Adhyaya 290

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल २९३ “लोक हैं) अपना स२ (0 अवज असल अष्टाशीरत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: इन्द्रजित्‌का मायामय युद्ध तथा श्रीराम और लक्ष्मणकी मूर्च्छा मार्कण्डेय उदाच ततः श्रुत्वा हतं संख्ये कुम्भकर्ण सहानुगम्‌ | प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम्‌

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാമലക്ഷ്മണന്മാരായ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും വീണുകിടക്കുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ, രാവണിപുത്രൻ (ഇന്ദ്രജിത്) അന്നേരം വരപ്രഭാവമുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവരെ വീണ്ടും ബന്ധിച്ചു।

Verse 2

पुत्रमिन्द्रजितं वीर॑ रावण: प्रत्यभाषत । जहि रामममित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्‌

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വീരനായ രാവണൻ തന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനോട് പറഞ്ഞു—“അമിത്രഘ്നാ! ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെയും, സുഗ്രീവനെയും വധിക്ക.”

Verse 3

त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तमुपार्जितम्‌ । जित्वा वज्धरं संख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम्‌,'सुपुत्र! तुमने युद्धमें सहस्र नेत्रोंवाले वज्धारी शचीपति इन्द्रको जीतकर उज्ज्वल यशका उपार्जन किया है

സത്പുത്രാ! നീ യുദ്ധത്തിൽ വജ്രധാരിയായ സഹസ്രാക്ഷനും ശചീപതിയുമായ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച് എനിക്കു ദീപ്തമായ യശസ്സു സമ്പാദിച്ചു.

Verse 4

अन्तर्हित: प्रकाशो वा दिव्यैर्दत्तवरै: शरै: | जहि शत्रूनमित्रघ्न मम शस्त्रभृतां वर

അമിത്രഘ്നാ, ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ! ദേവന്മാർ വരമായി നൽകിയ ദിവ്യശരങ്ങളാൽ—അദൃശനായി അല്ലെങ്കിൽ പ്രത്യക്ഷമായി—എന്റെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്ക.

Verse 5

रामलक्ष्मणसुग्रीवा: शरस्पर्श न तेडनघ । समर्था: प्रतिसोढुुं च कुतस्तदनुयायिन:

അനഘാ! രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും തന്നെയും നിന്റെ ശരസ്പർശം സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല; പിന്നെ അവരുടെ അനുയായികൾ എങ്ങനെ സഹിക്കും?

Verse 6

अकृता या प्रहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ । खरस्यापचिति: संख्ये तां गच्छ त्वं महाभुज,“निष्पाप महाबाहो! प्रहस्त और कुम्भकर्णने भी खरके वधका जो बदला नहीं चुकाया, उसे युद्धमें तुम चुकाओ

അനഘ മഹാബാഹോ! പ്രഹസ്തനും കുംഭകർണനും ഖരന്റെ വധത്തിനുള്ള പ്രതികാരം ഇതുവരെ തീർത്തിട്ടില്ല; അത് നീ യുദ്ധത്തിൽ തീർക്കുക—പുറപ്പെടുക.

Verse 7

त्वमद्य निशितैर्बाणैहत्वा शत्रून्‌ू ससैनिकान्‌ । प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा जित्वेव वासवम्‌

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“പുത്രാ! ഇന്ന് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ സൈന്യസഹിത ശത്രുക്കളെ വധിച്ച് എന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്ക; നീ മുമ്പ് വാസവനെ (ഇന്ദ്രനെ) ജയിച്ച് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിച്ചതുപോലെ ഇന്നും അങ്ങനെ ചെയ്യുക.”

