Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ ക്രോധിതനായ ശ്രീരാമനെ ശമിപ്പിക്കുകയും ശരിയായ മാർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യാൻ മഹർഷി വസിഷ്ഠൻ ഉപദേശം നൽകുന്നു. ജാബാലി മുമ്പ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ നാസ്തിക്യപ്രചാരമെന്നല്ല; രാമനെ മടങ്ങിവരുത്താൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ള പ്രായോഗിക പ്രേരണാതർക്കമെന്നായി അദ്ദേഹം പുനർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് അധികാരസമ്പന്നമായ ധർമ്മബോധനത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം കടക്കുന്നു. ആദ്യം സൃഷ്ട്യുത്ഭവം സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു—ആദിയിൽ പ്രാഥമിക ജലമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; പിന്നെ സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാദുര്ഭാവം; വരാഹാവതാരത്തിൽ ഭൂമിയുടെ ഉദ്ധാരം. തുടർന്ന് മനുവിലും ഇക്ഷ്വാകുവിലും തുടങ്ങി അയോധ്യയിലെ പ്രശസ്ത രാജാക്കന്മാരുടെ വംശപരമ്പര വിവരിക്കുന്നു. ഈ വംശാവലി ന്യായ-ധർമ്മത്തിന്റെ തെളിവായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു—ഇക്ഷ്വാകുകുലമര്യാദ പ്രകാരം ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ് രാജാഭിഷേകയോഗ്യത. അതിനാൽ ദശരഥന്റെ ജ്യേഷ്ഠാവകാശിയായ രാമൻ രാജ്യം സ്വീകരിച്ച് പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും പൂർവ്വികരുടെ രാജധർമ്മം തുടർക്കുകയും വേണമെന്ന് വസിഷ്ഠൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിസ്മൃതി, വംശസ്മരണം, അവകാശക്രമനയം എന്നിവ ചേർത്ത്, രാമന്റെ രാജ്യഗ്രഹണം കുലധർമ്മവും ലോകഹിതവും സംരക്ഷിക്കുന്നതാണെന്ന് ഈ സർഗം പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।
രാമൻ ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നതു കണ്ടറിഞ്ഞ വസിഷ്ഠമുനി മറുപടി പറഞ്ഞു: “ജാബാലിയും ഈ ലോകത്തിലെ ജീവികളുടെ വരവും പോക്കും—അവരുടെ ഗതിയും പരഗതിയും—അറിയുന്നവനാണ്.”
Verse 2
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।
നിന്നെ മടക്കിവിടണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവൻ നിന്നോടു ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു: “ഹേ ലോകനാഥാ, എന്നിൽ നിന്നു ലോകോത്പത്തി—ജഗത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ—അറിയുക.”
Verse 3
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।।।
ആദിയിൽ എല്ലാം ജലമേ ആയിരുന്നു; ആ ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ഭൂമി നിർമ്മിതമായത്. തുടർന്ന് ദേവന്മാരോടുകൂടെ സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷനായി.
Verse 4
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।
അപ്പോൾ അവൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു ഭൂമിയെ ഉയർത്തി എടുത്തു; പിന്നെ ശുദ്ധാത്മാക്കളും ആത്മസംയമികളുമായ പുത്രന്മാരോടുകൂടെ സർവ്വജഗത്തെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 5
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।
ആകാശത്തിൽ നിന്നു പ്രഭവിച്ച ബ്രഹ്മാവ് ശാശ്വതനും നിത്യനും അവ്യയനും ആകുന്നു; അവനിൽ നിന്നു മരീചി ജനിച്ചു, മരീചിയിൽ നിന്നു കശ്യപൻ പുത്രനായി ജനിച്ചു.
Verse 6
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।
കശ്യപനിൽ നിന്നു വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ) ജനിച്ചു; വിവസ്വാനിൽ നിന്നു വൈവസ്വത മനു സ്വയം ജനിച്ചു. ആ മനു ആദിമ പ്രജാപതിയായിരുന്നു; മനുവിന്റെ പുത്രനായി ഇക്ഷ്വാകു ജനിച്ചു.
