्विनौ भुवि । प्रादुर्भूतं जलं तत्र दक्षिणेन खुरेण च

അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ അശ്വിനീകുമാരന്മാരായ ഇരട്ടകൾ ജനിച്ചു. അവിടെ വലതുകുളമ്പാൽ ജലം പ്രാദുര്ഭവിച്ചു.

Verse 51

विदलिते भूमिभागे तत्र कुंडं समुद्बभौ । द्वितीयं तु पुनः कुंडं पश्चार्धचरणोद्भवम्

ഭൂമിഭാഗം പിളർന്നപ്പോൾ അവിടെ ഒരു കുണ്ടം ഉദ്ഭവിച്ചു. പിന്നെയും കുളമ്പ്/പാദത്തിന്റെ പിന്നാർദ്ധത്തിൽ നിന്ന് രണ്ടാമത്തെ കുണ്ടവും ജനിച്ചു.

Verse 52

उत्तरवाहिन्याः काश्या कुरुक्षेत्रादि वै तथा । गंगापुरीसमफलं कुण्डेऽत्र मुनिनोदितम्

മുനി പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ, ഈ കുണ്ടത്തിലെ പുണ്യം ഉത്തരവാഹിനിയായ കാശി, കുരുക്ഷേത്രാദി, കൂടാതെ ഗംഗാപുരി—ഇവയ്ക്കു തുല്യമായ ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 53

तत्फलं समवाप्नोति तप्तकुण्डे न संशयः । स्नानं विधाय तत्रैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

തപ്തകുണ്ഡത്തിൽ അവൻ സംശയമില്ലാതെ അതേ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ തന്നേ സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 54

न पुनर्जायते देहः कुष्ठादिव्याधिपीडितः । एतत्ते कथितं भूप दस्रांशोत्पत्तिकारणम्

കുഷ്ഠാദി രോഗങ്ങളാൽ പീഡിതമായ ദേഹത്തോടെ വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല. ഹേ രാജാവേ, ദശ്രാംശത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷതയുടെ കാരണമിതാ ഞാൻ പറഞ്ഞു.

Verse 55

तदा ब्रह्मादयो देवा आगतास्तत्र भूपते । दत्त्वा संज्ञावरं शुभ्रं चिंतितादधिकं हि तैः

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ അവിടെ എത്തി, ഹേ രാജാവേ. അവർ സംജ്ഞയ്ക്ക് മംഗളകരമായ വരം നൽകി—അവർ ആഗ്രഹിച്ചതിലും അധികമായി.

Verse 56

स्थापयित्वा रविं तत्र बकुलाख्यवनाधिपम् । आनर्चुस्ते तदा संज्ञां पूर्वरूपाऽभवत्तदा

ബകുലനാമ വനത്തിന്റെ അധിപനായ രവിയെ അവിടെ സ്ഥാപിച്ച് ദേവന്മാർ അപ്പോൾ സംജ്ഞയെ ആരാധിച്ചു; അന്നേ സമയം അവൾ മുൻരൂപം പ്രാപിച്ചു.

Verse 57

स्थापिता तत्र राज्ञी च कुमारौ युगलौ तदा । एतत्तीर्थफलं वक्ष्ये शृणु राजन्महामते

അവിടെ രാജ്ഞിയും ഇരുകുമാരന്മാരും അപ്പോൾ സ്ഥാപിതരായി. ഇനി ഈ തീർത്ഥഫലം ഞാൻ പറയും—ഹേ മഹാമതിയായ രാജാവേ, കേൾക്കുക.

Verse 58

आदिस्थानं कुरुश्रेष्ठ देवैरपि सुदुर्लभम् । रविकुण्डे नरः स्नात्वा श्रद्धायुक्तो जितेंद्रियः

ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഈ ആദിപുണ്യസ്ഥാനം ദേവന്മാർക്കും അത്യന്തം ദുർലഭം. ശ്രദ്ധയോടെ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ, രവികുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ…

