Adhyaya 8

Verse 1

ऑपन--माज बछ। ऊँ ्स:-आ अष्टमो> ध्याय: उभयपक्षकी सेनाओंका समरांगणमें उपस्थित होना एवं बची हुई दोनों सेनाओंकी संख्याका वर्णन संजय उवाच व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । अब्रवीत्‌ तावकान्‌ सर्वान्‌ संनहान्तां महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളോടും പറഞ്ഞു—“മഹാരഥന്മാർ കവചം ധരിച്ചു യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധരാകട്ടെ.”

Verse 2

राज्ञश्न मतमाज्ञाय समनहात सा चमू: । अयोजयमन्‌ रथांस्तूर्ण पर्यधावंस्तथा परे

രാജാവിന്റെ ഉദ്ദേശം അറിഞ്ഞതോടെ ആ സൈന്യം ഉടൻ തന്നെ സന്നദ്ധമായി. ചിലർ വേഗത്തിൽ രഥങ്ങൾ കെട്ടി; മറ്റുള്ളവർ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിച്ചെന്ന് യുദ്ധസന്നാഹങ്ങൾ ത്വരിതപ്പെടുത്തി.

Verse 3

अकल्प्यन्त च मातड्रा: समनहान्त पत्तय: । रथानास्तरणोपेतांश्षक्रुरन्ये सहस्रश:

ആനകളെ സജ്ജമാക്കി, പാദസൈനികർ കവചം കെട്ടി, ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റുള്ളവർ മറപ്പുകളോടുകൂടിയ രഥങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ഒരുക്കി.

Verse 4

वादित्राणां च निनद:ः प्रादुरासीद्‌ विशाम्पते । आयोधनार्थ योधानां बलानां चाप्युदीर्यताम्‌

പ്രജാനാഥാ! അപ്പോൾ എല്ലാടത്തുനിന്നും നാനാവിധ വാദ്യങ്ങളുടെ ഗംഭീര നാദം ഉയർന്നു. അതോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങിയ യോദ്ധാക്കളുടെയും മുന്നേറുന്ന സൈന്യങ്ങളുടെയും മഹാകോലാഹലവും കേൾക്കപ്പെട്ടു.

Verse 5

ततो बलानि सर्वाणि हतशिष्टानि भारत । प्रस्थितानि व्यदृश्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌,भारत! तत्पश्चात्‌ मरनेसे बची हुई सारी सेनाएँ मृत्युको ही युद्धसे लौटनेका निमित्त बनाकर प्रस्थान करती दिखायी दीं

അതിനുശേഷം, ഹേ ഭാരതാ! സംഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശേഷിച്ച എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും പുറപ്പെട്ടതായി കാണപ്പെട്ടു—മരണത്തെയേ തന്നെ മടങ്ങിവരാനുള്ള കാരണമാക്കി; കാരണം ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് മടങ്ങൽ പോലും മരണത്തിലൂടെയായിരുന്നു.

Verse 6

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथा: । प्रविभज्य बल॑ सर्वमनीकेषु व्यवस्थिता:,समस्त महारथी मद्रराज शल्यको सेनापति बनाकर और सारी सेनाको अनेक भागोंमें विभक्त करके भिन्न-भिन्न दलोंमें खड़े हुए

മദ്രരാജനായ ശല്യനെ സേനാപതിയാക്കി മഹാരഥന്മാർ സമസ്ത സൈന്യവും വിഭജിച്ച് പല അണീകങ്ങളിലായി ക്രമപ്പെടുത്തി, വേർവേർ യുദ്ധവിഭാഗങ്ങളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു।

Verse 7

इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शल्यपर्वमें शल्यका सेनापतिके पदपर अभिषेकाविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिका: । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणि: शल्योडथ सौबल:

അതിനുശേഷം നിന്റെ പുത്രനോടുകൂടെ നിന്റെ സൈനികർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു കൂടി; അവരിൽ കൃപൻ, കൃതവർമ്മൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്, ശല്യൻ, സൗബലൻ (ശകുനി) എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 8

न न एकेन योद्धव्यं कथज्चिदपि पाण्डवै:

എന്തൊരു സാഹചര്യത്തിലും പാണ്ഡവരോടു ഒറ്റയ്ക്ക് യുദ്ധം ചെയ്യരുത്।

Verse 9

यो होक: पाण्डवैर्युध्येद्‌ यो वा युध्यन्तमुत्सूजेत्‌ । स पज्चभिर्भवेद्‌ युक्त: पातकैश्नोपपातकै:

നമ്മിൽ ആരെങ്കിലും പാണ്ഡവരോടു ഒറ്റയ്ക്ക് യുദ്ധം ചെയ്‌താൽ, അല്ലെങ്കിൽ പാണ്ഡവരോടു പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വീരനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവൻ പഞ്ചമഹാപാതകങ്ങളുടെയും ഉപപാതകങ്ങളുടെയും പാപദോഷം ഏറ്റവനാകും।

Verse 10

(अद्याचार्यसुतो द्रौणि्नैंको युध्येत शत्रुभि: ।) अन्योन्यं परिरक्षद्धिय्योद्धव्यं सहितैश्न ह । एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथा:

പരസ്പരം കാത്തുകൊണ്ട് എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചാണ് യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടത്; ഇങ്ങനെ ഒരു സമയനിശ്ചയം (ഉടമ്പടി) ചെയ്തു അവിടെയുള്ള മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും അതിൽ ബദ്ധരായി നിന്നു।

Verse 11

तथैव पाण्डवा राजन व्यूहा सैन्यं महारणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! അതുപോലെ തന്നെ പാണ്ഡവരും ആ മഹാസമരത്തിൽ വ്യൂഹങ്ങൾ ഒരുക്കി അവരുടെ സൈന്യത്തെ ക്രമമായി നിരത്തി।

Verse 12

तद्‌ बल॑ भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ മഹാബലം ക്ഷുബ്ധസമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജ്ജനസദൃശമായ നാദം ഉയർത്തി।

Verse 13

समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम्‌ । भरतश्रेष्ठ वह सेना विश्षुब्ध महासागरके समान कोलाहल कर रही थी। उसके रथ और हाथी बड़े वेगसे आगे बढ़ रहे थे, मानो किसी महासमुद्रमें ज्वार उठ रहा हो ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ക്ഷുബ്ധമായ മഹാസമുദ്രംപോലെ കോലാഹലം ഉയർത്തി. അതിലെ രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും മഹാവേഗത്തോടെ മുന്നേറി; വിശാല സമുദ്രത്തിൽ മഹാജ്വാരം ഉയർന്നതുപോലെ. ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ, ഭീഷ്മൻ, രാധേയൻ (കർണൻ) എന്നിവരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്…

Verse 14

कथं रणे हत: शल्यो धर्मराजेन संजय

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സഞ്ജയാ! ധർമ്മരാജൻ യുദ്ധത്തിൽ ശല്യനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? എനിക്ക് യഥാർത്ഥമായി പറയുക।

Verse 15

संजय उवाच क्षयं मनुष्यदेहानां तथा नागाश्चवसंक्षयम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! മനുഷ്യദേഹങ്ങളുടെ ക്ഷയവും, അതുപോലെ ഗജങ്ങളുടെ നാശവും ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടു; അതി ഘോരവും ഭയാവഹവും ആയിരുന്നു ആ ദൃശ്യം।

Verse 16

आशा बलवती राजन पुत्राणां ते5भवत्तदा,माननीय नरेश! द्रोणाचार्य, भीष्म तथा सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर आपके पुत्रोंके मनमें यह प्रबल आशा हो गयी कि शल्य रणभूमिमें सम्पूर्ण कुन्तीकुमारोंका वध कर डालेंगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അന്ന് നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ശക്തമായൊരു പ്രത്യാശ ഉദിച്ചു. മാന്യനായ നരേശാ! ദ്രോണാചാര്യനും ഭീഷ്മനും സൂതപുത്രൻ കർണനും വീണശേഷം, ശല്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുന്തീപുത്രന്മാരെയെല്ലാം വധിക്കുമെന്നു അവർ ദൃഢമായി വിശ്വസിച്ചു.

Verse 17

हते द्रोणे च भीष्मे च सूतपुत्रे च पातिते । शल्य: पार्थान्‌ रणे सर्वान्‌ निहनिष्यति मारिष

ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും ഹതരായി, സൂതപുത്രൻ കർണനും വീണപ്പോൾ, മാന്യ നരേശാ! നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ഈ ശക്തമായ പ്രത്യാശ ഉദിച്ചു—‘ശല്യൻ യുദ്ധത്തിൽ പൃഥാപുത്രന്മാരെയെല്ലാം വധിക്കും.’

Verse 18

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्चवस्य च भारत । मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम्‌

ഹേ ഭാരതാ! ആ പ്രത്യാശ ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചു, യുദ്ധത്തിൽ മഹാരഥനായ മദ്രരാജൻ ശല്യനെ ആശ്രയിച്ച്, അവൻ തന്റെ നിലപാട് അതനുസരിച്ച് നിശ്ചയിച്ചു.

