Adhyaya 33
Adhyāya 33: Antarvedī-Samāgama, Arghya-Nirṇaya, and Śiśupāla’s Objection
Upa-parva: Rājasūya–Sabhā-Satkāra (Honor, Precedence, and Arghya in the Assembly)
Vaiśaṃpāyana describes the consecration-day gathering in Yudhiṣṭhira’s inner ritual precinct, where brāhmaṇas, kings, and mahārṣis assemble. Nāradā and other sages sit with rājarṣis; learned disputation and dharma-artha discourse unfold, and the vedī is portrayed as radiant with Veda-knowing elites. The narration notes a controlled ritual environment in the antarvedī. Nārada observes the grandeur and recalls a prior divine context connected to Nārāyaṇa’s descent and the gathering of powers, framing Kṛṣṇa’s presence as exceptional within a human court. Bhīṣma then instructs Yudhiṣṭhira to perform appropriate honoring (arhaṇa) for the arriving kings and lists categories of those worthy of arghya; he recommends offering it to the most eminent among them. Yudhiṣṭhira asks whom to choose. Bhīṣma decisively names Kṛṣṇa as the foremost; Kṛṣṇa is praised as outshining the assembly. With Bhīṣma’s approval, Sahadeva offers the arghya to Kṛṣṇa, who accepts according to śāstric procedure. Śiśupāla, unable to tolerate the honor shown to Vāsudeva, censures Bhīṣma and Yudhiṣṭhira in the assembly and directs a verbal attack at Kṛṣṇa, initiating a public rupture in the ritual-political order.
Chapter Arc: धर्मराज युधिष्ठिर के न्यायपूर्ण शासन से राज्य में अद्भुत समृद्धि का उदय होता है—मेघ ‘निकामवर्षी’ बनते हैं और जनपद स्फीत हो उठता है। → समृद्धि केवल प्रकृति की कृपा नहीं, राजधर्म की कसौटी बनती है: कर-ग्रहण ‘न्यायपूर्वक’ हो, दान ‘सम्यग्’ हो, और गोरक्षा, कृषि, वाणिज्य—सब ‘सुप्रवृत्त’ रहें। इसी बीच युधिष्ठिर अपने कोष-धान्यागार का परिमाण जानकर एक महान यज्ञ (राजसूय) की तैयारी का संकल्प करते हैं। → युधिष्ठिर देवकीसुत माधव से कहते हैं कि यह समस्त धन विधिवत् श्रेष्ठ ब्राह्मणों और हव्यवाहन (अग्नि) में अर्पित करना चाहते हैं—धन का शिखर अब ‘यज्ञ’ में रूपांतरित होने को तत्पर है। → युधिष्ठिर की बात समाप्त होते ही सहदेव तत्क्षण आवश्यक व्यवस्थाओं का निवेदन/प्रस्ताव रखते हैं; फिर युधिष्ठिर नकुल को हस्तिनापुर भेजते हैं—भीष्म, द्रोण, धृतराष्ट्र, विदुर, कृप तथा अन्य अनुरक्त कौरव-सम्बन्धियों को आमंत्रित/सूचित करने हेतु। दूर-दूर देशों से वेद-वेदांग पारंगत ब्राह्मणों का आगमन आरम्भ होता है। → राजसूय की विराट तैयारी के साथ यह प्रश्न हवा में रहता है—क्या यह यज्ञ केवल धर्म-प्रतिष्ठा बनेगा, या राजकीय ईर्ष्या और प्रतिस्पर्धा को भी जगा देगा?