Verse 7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।
മനു ആദ്യം ഈ സമൃദ്ധമായ ഭൂമിയെ ഏവനു ദത്തമായി നൽകിയുവോ, ആ ഇക്ഷ്വാകുവിനെ അയോധ്യയിലെ ആദിമരാജാവായി അറിയുക.
Verse 8
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।
ഇക്ഷ്വാകുവിന് ‘കുക്ഷി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഒരു ശ്രിമാനായ പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; കുക്ഷിയിൽ നിന്ന് വീരനായ വികുക്ഷി ജനിച്ചു.
Verse 9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।।।
വികുക്ഷിയിൽ നിന്ന് മഹാതേജസ്സും പ്രതാപവും ഉള്ള പുത്രൻ ബാണൻ ജനിച്ചു; ബാണനിൽ നിന്ന് മഹാബാഹുവും മഹാതപസ്വിയും ആയ അനരണ്യൻ ജനിച്ചു.
Verse 10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।
സത്പുരുഷന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജാവ് അനരണ്യൻ ഈ രാജ്യത്തെ ഭരിച്ചപ്പോൾ ഇവിടെ വരൾച്ചയുമില്ല, ദുര്ഭിക്ഷവുമില്ല; ഒരൊറ്റ കള്ളനും പോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
Verse 11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
അനരണ്യനിൽ നിന്ന് മഹാബാഹുവായ പൃഥു രാജാവ് ജനിച്ചു; പൃഥുവിൽ നിന്ന് മഹാരാജാവ് ത്രിശങ്കു ഉദിച്ചു. ആ വീരൻ ത്രിശങ്കു സത്യവചനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ശരീരസഹിതം സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
ത്രിശങ്കുവിന്റെ പുത്രൻ മഹായശസ്സുള്ള ദുന്ധുമാരനായിരുന്നു; ദുന്ധുമാരനിൽ നിന്ന് മഹാതേജസ്സുള്ള യുവനാശ്വൻ ജനിച്ചു.
Verse 13
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
യുവനാശ്വന്റെ പുത്രൻ ശ്രീമാനായ മാൻധാതാവായി; മാൻധാതാവിൽ നിന്ന് മഹാതേജസ്സുള്ള സുസന്ധി ജനിച്ചു. സുസന്ധിക്ക് ധ്രുവസന്ധിയും പ്രസേനജിത്തും എന്ന രണ്ട് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായി. യശസ്സുള്ള ധ്രുവസന്ധിയിൽ നിന്ന് ശത്രുസൂദനനായ ഭരതൻ ജനിച്ചു.
Verse 14
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
യുവനാശ്വന്റെ പുത്രനായി ശ്രീമാൻ മാൻധാതാവ് ജനിച്ചു; മാൻധാതാവിൽ നിന്നു മഹാതേജസ്വിയായ സുസന്ധി ഉദ്ഭവിച്ചു. സുസന്ധിക്കു രണ്ടു പുത്രന്മാർ—ധ്രുവസന്ധിയും പ്രസേനജിത്തും; ധ്രുവസന്ധിയിൽ നിന്നു യശസ്സുള്ള ശത്രുസൂദനൻ ഭരതൻ ജനിച്ചു.
Verse 15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।
മഹാബാഹുവായ ഭരതനിൽ നിന്നു അസിതൻ എന്നൊരു പുത്രൻ ജനിച്ചു. അവനോടു വിരോധമായി ശത്രുസ്വരൂപ പ്രതിരാജാക്കൾ ഉയർന്നു—ഹൈഹയന്മാർ, താലജംഘന്മാർ, ധീരരായ ശശിബിന്ദുക്കൾ.
Verse 16
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
മഹാബാഹുവായ ഭരതനിൽ നിന്നു അസിതൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; അവനോടു വിരോധമായി ശത്രുസ്വരൂപ പ്രതിരാജാക്കൾ ഉയർന്നു—ഹൈഹയന്മാർ, താലജംഘന്മാർ, ധീരരായ ശശിബിന്ദുക്കൾ.