Verse 19

नाथवन्तं तदा55त्मानममन्यन्त सुतास्तव । भारत! उसी आशाको हृदयमें रखकर आपके पुत्रोंको कुछ आश्वासन मिला और वे समरांगणमें महारथी मद्रराज शल्यका आश्रय ले अपने-आपको सनाथ मानने लगे ।।

അപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രന്മാർ തങ്ങളെ സംരക്ഷിതരെന്നു കരുതിത്തുടങ്ങി. ഹേ ഭാരതാ! ആ പ്രത്യാശ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച് അവർക്ക് കുറെ ആശ്വാസം ലഭിച്ചു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ മഹാരഥനായ മദ്രരാജൻ ശല്യനെ ആശ്രയിച്ച് തങ്ങൾക്ക് രക്ഷകനുണ്ടെന്നു അവർ വിചാരിച്ചു. എന്നാൽ കർണൻ ഹതനായപ്പോൾ പാണ്ഡവർ സിംഹനാദം മുഴക്കി.

Verse 20

तान्‌ समाश्चास्य योधांस्तु मद्रराज: प्रतापवान्‌

മഹാരാജാ! അപ്പോൾ പ്രതാപവാനായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ ആ യോദ്ധാക്കളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ‘സർവതോഭദ്ര’ എന്ന സമൃദ്ധമായ വ്യൂഹം ഒരുക്കി, സിന്ധി കുതിരകൾ കെട്ടിയ ഉത്തമ രഥത്തിൽ കയറി, തന്റെ വിചിത്ര ധനുസ്സിനെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, അത്യന്ത വേഗവും തകർക്കുന്ന ശക്തിയും സഹിതം പാണ്ഡവരെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞുചെന്നു.

Verse 21

व्यूह्म व्यूहं महाराज सर्वतो भद्रमृद्धिमत्‌ प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान्‌ मद्रराज: प्रतापवान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! പ്രതാപശാലിയായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ ‘സർവതോഭദ്ര’ എന്ന സമൃദ്ധമായ വ്യൂഹം ക്രമപ്പെടുത്തി, തന്റെ യോദ്ധാക്കളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ മുന്നേറി. ഭാരനാശകവും അതിവേഗവുമായ വിചിത്രധനുസ്സിനെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, സിന്ധുദേശീയ അശ്വങ്ങൾ കെട്ടിയ ശ്രേഷ്ഠരഥം കയറി പാണ്ഡവരിലേക്കു ആക്രമണം നടത്തി.

Verse 22

विधुन्वन्‌ कार्मुकं चित्र भारघ्नं वेगवत्तरम्‌ । रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वंं महारथ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിചിത്രവും ഭാരനാശകവും അതിവേഗവുമായ ധനുസ്സിനെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, സിന്ധുദേശീയ അശ്വങ്ങൾ കെട്ടിയ ശ്രേഷ്ഠരഥം കയറി ആ മഹാരഥൻ പാണ്ഡവരെ പ്രഹരിക്കാൻ പാഞ്ഞുചെന്നു. ഒരു വശത്ത് ആശ്വസിപ്പിക്കൽയും വ്യൂഹശാസനവും; മറുവശത്ത് നായകന്റെ നിർണായകമായ ഉന്മേഷധാവനയും—യുദ്ധത്തിന്റെ ഘോര പ്രവാഹത്തെ മുന്നോട്ട് തള്ളുകയായിരുന്നു.

Verse 23

तस्य सूतो महाराज रथस्थो5शोभयद्‌ रथम्‌ । स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्षण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അവന്റെ സാരഥി രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് നൈപുണ്യത്തോടെ ആ രഥത്തെ ദീപ്തമാക്കി. ആ രഥത്തിന്റെ മറവിലും പിന്തുണയിലും, ശത്രുദമനനായ വീരൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 24

प्रयाणे मद्रराजो5भून्मुखं व्यूहस्य दंशित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സേന പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ മദ്രരാജൻ വ്യൂഹത്തിന്റെ മുൻഭാഗമായി നിന്നു—കടിക്കാനൊരുങ്ങിയ പല്ലുപോലെ.

Verse 25

सव्ये5भूत्‌ कृतवर्मा च त्रिगर्ती: परिवारित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വ്യൂഹത്തിന്റെ ഇടതുഭാഗത്ത് ത്രിഗർത്തർ ചുറ്റിനിന്ന കൃതവർമ്മ നിലകൊണ്ടു. വലതുഭാഗത്ത് ശക-യവന സേനയോടൊപ്പം കൃപാചാര്യൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. പിന്നിൽ കാംബോജർ വളഞ്ഞുനിന്ന അശ്വത്ഥാമയും നിലകൊണ്ടു. ഇങ്ങനെ കൗരവരുടെ വ്യൂഹം പരിചയസമ്പന്നനായ നായകരാൽ സംരക്ഷിതമായി ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമായി.