Shlokas
Verse 1
नस्ममा न (0) आसजअन+- - इसीको आजकल रोहतक (पंजाब) कहते हैं। (राजसूयपर्व) त्रयस्त्रिंशो 5 ध्याय: युधिष्ठिरके शासनकी विशेषता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുനന്ദനാ! ഇങ്ങനെ ഭൂമിയെ മുഴുവനും ജയിച്ച്, തങ്ങളുടെ ധർമ്മം അനുസരിച്ച് പെരുമാറി, ആ സഹോദരന്മാർ ഈ ലോകത്തെ ഭരിച്ചു തുടങ്ങി. ഭീമസേനാദി നാലു സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ എല്ലാ പ്രജകളോടും അനുകമ്പ കാണിച്ച്, എല്ലാ വർണങ്ങളെയും സംരക്ഷിച്ചു. യുധിഷ്ഠിരൻ ആരോടും വിരോധം കാണിക്കാതെ എല്ലാവരുടെയും ഹിതം മാത്രം ചെയ്തു. “എല്ലാവരും തൃപ്തരാകട്ടെ; കോശം തുറന്ന് ദാനം നൽകട്ടെ; ബലപ്രയോഗം വേണ്ട; ധർമ്മം ധന്യം”—ഇതല്ലാതെ പാർഥന്റെ വായിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നും കേൾക്കപ്പെട്ടില്ല. അങ്ങനെ പെരുമാറിയതിനാൽ ലോകം പിതാവിനോടുള്ള പുത്രസ്നേഹത്തെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തോടു അനുരക്തമായി. അദ്ദേഹത്തെ ദ്വേഷിക്കുന്നവൻ ആരുമില്ലായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ‘അജാതശത്രു’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി. ധർമ്മരാജന്റെ സംരക്ഷണം, സത്യപാലനം, ശത്രുനാശം എന്നിവ മൂലം പ്രജകൾ നിർഭയമായി തങ്ങളുടെ വർണാശ്രമോചിത കർമങ്ങളിൽ നിരതരായി.
Verse 2
बलीनां सम्यगादानादू धर्मतश्नानुशासनात् | निकामवर्षी पर्जन्य: स्फीतो जनपदो5भवत्
ബലവാന്മാരിൽ നിന്ന് ന്യായമായി കരമടക്കി, ധർമ്മാനുസൃതമായി ഭരണം നടത്തിയതിനാൽ മേഘങ്ങൾ ഇഷ്ടാനുസരണം മഴ പെയ്തു. അങ്ങനെ യുധിഷ്ഠിരന്റെ സമസ്ത ജനപദം ധനധാന്യസമൃദ്ധിയായി പുഷ്ടിയായി.
Verse 3
सर्वारम्भा: सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक् । विशेषात् सर्वमेवैतत् संजज्ञे राजकर्मण:
ഗോരക്ഷ, കൃഷി, വ്യാപാരം മുതലായ എല്ലാ സംരംഭങ്ങളും നല്ല രീതിയിൽ പുരോഗമിച്ചു. പ്രത്യേകിച്ച് രാജാവിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ ഭരണകർത്തവ്യത്തിലൂടെയായിരുന്നു ഇതെല്ലാം ഉത്തമമായി സഫലമായത്.
Verse 4
दस्युभ्यो वज्चकेभ्यो वा राजन् प्रति परस्परम् । राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषा गिर:
രാജാവേ, അവിടെ കള്ളന്മാരുടെയോ വഞ്ചകരുടെയോ വായിൽ നിന്നുമാത്രമല്ല, രാജാവിന്റെ പ്രിയരും വിശ്വസ്തരുമായവരുടെ വായിൽ നിന്നുപോലും കള്ളവാക്കുകൾ കേൾക്കപ്പെട്ടില്ല. അവർ പ്രജകളോടുമാത്രമല്ല, തമ്മിലുമെല്ലാം അസത്യവും കപടവും പ്രയോഗിച്ചില്ല.
Verse 5
अवर्ष चातिवर्ष च व्याधिपावकमूर्च्छनम् । सर्वमेतत् तदा नासीद् धर्मनित्ये युधिषछिरे,धर्मपरायण युधिष्ठिरके शासनकालमें अनावृष्टि, अतिवृष्टि, रोग-व्याधि तथा आग लगने आदि उपद्रवोंका नाम भी नहीं था
ധർമ്മനിഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഭരിച്ച കാലത്ത് വരൾച്ചയുമില്ല, അതിവൃഷ്ടിയുമില്ല; രോഗവ്യാധികളുടെ പടരലുമില്ല, അഗ്നിദുരന്തങ്ങളുമില്ല. അന്നേരം അത്തരം ആപത്തുകളുടെ പേരുപോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
Verse 6
प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् | अभिहर्तु नृपा जम्मुर्नान्यि: कार्य: कथंचन
രാജാക്കന്മാർ അവിടെ വരുന്നത് സ്വാഭാവികമായി നൽകേണ്ട കാഴ്ച-കരം അർപ്പിക്കാനും, ഏതെങ്കിലും പ്രീതികരമായ സേവനം ചെയ്യാനുമാത്രം ആയിരുന്നു; യുദ്ധമോ ബലപ്രയോഗമോ പോലുള്ള മറ്റേതൊരു ലക്ഷ്യത്തിനും അല്ല.