Verse 17
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।
രാജാവ് യുദ്ധത്തിൽ അവരെല്ലാം നേരിട്ടെങ്കിലും, അവൻ തോറ്റു പ്രവാസത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടു. പിന്നെ മനോഹരമായ ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വതപ്രദേശത്ത് വസിച്ച്, മുനിയെപ്പോലെ സംതൃപ്തചിത്തനായി കഴിഞ്ഞു.
Verse 18
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।
ശ്രുതിപ്രകാരം അവനു രണ്ടു ഭാര്യമാർ ഗർഭിണികളായി. അവരിൽ ഒരുത്തി, സഹഭാര്യയുടെ ഗർഭം നശിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അവൾക്കു വിഷം (ഗരളം) നൽകി.
Verse 19
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
ഹിമവന്തപർവതത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന ഭാർഗവ മഹർഷി ച്യവനൻ എന്ന പേരിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ ഋഷിയെ സമീപിച്ച് കാലിന്ദി ഭക്തിയോടെ വന്ദനം ചെയ്തു; പുത്രജന്മവരം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന അവളോടു ആ ബ്രാഹ്മണൻ അനുഗ്രഹവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 20
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
“ഹേ ദേവീ, നിനക്കൊരു പുത്രൻ ജനിക്കും—മഹാത്മാവും ലോകവിഖ്യാതനും; ധാർമ്മികനും സുഷീലനും, വംശത്തെ നിലനിർത്തുന്നവനും, ശത്രുസംഹാരകനും.”
Verse 21
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।
ആനന്ദത്തോടെ ദേവി ആ മുനിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അനുവാദം വാങ്ങി ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. പിന്നെ അവൾ പദ്മപത്രസമാന നേത്രങ്ങളുള്ള, പദ്മഗർഭനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 22
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
ആനന്ദത്തോടെ അവൾ മുനിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് അനുവാദം വാങ്ങി; തുടർന്ന് ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ ദേവി പദ്മപത്രസമാന നേത്രങ്ങളുള്ള, പദ്മഗർഭനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 23
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।
എന്നാൽ അവളുടെ സഹപത്നി ഗർഭത്തെ നശിപ്പിക്കണമെന്ന ദുഷ്ടാഭിലാഷത്തോടെ അവൾക്കു വിഷം നൽകി. ആ ‘ഗര’ (വിഷം) കൂടെ ജനിച്ചതിനാൽ ആ ശിശു ‘സഗരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി.
Verse 24
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।
സഗരൻ എന്ന പേരുള്ള ആ രാജാവാണ് സമുദ്രം ഖനിപ്പിച്ചതെന്ന് പ്രസിദ്ധം. പർവ്വദിനത്തിലെ പൗർണ്ണമിയിൽ യജ്ഞം നടത്തി, തന്റെ മഹാപ്രവർത്തിയുടെ വേഗത്തോടെ പ്രജകളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി.
Verse 25
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।
സഗരന് അസമഞ്ജൻ എന്നൊരു പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ, പാപകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ആ പുത്രനെ രാജാവ് നാടുകടത്തി.
Verse 26
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।
അസമഞ്ജന്റെ പുത്രനായി വീര്യവാനായ അംശുമാൻ ജനിച്ചു. അംശുമാന്റെ പുത്രൻ ദിലീപൻ; ദിലീപന്റെ പുത്രൻ ഭഗീരഥൻ.
Verse 27
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।
ഭഗീരഥനിൽ നിന്നു കകുത്സ്ഥൻ ജനിച്ചു; അവനാൽ നിങ്ങളുടെ വംശം ‘കാകുത്സ്ഥർ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിശ്രുതമായി. കകുത്സ്ഥന്റെ പുത്രനായി രഘു ജനിച്ചു; അവനാൽ നിങ്ങൾ ‘രാഘവർ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധരാണ്.
Verse 28
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।
രഘുവിന്റെ തേജസ്വിയായ പുത്രൻ ശക്തിയിൽ വളർന്നു; ഋഷിശാപവശാൽ കുറച്ചുകാലം മനുഷ്യഭക്ഷകനായി, ഭൂമിയിൽ ‘കല്മാഷപാദൻ’ എന്നും ‘സൗദാസൻ’ എന്നും പ്രസിദ്ധനായി.