Verse 26

गौतमो दक्षिणे पाश्वे शकैश्न यवनै: सह । अश्वत्थामा पृष्ठतो5भूत्‌ काम्बोजै: परिवारित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വലതുപാർശ്വത്തിൽ ശകരോടും യവനരോടും കൂടി ഗൗതമൻ (കൃപാചാര്യൻ) നിലകൊണ്ടു; പിന്നാമ്പുറത്ത് കാംബോജർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ അശ്വത്ഥാമാ സ്ഥിതനായി നിന്നു.

Verse 27

दुर्योधनो5भवन्मध्ये रक्षित: कुरुपुज्गवै: । हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; കുരുപുങ്ഗവന്മാർ അവനെ കാത്തു. മഹത്തായ കുതിരപ്പടയും അവനെ ചുറ്റിനിന്നു; അതിൽ സൗബലൻ (ശകുനി)യും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 28

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य्‌ सैन्यमरिंदमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമകരായ മഹാധനുർധരന്മാരായ പാണ്ഡവർ തങ്ങളുടെ സൈന്യവും വ്യൂഹമായി നിരത്തി.

Verse 29

धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च सात्यकिश्व॒ महारथ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, സാത്യകി—ഇവരൊക്കെയും മഹാരഥന്മാർ (അഗ്രഭാഗത്ത്) നിലകൊണ്ടു.

Verse 30

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृत:

അതിനുശേഷം രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ തന്നെ സൈന്യവിഭാഗം ചുറ്റിനിന്ന നിലയിൽ (മുന്നേറി).

Verse 31

शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ: । अपनी सेनासे घिरे हुए भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने शल्यको मार डालनेकी इच्छासे उनपर ही आक्रमण किया ।। हार्दिक्यं च महेष्वासमर्जुन: शत्रुसैन्यहा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നിട്ടും ഭാരതശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ശല്യനെ വധിക്കാനുള്ള ഉദ്ദേശത്തോടെ നേരെ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞു. അതേ സമയം ശത്രുസൈന്യസംഹാരകനായ മഹാധനുർധരൻ അർജുനൻ മഹാവില്ലാളിയായ ഹാർദിക്യനെ ആക്രമിച്ചു॥

Verse 32

गौतम॑ं भीमसेनो वै सोमकाश्ष महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭീമസേനനും ഗൗതമനും സോമക മഹാരഥന്മാരും (ആ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ) ഉണ്ടായിരുന്നു/മുന്നേറി നിന്നു॥

Verse 33

माद्रीपुत्रो तु शकुनिमुलूकं च महारथम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മാദ്രിയുടെ പുത്രൻ (നകുലൻ) അപ്പോൾ ശകുനിയെയും ആ മഹാരഥിയായ ഉലൂകനെയും നേരിട്ടു॥

Verse 34

ससैन्यौ सहसैन्यौ तावुपतस्थतुराहवे । सेनासहित माद्रीकुमार नकुल और सहदेव युद्धस्थलमें अपनी सेनाके साथ खड़े हुए महारथी शकुनि और उलूकका सामना करनेके लिये उपस्थित थे || ३३ $ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവർ ഇരുവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളോടുകൂടി യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ടു. അതുപോലെ തന്നെ നിന്റെ അനേകം യോദ്ധാക്കളും റണത്തിൽ പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു॥

Verse 35

धृतराष्ट उवाच हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथे

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— മഹാധനുർധരനായ ഭീഷ്മൻ ഹതനായ ശേഷം, ദ്രോണനും മഹാരഥിയായ കർണനും വീണ ശേഷം…॥

Verse 36

कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे । सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവരിൽ അല്പം പേർ മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; പൃഥാപുത്രരായ പാർഥർ അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ പൂർണ്ണ പരാക്രമത്തോടെ പോരാടുമ്പോൾ, അപ്പോൾ എന്തു സംഭവിച്ചു—എനിക്ക് പറയുക।

Verse 37

मामकानां परेषां च कि शिष्टमभवद्‌ बलम्‌ | धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! महाधनुर्धर भीष्म, द्रोण तथा महारथी कर्णके मारे जानेपर जब युद्धस्थलमें कौरव और पाण्डवयोद्धा थोड़े-से ही बच गये थे और कुन्तीके पुत्र अत्यन्त कुपित होकर पराक्रम दिखाने लगे थे, उस समय मेरे और शत्रुओंके पक्षमें कितनी सेना शेष रह गयी थी? ।।