Verse 7
धर्म्यर्धनागमैस्तस्य ववृधे निचयो महान् । कर्तु यस्य न शक््येत क्षयो वर्षशतैरपि
ധർമ്മ്യവും നിയമസമ്മതവുമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ ലഭിച്ച ധനത്താൽ അവന്റെ മഹാനിധി അതിവിപുലമായി വർദ്ധിച്ചു; നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ഉദാരമായി ചെലവഴിച്ചാലും അതിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കാനാവില്ലായിരുന്നു।
Verse 8
स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपति: । विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दथे,कुन्तीनन्दन राजा युधिष्ठिरने अपने अन्न-वस्त्रके भंडार तथा खजानेका परिमाण जानकर यज्ञ करनेका ही निश्चय किया
സ്വന്തം ധാന്യ-വസ്ത്ര സംഭരണങ്ങളുടെ അളവും ഖജനാവിന്റെ വ്യാപ്തിയും അറിഞ്ഞ കുന്തീപുത്രൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മനസ്സിനെ യജ്ഞത്തിനേയ്ക്ക് മാത്രം നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 9
सुहृदश्चैव ये सर्वे पूृथक् च सह चाब्रुवन् | यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम्
അവന്റെ എല്ലാ ഹിതൈഷികളായ സുഹൃത്തുക്കളും—ചിലർ വേറേവേറെയും ചിലർ ഒരുമിച്ചും—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “വിഭോ! നിങ്ങളുടെ യജ്ഞത്തിന് യോജിച്ച കാലം എത്തിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ തന്നെ ഇവിടെ അത് ആരംഭിക്കണം।”
Verse 10
अथीैवं ब्रुवतामेव तेषाम भ्याययौ हरि: । ऋषि: पुराणो वेदात्मादृश्यश्वैव विजानताम्
അവർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനിടയിൽ തന്നേ, അതേ നിമിഷം ഹരി അവിടെ എത്തി—അവൻ പുരാതന ഋഷി, വേദാത്മാവ്; അറിയുന്നവർക്കുപോലും ദുർലഭദർശനൻ।
Verse 11
जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठ: प्रभवश्वाप्ययश्न ह । भूतभव्यभवन्नाथ: केशव: केशिसूदन:
കേശീദൈത്യനെ വധിച്ച കേശവൻ—ചരാചരജഗത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—ഉദ്ഭവത്തിന്റെ കാരണവും ലയത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനവും ആകുന്നു. ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി—മൂന്നു കാലങ്ങളുടെയും നാഥനും അവൻ തന്നേ।
Verse 12
प्राकार: सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदो<रिहा । बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവൻ എല്ലാ വൃഷ്ണികൾക്കും ഒരു പ്രാകാരത്തെപ്പോലെ—ആപത്തിൽ അഭയം നൽകുന്നവനും ശത്രുനാശകനുമായിരുന്നു. ദ്വാരകാസേനയുടെ അധികാരത്തിൽ ആനകദുന്ദുഭി (വസുദേവൻ)നെ യഥാവിധി സ്ഥാപിച്ച്, പുരുഷസിംഹനായ മാധവൻ ധർമ്മരാജനുവേണ്ടി നാനാവിധ ധനരത്നങ്ങൾ കാഴ്ചയായി എടുത്തുകൊണ്ട് മഹാസേനയോടെ അവിടെ എത്തി।
Verse 13
उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधव: । धनौघं पुरुषव्याप्रो बलेन महता55वृत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മാധവൻ ധർമ്മരാജനുവേണ്ടി നാനാവിധ കാഴ്ചകൾ എടുത്തുകൊണ്ട്, ധനത്തിന്റെ മഹാപ്രവാഹംപോലെ അപാര സമ്പത്തുമായി, പുരുഷവ്യാഘ്രനായി, മഹാബലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി അവിടെ എത്തി।
Verse 14
त॑ धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् | नादयन् रथघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ ധനസമൂഹത്തിന് അതിരില്ലായിരുന്നു—രത്നങ്ങളുടെ അക്ഷയസാഗരംപോലെ. അത് വഹിച്ച്, രഥഘോഷംകൊണ്ട് ദിക്കുകളെ മുഴങ്ങിച്ചുകൊണ്ട്, അവർ ശ്രേഷ്ഠനഗരമായ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 15
पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहो 5भवत् | असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना । कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവൻ അവരുടെ സമൃദ്ധിയെ കൂടുതൽ പൂർണ്ണമാക്കി; എന്നാൽ ശത്രുക്കൾക്ക് അത് ശോകകാരണമാവുകയും ചെയ്തു. സൂര്യോദയത്തിൽ സൂര്യരഹിത ലോകം പ്രകാശം നിറയുന്നതുപോലെ, കാറ്റ് വീശുമ്പോൾ നിശ്ചലതയിൽ പുതുജീവശക്തി ഉണരുന്നതുപോലെ, കൃഷ്ണൻ എത്തിയപ്പോൾ ഭാരതരുടെ നഗരം (ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം) ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി।
Verse 16
त॑ मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि । स पृष्टवा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നരശ്രേഷ്ഠനായ ജനമേജയാ! രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ആനന്ദത്തോടെ മുന്നോട്ട് ചെന്നു അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടി. യഥാവിധി സ്വീകരണ-സത്കാരം നടത്തി കുശലമംഗളം ചോദിച്ചു; അതിഥി സുഖാസീനനായ ശേഷം, ധൗമ്യൻ, ദ്വൈപായനൻ മുതലായ ഋത്വിജന്മാരോടും ഭീമൻ, അർജുനൻ, നകുലൻ, സഹദേവൻ എന്നീ സഹോദരന്മാരോടും കൂടി സമീപിച്ച് യുധിഷ്ഠിരൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 17
धौम्यद्वैपायनमुखैर्त्विग्भि: पुरुषर्षभ । भीमार्जुनयमैश्वैव सहित: कृष्णमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷർഷഭാ, നരശ്രേഷ്ഠ ജനമേജയാ! ധൗമ്യനും ദ്വൈപായനനും മുതലായ ഋത്വിക്കന്മാരോടും, ഭീമൻ, അർജുനൻ, യമജന്മാർ (നകുലൻ-സഹദേവൻ) എന്നിവരോടും കൂടി രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണന്റെ സമീപം ചെന്നു അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. വിധിപൂർവം സ്വീകരണ-സത്കാരം നടത്തി കുശലമംഗളം ചോദിച്ചു; അവർ സുഖാസീനരായ ശേഷം ഗുരുക്കന്മാരുടെയും സഹോദരന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ധർമ്മാനുസൃതമായി സംസാരിച്ചു.
Verse 18
युधिछिर उवाच त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते । धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ! നിന്റെ കാരണത്താൽ സർവ്വ ഭൂമിയും ഇപ്പോൾ എന്റെ അധീനത്തിൽ വന്നു സേവയ്ക്കായി സന്നദ്ധമാണ്. ഹേ വാർഷ്ണേയാ! നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ എനിക്ക് ധാരാളം ധനവും ലഭിച്ചു.
Verse 19
सो5हमिच्छामि तत् सर्व विधिवद् देवकीसुत । उपय क्तुं द्विजाग्रयेभ्यो हव्यवाहे च माधव,देवकीनन्दन माधव! वह सारा धन मैं विधिपूर्वक श्रेष्ठ ब्राह्मणों तथा हव्यवाहन अग्निके उपयोगमें लाना चाहता हूँ
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദേവകീസുത മാധവാ! ആ സമസ്ത ധനം ഞാൻ വിധിപൂർവം ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർക്ക് (ബ്രാഹ്മണർക്കു) ദാനമായി, ഹവ്യവാഹന അഗ്നിയിൽ അർപ്പണമായി വിനിയോഗിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 20
तदहं यटष्टमिच्छामि दाशा्ह सहितस्त्वया । अनुजैश्न महाबाहो तन्मानुज्ञातुमहसि,महाबाहु दाशार्ह! अब मैं आप तथा अपने छोटे भाइयोंके साथ यज्ञ करना चाहता हूँ। इसके लिये आप मुझे आज्ञा दें
അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാബാഹു ദാശാർഹാ! നിനക്കൊപ്പം, എന്റെ അനുജ സഹോദരന്മാരോടുകൂടി ഞാൻ യജ്ഞം നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിന് അനുമതി നൽകണമേ.