Verse 8

इत्युक्त: स तथेत्युक्त्वा रथमास्थाय दंशित: । प्रययाविन्द्रजिद्‌ राजंस्तूर्णमायोधनं प्रति

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ചു; കവചം ധരിച്ചു രഥമേറി, ഹേ രാജാവേ, ഇന്ദ്രജിത് വേഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।

Verse 9

ततो विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुड्रव: । आह्वियामास समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम्‌,तत्पश्चात्‌ उस राक्षसराजने स्पष्टरूपसे अपने नामकी घोषणा करके शुभलक्षण लक्ष्मणको युद्धके लिये ललकारा

അതിനുശേഷം രാക്ഷസന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ തന്റെ നാമം വ്യക്തമായി ഉച്ചത്തിൽ പ്രഖ്യാപിച്ച്, ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനെ സമരത്തിനായി വെല്ലുവിളിച്ചു।

Verse 10

त॑ लक्ष्मणो5 भ्यधावच्च प्रगृह्म सशरं धनु: । त्रासयंस्तलघोषेण सिंह: क्षुद्रमूगान्‌ यथा

അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനും അമ്പു ഘടിപ്പിച്ച വില്ല് കൈയിൽ പിടിച്ച് അവന്റെ നേരെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു; വില്ലിന്റെ കഠിന നാദംകൊണ്ട് സിംഹം ചെറുമൃഗങ്ങളെ ഭീതിപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ രാക്ഷസരെ വിറപ്പിച്ചു।

Verse 11

तयो: समभवद्‌ युद्ध सुमहज्जयगृद्धिनो: । दिव्यास्त्रविदुषोस्तीव्रमन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ രണ്ടുപേരുടെയും ഇടയിൽ—വിജയലാലസയിൽ ദഹിച്ചും, ദിവ്യാസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരുമായും, പരസ്പരം കടുത്ത മത്സരികളുമായും ഉണ്ടായിരുന്ന—അതിമഹത്തും അതിഭീകരവുമായ യുദ്ധം ഉദിച്ചു।

Verse 12

रावणिस्तु यदा नैनं विशेषयति सायकै: । ततो गुरुतरं यत्नमातिष्ठद्‌ बलिनां वर:,बलवानोंमें श्रेष्ठ रावणकुमार इन्द्रजित्‌ जब बाण-वर्षा करनेमें लक्ष्मणसे आगे न बढ़ सका, तब उसने गुरुतर प्रयत्न आरम्भ किया

ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് അമ്പുവർഷം കൊണ്ടുപോലും അവനിൽ പ്രത്യേക മേൽക്കൈ നേടാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, അവൻ അതിലും ഗുരുതരമായ ശ്രമം ആരംഭിച്ചു.

Verse 13

तत एन महावेगैरर्दयामास तोमरै: । तानागतान्‌ स चिच्छेद सौमित्रिर्निशितै: शरै:

അപ്പോൾ അവൻ അതിമഹാവേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞ തോമരങ്ങളുടെ മഴകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനെ പീഡിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവ അടുത്തെത്തുംമുമ്പേ എല്ലാം വെട്ടിവീഴ്ത്തി.

Verse 14

ते निकृत्ता: शरैस्ती3णै्न्यपतन्‌ धरणीतले । तमड़दो वालिसुत: श्रीमानुद्यम्प पादपम्‌

ലക്ഷ്മണന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ഖണ്ഡിതമായ തോമരങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു ചിതറിപ്പോയി. അപ്പോൾ വാലിപുത്രനായ ശ്രീമാൻ അങ്കദൻ ഒരു വൃക്ഷം ഉയർത്തി ഓടിവന്ന് പ്രഹരിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ആ വൃക്ഷത്തെയും അവന്റെ പ്രാസത്തെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തി.

Verse 15

अभिद्रुत्य महावेगस्ताडयामास मूर्थनि । तस्येन्द्रजिदसम्भ्रान्त: प्रासेनोरसि वीर्यवान्‌

മഹാവേഗത്തോടെ പാഞ്ഞെത്തി അവൻ അവന്റെ തലയിൽ പ്രഹരിച്ചു; എന്നാൽ ഇന്ദ്രജിത് അല്പവും വിറയാതെ, ആ വീര്യവാൻ പ്രാസംകൊണ്ട് അവന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി ഭേദിച്ചു.

Verse 16

तमभ्याशगतं वीरमड़॒दं रावणात्मज:

ആ വീരനായ അങ്കദൻ അടുത്തെത്തുന്നതു കണ്ട രാവണപുത്രൻ അവനെ പിടിക്കുവാൻ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി.