Verse 59

तारयेत्स पितॄन्सर्वान्महानरकगानपि । श्रद्धया यः पिबेत्तोयं संतर्प्य पितृदेवताः

അവൻ മഹാനരകങ്ങളിൽ പതിച്ചവരെയും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ പിതൃപുരുഷന്മാരെയും തരിക്കുന്നു. പിതൃദേവതകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി ശ്രദ്ധയോടെ ഈ ജലം പാനം ചെയ്യുന്നവൻ…

Verse 60

स्वल्पं वापि बहुवापि सर्वं कोटिगुणं भवेत् । सप्तम्यां रविवारेण ग्रहणं चंद्रसूर्ययोः

അൽപമായാലും അധികമായാലും—എല്ലാം കോടി ഗുണമായി വർദ്ധിക്കുന്നു. സപ്തമി തിഥിയിൽ, ഞായറാഴ്ച, കൂടാതെ ചന്ദ്ര-സൂര്യഗ്രഹണ സമയത്ത്…

Verse 61

रविकुण्डे च ये स्नाताः न ते वै गर्भगामिनः । सक्रांतौ च व्यतीपाते वैधृतेषु च पर्वसु

രവികുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തവർ വീണ്ടും ഗർഭഗാമികളാകുന്നില്ല (പുനർജന്മബന്ധം ഇല്ല). പ്രത്യേകിച്ച് സംക്രാന്തി, വ്യതീപാത, വൈധൃതി, പർവ്വസന്ധികളിൽ…

Verse 62

पूर्णमास्याममावास्यां चतुर्द्दश्यां सितासिते । रविकुंडे च यः स्नातः क्रतुकोटिफलं लभेत्

പൗർണ്ണമി, അമാവാസി, കൂടാതെ ശുക്ല-കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളിലെ ചതുര്ദശി തിഥികളിൽ—രവികുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ കോടി യാഗങ്ങളുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 63

पूजयेद्बकुलार्कं च एकचित्तेन मानवः । स याति परमं धाम स यावत्तपते रविः

ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ബകുലാർക്കനെ പൂജിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, സൂര്യൻ തപിക്കുന്നതോളം കാലം പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 64

तस्य लक्ष्मीः स्थिरा नूनं लभते संततिं सुखम् । अरिवर्गः क्षयं याति प्रसादाच्च दिवस्पतेः

അവന്റെ ലക്ഷ്മി നിശ്ചയമായി സ്ഥിരമാകും; സന്തതിയും സുഖവും ലഭിക്കും. ദിവസപതി സൂര്യന്റെ പ്രസാദത്താൽ ശത്രുസമൂഹം നശിക്കും.

Verse 65

नाग्नेर्भयं हि तस्य स्यान्न व्याघ्रान्न च दंतिनः । न च सर्प्पभयं क्वापि भूतप्रेतादिभीर्नहि

അവന് അഗ്നിഭയം ഇല്ല, വ്യാഘ്രഭയം ഇല്ല, ദന്തിയുടെ ഭയവും ഇല്ല; എവിടെയും സർപ്പഭയം ഇല്ല, ഭൂതപ്രേതാദികളുടെ ഭയവും ഇല്ല.

Verse 66

बालग्रहाश्च सर्वेऽपि रेवती वृद्धरेवती । ते सर्वे नाशमायांति बकुलार्क नमोस्तु ते

ബാലഗ്രഹങ്ങൾ എല്ലാം—രേവതിയും വൃദ്ധരേവതിയും ഉൾപ്പെടെ—എല്ലാം നശിക്കുന്നു; ഹേ ബകുലാർക്കാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 67

गावस्तस्य विवर्द्धंते धनं धान्यं तथैव च । अविच्छेदो भवेद्वंशो बकुलार्के नमस्कृते

അവന്റെ പശുക്കൾ വർദ്ധിക്കുന്നു; ധനവും ധാന്യവും കൂടുന്നു; ബകുലാർക്കനെ നമസ്കരിച്ചാൽ വംശം അവിച്ഛിന്നമായി നിലനിൽക്കും.