Verse 21
तद् दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज । त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता हाहम्,विशाल भुजाओंवाले गोविन्द! आप स्वयं यज्ञकी दीक्षा ग्रहण कीजिये। दाशाहई! आपके यज्ञ करनेपर मैं पापरहित हो जाऊँगा
അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാഭുജ ഗോവിന്ദാ! നീ തന്നെ യജ്ഞദീക്ഷ സ്വീകരിക്കണമേ. ഹേ ദാശാർഹാ! നീ യജ്ഞം നിർവഹിച്ചാൽ ഞാൻ നിശ്ചയമായും പാപരഹിതനാകും.
Verse 22
मां वाप्यभ्यनुजानीहि सहैभिरनुजैर्विभो | अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्त॒यां क्रतुमुत्तमम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, എന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം എനിക്കും അനുമതി നൽകണമേ. ഹേ കൃഷ്ണാ, നിങ്ങളുടെ അനുവാദം ലഭിച്ചാൽ മാത്രമേ ഞാൻ ആ ശ്രേഷ്ഠ യാഗത്തിന്റെ ദീക്ഷ സ്വീകരിക്കൂ; കാരണം യഥോചിത സമ്മതവും ക്രമവും കൊണ്ടാണ് എന്റെ ധർമ്മകർമ്മം ആരംഭിക്കുന്നത്.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच त॑ं कृष्ण: प्रत्युवाचेदं बहूकत्वा गुणविस्तरम् । त्वमेव राजशार्दूल सम्राडहों महाक्रतुम् । सम्प्राप्रुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ, അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ രാജസൂയയാഗത്തിന്റെ മഹിമകൾ വിശദമായി വിവരിച്ച് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജസിംഹമേ, സാമ്രാട്ടാകാൻ യോഗ്യൻ നീയേ; അതുകൊണ്ട് ഈ മഹായാഗത്തിന്റെ ദീക്ഷ നീ തന്നെ സ്വീകരിക്കണം. നീ ദീക്ഷ നേടിയാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും കൃതകൃത്യരാകും.”
Verse 24
यजस्वाभीप्सितं यज्ञ मयि श्रेयस्यवस्थिते । नियुद्धक्ष्व त्वं च मां कृत्ये सर्व कर्तास्मि ते वच:
“നിനക്കഭീഷ്ടമായ യാഗം ആരംഭിക്കൂ; നിന്റെ ശ്രേയസ്സിനായി ഞാൻ എപ്പോഴും സന്നദ്ധനാണ്. ആവശ്യമായ ഏത് കർത്തവ്യമുണ്ടോ അതിൽ എന്നെ നിയോഗിക്കൂ—നിന്റെ എല്ലാ ആജ്ഞകളും ഞാൻ നിർവഹിക്കും.”
Verse 25
युधिछिर उवाच सफल: कृष्ण संकल्प: सिद्धिश्व नियता मम । यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थित:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ, എന്റെ സംकल्पം ഫലിച്ചു; എന്റെ വിജയം നിശ്ചിതമായി. ഹേ ഹൃഷീകേശാ, ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചതുപോലെ നീ സ്വയം ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു.