Verse 17

तमचिन्त्य प्रहारं स बलवान्‌ वालिन: सुत:

ആ അചിന്ത്യമായ പ്രഹാരം മനസ്സിൽ തൂക്കി നോക്കി, ബലവാനായ വാലിപുത്രൻ ധൈര്യത്തോടെ സ്ഥിരനായി; ആ അടിയുടെ ഗൗരവവും അതിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന അപകടവും അവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു।

Verse 18

सोडड्देन रुषोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस्तरु:

കോപത്തിൽ അവൻ മഹാബലത്തോടെ ഒരു വൃക്ഷം എറിഞ്ഞു—ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ।

Verse 19

ततो हताश्चात्‌ प्रस्कन्द्य रथात्‌ स हतसारथि:

അപ്പോൾ അവൻ പൂർണ്ണമായി നിരാശനായി രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി; അവന്റെ സാരഥി വധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു—യുദ്ധത്തിൽ ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെടുന്നതിന്റെ കഠിനഭാരം അപ്പോൾ തന്നെ തെളിഞ്ഞു।

Verse 20

अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम्‌

അവൻ അദൃശനായതായി തിരിച്ചറിഞ്ഞും, അനേകം മായകളിൽ നിപുണനായ ഒരു രാക്ഷസനെന്ന് അറിഞ്ഞും, അവൻ വിവേകത്തോടെ ജാഗ്രതയോടെ നിന്നു; മായകൊണ്ട് മറഞ്ഞ അധർമ്മത്തെ ആദ്യം ഭേദിക്കാതെ ശരിയായ പ്രവർത്തി സാധ്യമല്ല.

Verse 21

स राममुद्दिश्य शरैस्ततो दत्तवरैस्तदा

അപ്പോൾ അവൻ രാമനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ലഭിച്ച വരങ്ങളാൽ ശക്തിപ്രാപിച്ച അമ്പുകൾ വിട്ടു—സംഘർഷം ദൈവാനുഗ്രഹം ഉള്ളതായിരുന്നാലും നൈതിക ഭാരത്തോടെ ഗൗരവമേറിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു।

Verse 22

तमदृश्यं शरै: शूरौ माययान्तर्हितं तदा

അപ്പോൾ മായാശക്തിയാൽ ആ രണ്ടു ശൂരവീരന്മാർ അദൃശ്യരായി; അമ്പുകൾ പായിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും അവർ കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞു.

Verse 23

स रुषा सर्वगात्रेषु तयो: पुरुषसिंहयो:

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ ക്രോധം ആ രണ്ടു പുരുഷസിംഹങ്ങളുടെ സർവ്വാംഗങ്ങളിലും പടർന്നു പിടിച്ചു.

Verse 24

तमदृश्यं विचिन्वन्त: सृजन्तमनिशं शरान्‌

അദൃശ്യനായവനെ തേടി അവർ അവനെ നിരീക്ഷിച്ചു നിന്നു; അവൻ ഇടവിടാതെ അമ്പുകൾ വിടുകയായിരുന്നു.

Verse 25

तांश्व तौ चाप्यदृश्य: स शरैरविव्याथ राक्षस:

അപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ സ്വയം അദൃശ്യനായി നിന്നുകൊണ്ട്, ആ രണ്ടുപേരെയും വീണ്ടും അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി.

Verse 26

तौ शरैराचितौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ | पेततुर्गगनाद्‌ भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു: വീരസഹോദരന്മാരായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും തല മുതൽ പാദം വരെ അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ അവർ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു.