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, മഹാരഥി കർണ്ണൻ എന്നിവരുടെ വധത്തിനു ശേഷം, യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൗരവ–പാണ്ഡവ യോദ്ധാക്കൾ അല്പം പേർ മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; അപ്പോൾ എന്റെ പക്ഷത്തിലും ശത്രുപക്ഷത്തിലും എത്ര സൈന്യം ശേഷിച്ചിരുന്നു? സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ഞങ്ങളും എതിര്‍പക്ഷവും യുദ്ധത്തിനായി എങ്ങനെ നിലകൊണ്ടിരുന്നുവെന്ന് ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 38

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ,पत्तिकोट्यस्तथा तिसख्रो बलमेतत्तवाभवत्‌ | भरतश्रेष्ठ) आपके पक्षमें ग्यारह हजार रथ, दस हजार सात सौ हाथी, दो लाख घोड़े तथा तीन करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष रह गयी थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്ത് പതിനൊന്ന് ആയിരം രഥങ്ങളും മൂന്നു കോടി പാദസൈന്യവും—ഇത്രയേറെ സൈന്യം ശേഷിച്ചിരുന്നു; അതായിരുന്നു നിങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടബലം।

Verse 39

दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च । पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां तत्र भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭാരതാ! അവിടെ പത്ത് ആയിരം ആനകളും അതിലധികമായി ഏഴ് നൂറും ഉണ്ടായിരുന്നു; കുതിരകൾ പൂർണ്ണമായി രണ്ട് ലക്ഷം ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 40

रथानां षघट्सहस्राणि षघट्सहस्राश्ष॒ कुज्जरा:,भारत! उस युद्धमें पाण्डवोंके पास छः: हजार रथ, छ: हजार हाथी, दस हजार घोड़े और दो करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭാരതാ! ആ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവർക്ക് ആറായിരം രഥങ്ങളും ആറായിരം ആനകളും പത്തായിരം കുതിരകളും രണ്ട് കോടി പാദസൈന്യവും—ഇത്രയേറെ സൈന്യം ശേഷിച്ചിരുന്നു।

Verse 41

दश चाश्वसहस््राणि पत्तिकोटी च भारत । एतद्‌ बल॑ पाण्डवानाम भवच्छेषमाहवे,भारत! उस युद्धमें पाण्डवोंके पास छः: हजार रथ, छ: हजार हाथी, दस हजार घोड़े और दो करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവർക്കു ശേഷിച്ച ശക്തി പത്തായിരം കുതിരകളും ഒരു കോടി പടയാളികളും മാത്രമായിരുന്നു.

Verse 42

एत एव समाजममुर्युद्धाय भरतर्षभ । एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजवशे स्थिता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അവർ അതേവിധം യുദ്ധത്തിനായി ആ സൈന്യത്തെ ക്രമപ്പെടുത്തി. ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ഇങ്ങനെ വിഭജിച്ച് അവർ മദ്രരാജന്റെ അധീനത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.

Verse 43

तथैव पाण्डवा: शूरा: समरे जितकाशिन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ തന്നെ വീര പാണ്ഡവരും സമരത്തിൽ ജയശാലികളായി തെളിഞ്ഞു.

Verse 44

इमे ते च बलौघेन परस्परवधैषिण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ഈ സൈന്യങ്ങളും അവരുടെ സൈന്യങ്ങളും മഹാസമൂഹമായി കൂടിച്ചേർന്ന് പരസ്പരവധത്തിനായി ഉത്സുകരാണ്.

Verse 45

ततः प्रववृते युद्ध घोररूपं भयानकम्‌ | तावकानां परेषां च निध्नतामितरेतरम्‌,फिर तो परस्पर प्रहार करते हुए आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें अत्यन्त भयानक घोर युद्ध छिड़ गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നിന്റെ പടയും എതിര്‍പടയും പരസ്പരം പ്രഹരിച്ച് വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അത്യന്തം ഘോരവും ഭയാനകവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Verse 76

अन्ये च पार्थिवा: शेषा: समयं चक्कुरादृता: । तदनन्तर आपके सम्पूर्ण सैनिक कृपाचार्य, कृतवर्मा, अश्वत्थामा, शल्य, शकुनि तथा बचे हुए अन्य नरेशोंने राजा दुर्योधनसे मिलकर आदरपूर्वक यह नियम बनाया--

ശേഷിച്ച മറ്റു രാജാക്കന്മാരും യഥോചിത ബഹുമാനത്തോടെ ഒരു ഉടമ്പടിയിൽ ഏകമതപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് കൗരവസേനയിൽ ജീവനോടെ ശേഷിച്ച നേതാക്കൾ—കൃപാചാര്യൻ, കൃതവർമ്മൻ, അശ്വത്ഥാമാവ്, ശല്യൻ, ശകുനി എന്നിവരും ശേഷിച്ച മറ്റു നൃപന്മാരും—രാജാവ് ദുര്യോധനനെ കണ്ടുമുട്ടി, അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ച്, ഇനി ചെയ്യേണ്ടതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ആചാരനിയമം സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 103

मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्‌ परान्‌ । “आज आचार्यपुत्र अश्वत्थामा शत्रुओंके साथ अकेले युद्ध न करें। हम सब लोगोंको एक साथ होकर एक-दूसरेकी रक्षा करते हुए युद्ध करना चाहिये। ऐसा नियम बनाकर वे सब महारथी मद्रराज शल्यको आगे करके तुरंत ही शत्रुओंपर टूट पड़े

മദ്രരാജൻ ശല്യനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവർ വേഗത്തിൽ ശത്രുക്കളിലേക്കു പാഞ്ഞു. അവർ ഇങ്ങനെ ഒരു നിയമം നിശ്ചയിച്ചു—“ഇന്ന് ആചാര്യപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ് ശത്രുക്കളോടു ഒറ്റയ്ക്ക് യുദ്ധം ചെയ്യരുത്; നാം എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച്, പരസ്പരം കാത്തുകൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്യണം.” ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച് ആ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും ശല്യനെ അഗ്രസ്ഥാനത്ത് വെച്ച് ഉടൻ ശത്രുക്കളിൽ ചാടിപ്പെട്ടു.

Verse 113

अभ्ययु: कौरवान्‌ राजन्‌ योत्स्यमाना: समन्ततः । राजन! इसी प्रकार उस महासमरमें पाण्डव भी अपनी सेनाका व्यूह बनाकर सब ओरसे युद्धके लिये उद्यत हो कौरवोंपर चढ़ आये

രാജാവേ! കൗരവർ എല്ലാദിക്കുകളിലും നിന്ന് യുദ്ധാഗ്രഹത്തോടെ മുന്നേറി. അതുപോലെ ആ മഹാസമരത്തിൽ പാണ്ഡവരും തങ്ങളുടെ സേനയെ വ്യൂഹമായി നിരത്തി, സകലദിക്കുകളിലും നിന്ന് യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധരായി, കൗരവരിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി.

Verse 136

पातनं शंस मे भूय: शल्यस्याथ सुतस्य मे | धृतराष्ट्र बोले--संजय! मैंने द्रोणाचार्य

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“സഞ്ജയാ! ദ്രോണാചാര്യൻ, ഭീഷ്മൻ, രാധേയൻ കർണ്ണൻ എന്നിവരുടെ വധവൃത്താന്തം മുഴുവനായി ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു. ഇനി ശല്യന്റെ പാതനവും എന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനന്റെ മരണവും സംബന്ധിച്ച സമ്പൂർണ്ണ വാർത്ത വീണ്ടും എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.”

Verse 143

भीमेन च महाबाहूु: पुत्रो दुर्योधनो मम । संजय! रणभूमिमें राजा शल्य धर्मराजके द्वारा कैसे मारे गये तथा भीमसेनने मेरे महाबाहु पुत्र दुर्योधनका वध कैसे किया?

സഞ്ജയാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) രാജാവ് ശല്യനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? പിന്നെ ഭീമസേനൻ എന്റെ മഹാബാഹു പുത്രൻ ദുര്യോധനനെ എങ്ങനെ കൊന്നു?

Verse 153

शृणु राजन्‌ स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम । संजयने कहा--राजन्‌! जहाँ हाथी, घोड़े और मनुष्योंके शरीरोंका महान्‌ संहार हुआ था, उस संग्रामका मैं वर्णन करता हूँ; आप सुस्थिर होकर सुनिये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ധൈര്യത്തോടെ സ്ഥിരചിത്തനായി കേൾക്കുക. ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും മഹാസംഹാരം നടന്ന ആ യുദ്ധത്തെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; സമാധാനത്തോടെ എന്റെ വിവരണം ശ്രവിക്കൂ.

Verse 193

तदा तु तावकान्‌ राजन्नाविवेश महद्‌ भयम्‌ । राजन! कर्णके मारे जानेसे प्रसन्न हुए कुन्तीके पुत्र जब सिंहनाद करने लगे, उस समय आपके पुत्रोंके मनमें बड़ा भारी भय समा गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിൽ മഹാഭയം കടന്നു വന്നു. കർണ്ണൻ വധിക്കപ്പെട്ടതിൽ ഹർഷിച്ച കുന്തീപുത്രർ സിംഹനാദം മുഴക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ ഭയങ്കരമായ ഭയം പിടികൂടി.