Verse 26
वैशम्पायन उवाच अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभि: सह | ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച ശേഷം പാണ്ഡുനന്ദനനായ യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം രാജസൂയയാഗം നടത്തുന്നതിനാവശ്യമായ സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 27
ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवो5रिनिबर्हण: । सहदेवं युधां श्रेष्ठ मन्त्रिणश्वैव सर्वश:,उस समय शशत्रुओंका संहार करनेवाले पाण्डुकुमारने योद्धाओंमें श्रेष्ठ सहदेव तथा सम्पूर्ण मन्त्रियोंको आज्ञा दी
അപ്പോൾ ശത്രുനാശകനായ പാണ്ഡവൻ യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സഹദേവനെയും എല്ലാ മന്ത്രിമാരെയും വിളിച്ചു ആജ്ഞാപിച്ചു।
Verse 28
अस्मिन् क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाड़नि द्विजातिभि: । तथोपकरणं सर्व मड़लानि च सर्वश:
ഈ ക്രതുവിൽ ദ്വിജന്മാർ (ബ്രാഹ്മണർ) പറഞ്ഞതുപോലെ യജ്ഞാംഗങ്ങളായ എല്ലാ സാമഗ്രികളും, ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളും, എല്ലാ വിധ മംഗളദ്രവ്യങ്ങളും പൂർണ്ണമായി സമാഹരിക്കപ്പെടട്ടെ।
Verse 29
अधियज्ञांश्न॒ सम्भारान् धौम्योक्तान् क्षिप्रमेव हि । समानयमन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम्
ധൗമ്യൻ പറഞ്ഞ യജ്ഞാംഗ-സാമഗ്രികൾ പുരുഷന്മാർ (സേവകർ) അതിവേഗം കൊണ്ടുവരട്ടെ; അവ യഥായോഗ്യം യഥാക്രമം ക്രമീകരിക്കട്ടെ।
Verse 30
इन्द्रसेनो विशोकश्न पूरुश्चार्जुनसारथि: । अन्नाद्याहरणे युक्ता: सन््तु मत्प्रियकाम्यया,“इन्द्रसेन, विशोक और अर्जुनका सारथि पूरु, ये मेरा प्रिय करनेकी इच्छासे अन्न आदिके संग्रहके कामपर जुट जायँ
ഇന്ദ്രസേനൻ, വിശോകൻ, അർജുനന്റെ സാരഥിയായ പൂരു—ഇവർ എല്ലാവരും എന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അന്നാദി സമാഹരണപ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടട്ടെ।
Verse 31
सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विता: । मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! രുചിയും സുഗന്ധവും നിറഞ്ഞ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ഭോജനങ്ങൾ ഒരുക്കിക്കൊള്ളട്ടെ; അവ ദ്വിജന്മാരുടെ (ബ്രാഹ്മണരുടെ) ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റി അവർക്കു തൃപ്തിയും സന്തോഷവും നൽകട്ടെ।
Verse 32
तद्घाक्यसमकालं च कृतं सर्व न्यवेदयत् । सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे युधिषछ्ठिरे,धर्मराज युधिष्ठिरकी यह बात समाप्त होते ही योद्धाओंमें श्रेष्ठ सहदेवने उनसे निवेदन किया, “यह सब व्यवस्था हो चुकी है”
ആ വാക്കുകൾ അവസാനിച്ച ഉടൻ യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സഹദേവൻ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് അറിയിച്ചു— “എല്ലാ ക്രമീകരണങ്ങളും യഥാവിധി പൂർത്തിയായി.”
Verse 33
ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विज: समुपानयत् । वेदानिव महाभागान् साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान्,राजन! तदनन्तर द्वैपायन व्यासजी बहुत-से ऋत्विजोंको ले आये। वे महाभाग ब्राह्मण मानो साक्षात् मूर्तिमान् वेद ही थे इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि राजसूयदीक्षायां त्रयस्त्रिंशो 5 ध्याय: ।।
അതിനുശേഷം, രാജാവേ, ദ്വൈപായനൻ വ്യാസൻ അനേകം ഋത്വിജന്മാരെ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുവന്നു. ആ മഹാഭാഗ ബ്രാഹ്മണർ സാക്ഷാൽ ദേഹധാരികളായ വേദങ്ങളെന്നപോലെ തോന്നി.
Verse 34
स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत् तस्य सत्यवतीसुतः । धनंजयानामृषभ: सुसामा सामगो5भवत्,स्वयं सत्यवतीनन्दन व्यासने उस यज्ञमें ब्रह्माका काम सँभाला। धनंजयगोत्रीय ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ सुसामा सामगान करनेवाले हुए
ആ യാഗത്തിൽ സത്യവതീപുത്രനായ വ്യാസൻ തന്നേ ബ്രഹ്മാ-പുരോഹിതന്റെ പദവി ഏറ്റെടുത്തു. ധനഞ്ജയവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ സുസാമൻ സാമഗാനം ചെയ്യുന്ന സാമഗനായി.
Verse 35
याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्निष्ठो5 ध्वर्युसत्तम: । पैलो होता वसो: पुत्रो धौम्पेन सहितो5भवत्,और ब्रह्मनिष्ठ याज्ञवल्क्य उस यज्ञके श्रेष्ठतम अध्वर्यु थे। वसुपुत्र पैल धौम्य मुनिके साथ होता बने थे
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠനായ യാജ്ഞവൽക്യൻ ആ യാഗത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠ അധ്വര്യുവായി. വസുവിന്റെ പുത്രനായ പൈലൻ, മുനി ധൗമ്യനോടൊപ്പം, ഹോതാവായി സേവിച്ചു.