Verse 153

प्रहर्तुमैच्छत्‌ त॑ं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मण: । लक्ष्मणके तीखे बाणोंसे टूक-टूक होकर वे तोमर पृथ्वीपर बिखर गये। तब महावेगशाली वालिपुत्र श्रीमान्‌ अंगदने एक वृक्ष उठा लिया और दौड़कर इन्द्रजित॒के मस्तकपर उसे दे मारा; परंतु इन्द्रजित्‌ इससे तनिक भी विचलित न हुआ। उस पराक्रमी वीरने प्रासद्वारा अंगदकी छातीमें प्रहार करनेका विचार किया

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ലക്ഷ്മണൻ പ്രഹരിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് തനിക്കെതിരേ വന്ന കുന്തം വെട്ടിമുറിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ തീക്ഷ്ണബാണങ്ങളാൽ ആ തോമരങ്ങൾ തുണ്ടുതുണ്ടായി ഭൂമിയിൽ ചിതറിപ്പോയി. അപ്പോൾ മഹാവേഗശാലിയായ വാലിപുത്രൻ ശ്രീമാൻ അങ്കദൻ ഒരു വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് ഓടിവന്ന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ അടിച്ചു; എങ്കിലും ഇന്ദ്രജിത്ത് അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല. പിന്നെ ആ പരാക്രമവാൻ കുന്തംകൊണ്ട് അങ്കദന്റെ വക്ഷസ്ഥലം തുളയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു; പക്ഷേ ലക്ഷ്മണൻ മുൻകൂട്ടി അതിനെ വെട്ടി താഴെയിട്ടു.

Verse 163

गदयाताडयत्‌ सत्ये पाश्वे वानरपुज्भवम्‌ । तब रावणकुमारने अपने निकट आये हुए उस वानरश्रेष्ठ वीर अंगदकी बायीं पसलीमें गदासे आघात किया

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഗദകൊണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അങ്കദന്റെ ഇടത് വശത്ത് പ്രഹരിച്ചു.

Verse 186

जघानेन्द्रजित: पार्थ रथं साश्वं ससारथिम्‌ । युधिष्ठिर! अंगदके द्वारा इन्द्रजित॒के वधके लिये रोषपूर्वक चलाये हुए उस वृक्षने उसके सारथि और घोड़ोंसहित रथको नष्ट कर दिया

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥ! ഇന്ദ്രജിത്ത് അശ്വങ്ങളോടും സാരഥിയോടും കൂടിയ രഥത്തെ തകർത്തു.

Verse 196

तत्रैवान्तर्दधे राजन्‌ मायया रावणात्मज: । राजन! सारथिके मारे जानेपर रावणकुमार इन्द्रजित्‌ उस अश्वहीन रथसे कूद पड़ा और मायाका आश्रय ले वहीं अन्तर्धान हो गया

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെയേ റാവണപുത്രൻ മായയെ ആശ്രയിച്ച് അപ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 206

रामस्तं देशमागम्य तत्‌ सैन्यं पर्यरक्षत । अनेक प्रकारकी माया जाननेवाले उस राक्षसको अदृश्य हुआ जान भगवान्‌ श्रीराम उस स्थानपर आकर सब ओरसे अपनी सेनाकी रक्षा करने लगे

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാമൻ ആ ദേശത്ത് എത്തി തന്റെ സൈന്യത്തെ എല്ലാദിക്കിലും കാത്തു.

Verse 216

विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महाबलम्‌ | तब इन्द्रजितने भगवान्‌ श्रीराम तथा महाबली लक्ष्मणके सम्पूर्ण अंगोंको देवताओंसे वरदानके रूपमें प्राप्त हुए बाणोंद्वारा क्षत-विक्षत कर दिया

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രജിത് മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെ സർവ്വാവയവങ്ങളിലും അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി. പിന്നെ ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് വരദാനമായി ലഭിച്ച അമ്പുകളാൽ ഭഗവാൻ ശ്രീരാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും—ഇരുവരെയും ഭീകരമായി മുറിവേൽപ്പിച്ച് ക്ഷതവിഛതരാക്കി.