Verse 29
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।
കല്മാഷപാദന്റെ പുത്രൻ ‘ശങ്കണൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിശ്രുതനായി; അവന്റെ വീര്യം നേരിട്ടവൻ സൈന്യസഹിതം തകർന്ന് നശിച്ചു.
Verse 30
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।
ശങ്കണന്റെ പുത്രൻ ശൂരനും ശ്രീമാനുമായ സുദർശനൻ; സുദർശനന്റെ പുത്രൻ അഗ്നിവർണൻ, അഗ്നിവർണന്റെ പുത്രൻ ശീഘ്രഗൻ. ശീഘ്രഗന്റെ പുത്രൻ മരു; മരുവിന്റെ പുത്രൻ പ്രശുശ്രുവ; പ്രശുശ്രുവിന്റെ പുത്രൻ മഹാദ്യുതിയുള്ള അംബരീഷൻ. അംബരീഷന്റെ പുത്രൻ സത്യവിക്രമനായ നഹൂഷൻ; നഹൂഷന്റെ പരമധാർമ്മിക പുത്രൻ നാഭാഗൻ. നാഭാഗന് അജനും സുവ്രതനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാർ; അജന്റെ ധർമ്മാത്മ പുത്രൻ രാജാ ദശരഥൻ ആയിരുന്നു.
Verse 31
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
നീ അവന്റെ ജ്യേഷ്ഠ ദായാദൻ—‘രാമൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ സർവ്വത്ര പ്രസിദ്ധൻ. അതിനാൽ, ഹേ നൃപാ, നിന്റെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിച്ച് പ്രജയെ പരിപാലിക്കണമേ.
Verse 32
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ എല്ലാവർക്കും പതിവ് ഇതുതന്നെ: ജ്യേഷ്ഠൻ തന്നെയാണ് രാജാവാകുന്നത്; ജ്യേഷ്ഠൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ഇളയ പുത്രന് രാജ്യാഭിഷേകം നടക്കുകയില്ല.
Verse 33
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
മഹായശസ്സനായ രാഘവാ, ഇന്ന് നീ നിന്റെ രാഘവകുലത്തിന്റെ സനാതന കുലധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ധനരത്നസമൃദ്ധവും വിശാലരാജ്യങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂമിയെ പിതാവിനെപ്പോലെ ഭരിക്ക.
Verse 34
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।
നീ അവന്റെ ജ്യേഷ്ഠ ദായാദൻ—‘രാമൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ സർവ്വത്ര പ്രസിദ്ധൻ. അതിനാൽ, ഹേ നൃപാ, നിന്റെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിച്ച് പ്രജയെ പരിപാലിക്കണമേ.
Verse 35
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ എല്ലാവർക്കും പതിവ് ഇതുതന്നെ: ജ്യേഷ്ഠൻ തന്നെയാണ് രാജാവാകുന്നത്; ജ്യേഷ്ഠൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ഇളയ പുത്രന് രാജ്യാഭിഷേകം നടക്കുകയില്ല.
Verse 36
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।
മഹായശസ്സനായ രാഘവാ, ഇന്ന് നീ നിന്റെ രാഘവകുലത്തിന്റെ സനാതന കുലധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ധനരത്നസമൃദ്ധവും വിശാലരാജ്യങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂമിയെ പിതാവിനെപ്പോലെ ഭരിക്ക.
Frequently Asked Questions
Rama’s anger and refusal to be swayed is met with Vasistha’s intervention: the dilemma is whether Rama should return and accept kingship. Vasistha frames acceptance of the throne as a dharmic obligation grounded in lawful succession and public protection.
The chapter teaches that tradition and social order are not merely custom but ethical infrastructure: cosmogony and genealogy establish authority, and rājadharma requires the rightful heir to govern for lokasaṅgraha (welfare of the people).
Ayodhya is foregrounded as the dynastic seat of the Ikshvakus; Himavat appears as Chyavana’s refuge; and the ocean (samudra) is referenced through Sagara’s excavation motif—each serving as a cultural anchor for lineage memory and royal legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.