Verse 68

काकवन्ध्या च या नारी अनपत्या मृतप्रजा । वन्ध्या विरूपिता चैव विषकन्याश्च याः स्त्रियः

‘കാകവന്ധ്യ’ (മൃതശിശുക്കളെ മാത്രമേ പ്രസവിക്കൂ) ആയ സ്ത്രീ, സന്താനമില്ലാത്ത സ്ത്രീ, സന്താനം മരിച്ച സ്ത്രീ, വന്ധ്യ, വിരൂപിണി, കൂടാതെ ‘വിഷകന്യ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന സ്ത്രീകൾ—ഇത്തരം സ്ത്രീകൾ।

Verse 69

एवं दोषैः प्रमुच्यंते स्नात्वा कुण्डे च भूपते । सौभाग्यस्त्रीसुतांश्चैव रूपं चाप्नोति सर्वशः

ഹേ രാജാവേ! ഈ കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അവർ ഇത്തരം ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും. സർവ്വവിധ സൗഭാഗ്യം, ഭർത്താവ്, പുത്രസന്താനം, രൂപലാവണ്യം എന്നിവ ലഭിക്കും।

Verse 70

व्याधिग्रस्तोपि यो मर्त्यः षण्मासाच्चैव मानवः । रविकुण्डे च सुस्नातः सर्वरोगात्प्रमुच्यते

രോഗബാധിതനായ മനുഷ്യനും ആറുമാസം രവികുണ്ഡത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ നന്നായി സ്നാനം ചെയ്താൽ, അവൻ സർവ്വരോഗങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകും।

Verse 71

नीलोत्सर्गविधिं यस्तु रविक्षेत्रे करोति वै । पितरस्तृप्तिमायांति यावदाभूतसंप्लवम्

രവിക്ഷേത്രത്തിൽ നീലോത്സർഗവിധി ആരെങ്കിലും നിർവഹിച്ചാൽ, അവന്റെ പിതൃക്കൾ മഹാപ്രളയം വരെയും തൃപ്തി പ്രാപിക്കും।

Verse 72

कन्यादानं च यः कुर्यादस्मिन्क्षेत्रे च पुत्रक । उद्वाहपरिपूतात्मा ब्रह्मलोके महीयते

ഹേ പുത്രകാ! ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആരെങ്കിലും കന്യാദാനം ചെയ്താൽ, വിവാഹസംസ്കാരത്താൽ പരിശുദ്ധാത്മാവായി ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും।

Verse 73

धेनुदानं च शय्यां च विद्रुमं च हयं तथा । दासीमहिषीघण्टाश्च तिलं कांचनसंयुतम्

ഗോദാനം, ശയ്യാദാനം, വിദ്രുമം (പവിഴം) കൂടാതെ അശ്വദാനം; അതുപോലെ ദാസി, മഹിഷി, ഘണ്ടകൾ, സ്വർണ്ണമിശ്രിത തിലദാനം—ഇവയെല്ലാം ഇവിടെ പുണ്യദായക ദാനകർമ്മങ്ങളായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 74

धेनुं तिलमयीं दद्यादस्मि न्क्षेत्रे च भारत । उपानहौ च छत्रं च शीतत्राणादिकं तथा

ഹേ ഭാരതാ! ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ തിലമയിയായ ധേനുവിനെ ദാനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ പാദരക്ഷകൾ, ഛത്രം, ശീതനിവാരണാദി സംരക്ഷണവസ്തുക്കളും ദാനം ചെയ്യണം.

Verse 75

लक्षहोमं तथा रुद्रं रुद्रातिरुद्रमेव च । तस्मिन्स्थाने च यत्किंचिद्ददाति श्रद्धयान्वितः

ലക്ഷഹോമമാകട്ടെ, രുദ്രയാഗമാകട്ടെ, രുദ്രാതിരുദ്രാരാധനയാകട്ടെ—ആ സ്ഥലത്ത് ശ്രദ്ധയോടെ എന്ത് ദാനം ചെയ്താലും അത് പരമ പുണ്യദായകമാകുന്നു.

Verse 76

एकैकस्य फलं तात वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । दानेन लभते भोगानिह लोके परत्र च

താതാ! ഓരോന്നിന്റെയും യഥാർത്ഥ ഫലം ഞാൻ പറയുന്നു—തത്ത്വമായി കേൾക്കുക. ദാനത്തിലൂടെ മനുഷ്യൻ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ഭോഗസമ്പത്ത് നേടുന്നു.