Verse 223

योधयामासतुरुभौ रावर्णिं रामलक्ष्मणौ | यद्यपि रावणका पुत्र मायासे तिरोहित हो जानेके कारण दिखायी नहीं देता था, तो भी शूरवीर श्रीराम और लक्ष्मण दोनों भाई उसके साथ युद्ध करते ही रहे

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇരുവരും രാവണപുത്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു. ആ രാക്ഷസകുമാരൻ മായാബലത്തിൽ മറഞ്ഞതിനാൽ കാണപ്പെടാതിരുന്നുവെങ്കിലും, ആ രണ്ടു വീര സഹോദരരും യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കാതെ നിരന്തരം അവനോടു ഏറ്റുമുട്ടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 236

व्यसृूजत्‌ सायकान्‌ भूय: शतशो5थ सहस्रश: । इन्द्रजितने पुरुषोंमें सिंहके समान पराक्रमी उन दोनों भाइयोंके समस्त अंगोंमें रोषपूर्वक सैकड़ों और हजारों बाणोंकी बारंबार वृष्टि की

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ വീണ്ടും നൂറുകളായും പിന്നെ ആയിരങ്ങളായും അമ്പുകൾ വിട്ടു. മനുഷ്യരിൽ സിംഹസമാന പരാക്രമിയായ ആ ഇന്ദ്രജിത് ക്രോധാവേശത്തോടെ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെ സർവ്വാവയവങ്ങളിലേക്കും പുനഃപുനഃ നൂറും ആയിരവും അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്ത്തു.

Verse 243

हरयो विविशुर्व्योम प्रगृह्ा महती: शिला: । वानरोंने देखा कि वह राक्षस छिपकर निरन्तर बाणोंकी झड़ी लगा रहा है, तब वे हाथोंमें बड़ी-बड़ी शिलाएँ लिये आकाशमें उड़ गये और उसकी खोज करने लगे

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—വാനരന്മാർ കൈകളിൽ വലിയ പാറക്കല്ലുകൾ പിടിച്ച് ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പറന്നു. ആ രാക്ഷസൻ ഒളിഞ്ഞുനിന്ന് നിരന്തരം അമ്പുമഴ പെയ്യിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അവനെ തേടിപ്പിടിക്കാൻ അവർ ഗഗനത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.

Verse 256

स भृशं ताडयामास रावणिर्मायया5<वृत: । रावणकुमार अपनी मायासे आवृत होनेके कारण स्वयं किसीकी दृष्टिमें नहीं आता था; परंतु वह उन दोनों भाइयोंको तथा सम्पूर्ण वानरोंको भी निरन्तर अपने बाणोंद्वारा घायल कर रहा था

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—മായാവൃതനായ രാവണപുത്രൻ അത്യന്തം കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു. മായാബലത്തിൽ മറഞ്ഞതിനാൽ അവൻ ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെട്ടില്ല; എങ്കിലും ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും സമസ്ത വാനരസൈന്യത്തെയും അവൻ നിരന്തരം തന്റെ അമ്പുകളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 287

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपवके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें कुम्भकर्ण आदिका वधविषयक दो सौ सत्तासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ രാമോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ കുംഭകർണ്ണാദികളുടെ വധവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി എൺപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 288

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि इन्द्रजिद्युद्धे अष्टाशीत्यधिकद्विशततमो 5 ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, രാമോപാഖ്യാനപർവാന്തർഗതമായ ഇന്ദ്രജിത്-യുദ്ധവിഷയക ഇരുനൂറ്റി എൺപത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തം।

Verse 1736

ससर्जुन्द्रजित: क्रोधाच्छालस्कन्धं तथाड्रद: । बलवान्‌ वालिनन्दन अंगदने इन्द्रजितके उस गदाप्रहारकी कोई परवा न करके ऊपर क्रोधपूर्वक साखूका तना उठाकर दे मारा

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്താൽ ഇന്ദ്രജിത് ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ കനത്ത തണ്ട് എറിഞ്ഞു. എന്നാൽ മഹാബലവാനായ വാലിനന്ദനൻ അങ്കദൻ ആ ഗദാപ്രഹാരത്തെ അവഗണിച്ച്, ക്രോധപൂർവം സാഖൂവൃക്ഷത്തിന്റെ തണ്ട് പിഴുതെടുത്ത് ഇന്ദ്രജിതിനെ അടിച്ചു।