Verse 233

तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्‌ राजाधिराज! शल्यके रथपर बैठा हुआ उनका सारथि उस रथकी शोभा बढ़ा रहा था। उस रथसे घिरे हुए शत्रुसूदन शूरवीर राजा शल्य आपके पुत्रोंका भय दूर करते हुए युद्धके लिये खड़े हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, വീരനായ ശല്യൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ ഭയം അകറ്റി യുദ്ധത്തിനായി നിലകൊണ്ടു. ശല്യന്റെ രഥത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന അവന്റെ സാരഥി ആ രഥത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു. ആ രഥത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശത്രുസൂദനനായ രാജാവ് ശല്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സ്ഥാനം പിടിച്ചു; നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ വിറയൽ നീക്കി.

Verse 246

मद्रकै: सहितो वीरै: कर्णपुत्रैश्न दुर्जयै: प्रस्थानकालमें कवचधारी मद्रराज शल्य उस सैन्यव्यूहके मुखस्थानमें थे। उनके साथ मद्रदेशीय वीर तथा कर्णके दुर्जय पुत्र भी थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുറപ്പെടുന്ന സമയത്ത് കവചധാരിയായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ സൈന്യവ്യൂഹത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിന്നു. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം മദ്രദേശത്തിലെ വീരന്മാരും കർണ്ണന്റെ ജയിക്കാനാകാത്ത പുത്രന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 273

प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्ष महारथ: । मध्यभागमें कुरुकुलके प्रमुख वीरोंद्वारा सुरक्षित दुर्योधन और घुड़सवारोंकी विशाल सेनासे घिरा हुआ शकुनि भी था। उसके साथ महारथी उलूक भी सम्पूर्ण सेनासहित युद्धके लिये आगे बढ़ रहा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കപടത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ മഹാരഥൻ ശകുനി തന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടി മുന്നേറി. മദ്ധ്യഭാഗത്ത് കുരുകുലത്തിലെ പ്രമുഖ വീരന്മാർ കാവലായിരുന്ന ദുര്യോധനൻ നിലകൊണ്ടു; ശകുനിയും വൻ കുതിരസേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. അവനോടൊപ്പം മഹാരഥൻ ഉലൂകനും സമസ്ത സൈന്യവുമായി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 283

त्रिधा भूता महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन्‌ । महाराज! शत्रुओंका दमन करनेवाले महाधनुर्थर पाण्डव भी सेनाका व्यूह बनाकर तीन भागोंमें विभक्त हो आपकी सेनापर चढ़ आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, പാണ്ഡവർ യുദ്ധവ്യൂഹം ഒരുക്കി തങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങളാക്കി, ശത്രുദമനത്തിനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്മേൽ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 313

संशप्तकगणांश्वैव वेगितो5भिविदुद्रुवे । शत्रुसेनाका संहार करनेवाले अर्जुनने महाधनुर्धर कृतवर्मा तथा संशप्तकगणोंपर बड़े वेगसे आक्रमण किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുസൈന്യസംഹാരകനായ അർജുനൻ മഹാവേഗത്തോടെ നേരെ സംശപ്തകഗണങ്ങളിലേക്കും മഹാധനുർധരനായ കൃതവർമ്മനിലേക്കും പാഞ്ഞുചെന്ന്, പ്രചണ്ഡ ഗതിയോടെ അവരെ ആക്രമിച്ചു.

Verse 326

अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्त: पराम्‌ युधि | राजेन्द्र! भीमसेन और महारथी सोमकगणोंने युद्धमें शत्रुओंका संहार करनेकी इच्छासे कृपाचार्यपर धावा बोल दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ, അവർ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ വധിക്കാനുള്ള ഉദ്ദേശത്തോടെ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു. അതുപോലെ ഭീമസേനനും സോമകഗണത്തിലെ മഹാരഥന്മാരും ശത്രുസംഹാരാഭിലാഷത്തോടെ കൃപാചാര്യനിലേക്കു ചാടിപ്പാഞ്ഞു.

Verse 346

अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणय: । इसी प्रकार रणभूमिमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये क्रोधमें भरे हुए आपके पक्षके दस हजार योद्धा पाण्डवोंका सामना करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, പലവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈകളിൽ പിടിച്ച് അവർ മുന്നോട്ട് കുതിച്ചു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലെ പത്തായിരം യോദ്ധാക്കൾ പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ തുടങ്ങി.

