Shloka 21
रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield
व्यूह्म व्यूहं महाराज सर्वतो भद्रमृद्धिमत् प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान् मद्रराज: प्रतापवान्,महाराज! तब प्रतापी महारथी मद्रराज शल्यने उन योद्धाओंको आश्वासन दे समृद्धिशाली सर्वतोभद्रनामक व्यूह बनाकर भारनाशक, अत्यन्त वेगशाली और विचित्र धनुषको कँपाते हुए सिंधी घोड़ोंसे युक्त श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो पाण्डवोंपर आक्रमण किया
sañjaya uvāca |
vyūhya vyūhaṁ mahārāja sarvato-bhadram ṛddhimat |
pratyudyayau raṇe pārthān madrarājaḥ pratāpavān ||
mahārāja! tadā pratāpī mahārathī madrarājaḥ śalyaḥ tān yoddhān āśvāsya samṛddhiśālinaṁ sarvato-bhadranāmakaṁ vyūhaṁ kṛtvā bhāranāśakaḥ atyanta-vegāś ca vicitra-dhanuḥ kampayan sindhī-ghoḍaiḥ yukta-śreṣṭha-rathārūḍhaḥ pāṇḍavān abhyakrāmat |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! പ്രതാപശാലിയായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ ‘സർവതോഭദ്ര’ എന്ന സമൃദ്ധമായ വ്യൂഹം ക്രമപ്പെടുത്തി, തന്റെ യോദ്ധാക്കളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ മുന്നേറി. ഭാരനാശകവും അതിവേഗവുമായ വിചിത്രധനുസ്സിനെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, സിന്ധുദേശീയ അശ്വങ്ങൾ കെട്ടിയ ശ്രേഷ്ഠരഥം കയറി പാണ്ഡവരിലേക്കു ആക്രമണം നടത്തി.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya leadership in war: a commander must organize troops into a coherent formation, strengthen morale, and act decisively. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s focus on disciplined action and responsibility in one’s role, even amid the tragic inevitability of battle.
Sanjaya reports to the king that Śalya, the Madra ruler and a great chariot-warrior, arranges his army into the Sarvatobhadra formation, encourages his warriors, mounts a chariot drawn by Sindhī horses, brandishes his bow, and advances to attack the Pāṇḍavas.