Verse 77

राज्यं च लभते मर्त्यः कृत्वोद्वाहं तु मानुषाः । जायातो धर्मकामार्थाः प्राप्यंते नात्र संशयः

വിവാഹം ചെയ്ത് ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ രാജ്യസമൃദ്ധിയും സ്ഥിരതയും നേടുന്നു; ഭാര്യയിലൂടെ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 78

पूजाया लभते सौख्यं भवेज्जन्मनिजन्मनि । सप्तम्यां रवियुक्तायां बकुलार्कं स्मरेत्तु यः

പൂജയാൽ മനുഷ്യന് ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ സുഖം ലഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഞായറോടുകൂടിയ സപ്തമിയിൽ ‘ബകുലാർക’നെ സ്മരിക്കുന്നവന് പ്രത്യേക പുണ്യം ലഭിക്കും.

Verse 79

ज्वरादेः शत्रुतश्चैव व्याधेस्तस्य भयं नहि

അവന് ജ്വരം മുതലായവയിൽ നിന്നും, ശത്രുക്കളിൽ നിന്നും, രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും യാതൊരു ഭയവും ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 80

युधिष्ठिर उवाच । बकुलार्केति वै नाम कथं जातं रवेर्मुने । एतन्मे वदतां श्रेष्ठ तत्त्वमाख्यातुमर्हसि

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, സൂര്യന് ‘ബകുലാർക’ എന്ന നാമം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? ഹേ വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഇതിന്റെ തത്ത്വം എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ.

Verse 81

व्यास उवाच । यदा संज्ञा च राजेंद्र सूर्यार्थंं चैकचेतसा । तेपे बकुलवृक्षाधः पत्युस्तेजः प्रशां तये

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ, സൂര്യന്റെ ഹിതത്തിനായി സംജ്ഞ ഏകാഗ്രചിത്തയായി ബകുലവൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ തപസ്സു ചെയ്തപ്പോൾ, അത് ഭർത്താവിന്റെ ദഹിക്കുന്ന തേജസ്സിനെ ശമിപ്പിക്കാനായിരുന്നു.

Verse 82

प्रादुर्भावं रवेर्दृष्ट्वा वडवा समजायत । अत्यंतं गोपतिः शांतो बकुलस्य समीपतः

സൂര്യന്റെ പ്രാദുർഭാവം കണ്ടപ്പോൾ അവൾ വഡവ (കുതിര)യായി. ബകുലവൃക്ഷത്തിന്റെ സമീപത്ത് ഗോപതി (സൂര്യൻ) അത്യന്തം ശാന്തനും പ്രശാന്തനും ആയി.

Verse 83

सुषुवे च तदा राज्ञी सुतौ दिव्यौ मनोहरौ । तेनास्य प्रथितं नाम बकुलार्केति वै रवेः

അപ്പോൾ രാജ്ഞി ദിവ്യവും മനോഹരവും ആയ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു. ആ സംഭവത്താൽ അവിടെ രവി ‘ബകുലാർക’ എന്ന പ്രസിദ്ധ നാമത്തിൽ അറിയപ്പെട്ടു.

Verse 84

यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिस्तस्य न पीडयेत् । धर्ममर्थं च कामं च लभते नात्र संशयः

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവനെ രോഗം പീഡിപ്പിക്കുകയില്ല. അവൻ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ നേടും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 85

षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति मोक्षं च लभते नरः । एतदुक्तं महाराज बकुलार्कस्य वैभवम्

ആറ് മാസത്തിനകം മനുഷ്യൻ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുകയും മോക്ഷവും നേടുകയും ചെയ്യും. മഹാരാജാവേ, ഇതാണ് ബകുലാർകന്റെ വൈഭവമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചത്.

Verse 97

सूर्यं दृष्ट्वा सदा संज्ञा स्वाक्षिसंयमनं व्यधात् । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

സഞ്ജ്ഞ സൂര്യനെ കണ്ടാൽ എല്ലായ്പ്പോഴും തന്റെ കണ്ണുകളെ നിയന്ത്രിച്ചു. അത് കണ്ടു കോപിച്ച അർക്കൻ സഞ്ജ്ഞയോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.