Verse 373

यावच्चासीद्‌ बल शिएष्टं संग्रामे तन्निबोध मे । संजयने कहा--राजन्‌! हम और हमारे शत्रु जिस प्रकार युद्धके लिये उपस्थित हुए और उस समय संग्राममें हमलोगोंके पास जितनी सेना शेष रह गयी थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജൻ, യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങളുടെ ശേഷിച്ച ശ്രേഷ്ഠബലം എത്രകാലം നിലനിന്നുവെന്ന് എന്നിൽ നിന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക. ഞങ്ങളും ശത്രുക്കളും എങ്ങനെ യുദ്ധത്തിനായി നിരന്നുനിന്നുവെന്നും, അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് എത്ര സൈന്യം ശേഷിച്ചിരുന്നുവെന്നും—അത് എല്ലാം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയുന്നു; കേൾക്കുക.

Verse 396

पत्तिकोट्यस्तथा तिसख्रो बलमेतत्तवाभवत्‌ | भरतश्रेष्ठ) आपके पक्षमें ग्यारह हजार रथ, दस हजार सात सौ हाथी, दो लाख घोड़े तथा तीन करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष रह गयी थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ പക്ഷത്ത് ശേഷിച്ചിരുന്ന സൈന്യബലം ഇതായിരുന്നു—പതിനൊന്ന് ആയിരം രഥങ്ങൾ, പത്ത് ആയിരത്തി ഏഴുനൂറ് ആനകൾ, രണ്ട് ലക്ഷം കുതിരകൾ, മൂന്ന് കോടി പടയാളികൾ.

Verse 426

पाण्डवान्‌ प्रत्युदीयुस्ते जयगृद्धा: प्रमन्‍्यव: । भरतश्रेष्ठ! ये ही सैनिक युद्धके लिये उपस्थित हुए थे। राजेन्द्र! इस प्रकार सेनाका विभाग करके विजयकी अभिलाषासे क्रोधमें भरे हुए आपके सैनिक मद्रराज शल्यके अधीन हो पाण्डवोंपर चढ़ आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയലോഭത്തിൽ ആകുലരായി, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ആ യോദ്ധാക്കൾ പാണ്ഡവരെ നേരെ മുന്നേറി. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! യുദ്ധത്തിനായി സമുപസ്ഥിതരായിരുന്ന സൈനികർ ഇവരേ. രാജേന്ദ്രാ! ഇങ്ങനെ സൈന്യം വിഭാഗിച്ച് വ്യൂഹം ചമച്ച്, വിജയാഭിലാഷത്തിൽ കത്തിയ നിന്റെ പടകൾ മദ്രരാജൻ ശല്യന്റെ അധീനത്തിൽ പാണ്ഡവരിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 433

उपयाता नरव्याप्रा: पञ्चालाश्न यशस्विन: । इसी प्रकार समरांगणमें विजयसे सुशोभित होनेवाले शूरवीर पुरुषसिंह पाण्डव और यशस्वी पांचाल वीर आपकी सेनाके समीप आ पहुँचे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയ യശസ്സുള്ള പാഞ്ചാലർ മുന്നേറി അടുത്തെത്തി. അതുപോലെ തന്നെ, സമരഭൂമിയിൽ വിജയശോഭയിൽ ദീപ്തരായ പുരുഷസിംഹന്മാരായ പാണ്ഡവരും, പ്രസിദ്ധ പാഞ്ചാല വീരന്മാരോടൊപ്പം, നിന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ സമീപത്തെത്തി.

Verse 446

उपयाता नरव्याघ्रा: पूर्वा संध्यां प्रति प्रभो । प्रभो! इस प्रकार परस्पर वधकी इच्छावाले ये और वे पुरुषसिंह योद्धा प्रातःःकाल एक- दूसरेके निकट आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ആ നരവ്യാഘ്രന്മാർ പ്രഭാതസന്ധ്യയിലേക്കു മുന്നേറി. പരസ്പരവധാഭിലാഷത്തിൽ നിറഞ്ഞ പുരുഷസിംഹ യോദ്ധാക്കൾ പുലർച്ചെ തന്നെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ അടുത്തെത്തി.

Verse 2936

शल्यस्य वाहिनीं हन्तुमभिदुद्रुवुराहवे । (उन तीनोंके अध्यक्ष थे--) धृष्टद्युम्न, शिखण्डी और महारथी सात्यकि। इन लोगोंने युद्धस्थलमें शल्यकी सेनाका वध करनेके लिये उसपर धावा बोल दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ശല്യന്റെ വാഹിനിയെ തകർക്കാൻ അവർ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകയറി. അവരുടെ അഗ്രണികൾ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, മഹാരഥൻ സാത്യകി എന്നിവരായിരുന്നു. യുദ്ധസ്ഥലത്ത് ശല്യസേനയെ നശിപ്പിക്കാനായി അവർ അതിന്മേൽ ഭീകരമായ ആക്രമണം നടത്തി.