Verse 36
एतेषां पुत्रवर्गाश्न॒ शिष्पाश्न भरतर्षभ | बशभूवुहोत्रगा: सर्वे वेदवेदाड़पारगा:,भरतश्रेष्ठ! इनके पुत्र और शिष्यवर्गके लोग, जो सब-के-सब वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान थे, 'होत्रग” (सप्तहोता) हुए
ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ, അവരുടെ പുത്രവൃന്ദവും ശിഷ്യസമൂഹവും—വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞവർ—എല്ലാവരും ഹോത്രഗന്മാർ (സപ്തഹോതാക്കൾ) ആയി സേവിച്ചു.
Verse 37
ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम् । शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद् देवयजनं महत्
അവർ പുണ്യാഹവാചനം ചൊല്ലിപ്പിച്ചു, ആ വിധിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം സംकल्पമായി നിശ്ചയിപ്പിച്ചു, ശാസ്ത്രോക്തവിധിപ്രകാരം ദേവയജനാർത്ഥമായ ആ മഹായജ്ഞസ്ഥലത്തെ പൂജിപ്പിച്ചു।
Verse 38
तत्र चक्कुरनुज्ञाता: शरणान्युत शिल्पिन: । गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्,उस स्थानपर राजाकी आज्ञासे शिल्पियोंने देवमन्दिरोंक समान विशाल एवं सुगन्धित भवन बनाये
അവിടെ രാജാനുമതിയോടെ ശില്പികൾ ആശ്രയസ്ഥലങ്ങൾ മുതലായവ പണിതു—സുഗന്ധമുള്ളതും വിശാലവുമായ ഭവനങ്ങൾ, ദേവന്മാരുടെ വാസഗൃഹങ്ങളെപ്പോലെ।
Verse 39
तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तम: | सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुषर्षभ:
അതിനുശേഷം രാജശ്രേഷ്ഠനും പുരുഷസിംഹനുമായ ആ രാജാവ് ഉടൻ തന്നെ തന്റെ മന്ത്രിയായ സഹദേവനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു।
Verse 40
आमन्त्रणार्थ दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान् द्रुतम् । उपश्रुत्य वचो राज्ञ: स दूतान् प्राहिणोत् तदा
“ആമന്ത്രണത്തിനായി വേഗമുള്ള ദൂതന്മാരെ ഉടൻ അയയ്ക്കുക.” രാജവചനം കേട്ട സഹദേവൻ അന്നേ സമയം ദൂതന്മാരെ അയച്ചു।
Verse 41
आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान् भूमिपानथ । विशश्व मान्यान् शूद्रांक्ष सर्वानानयतेति च
“നിങ്ങൾ രാജ്യങ്ങളിലുടനീളം ചെന്നു അവിടത്തെ ഭൂമിപാലന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആമന്ത്രിക്കുക; വൈശ്യരെയും, മാന്യരായ ശൂദ്രരെയും—എല്ലാവരെയും വിളിച്ചു ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.”
Verse 42
वैशम्पायन उवाच समाज्ञप्तास्ततो दूता: पाण्डवेयस्य शासनात् | आमन्त्रयाम्बभूवुश्च आनयंश्वापरान् द्रुतम् । तथा परानपि नरानात्मन: शीघ्रगामिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പാണ്ഡവനായ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, സഹദേവന്റെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച വേഗഗാമികളായ ദൂതന്മാർ പുറപ്പെട്ടു. അവർ ബ്രാഹ്മണാദികളായ എല്ലാ വർണ്ണക്കാരെയും ക്ഷണിച്ചു; പലരെയും ഉടൻ തന്നെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു. തങ്ങളോട് ബന്ധമുള്ള മറ്റുള്ളവരെയും വിളിക്കുവാൻ അവർ മറന്നില്ല.
Verse 43
ततस्ते तु यथाकाल कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरम् । दीक्षयाज्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत,भारत! तदनन्तर वहाँ आये हुए सब ब्राह्मणोंने ठीक समयपर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको राजसूययज्ञकी दीक्षा दी
അതിനുശേഷം, ഹേ ഭാരതാ! അവിടെ സമാഗമിച്ച ബ്രാഹ്മണർ യഥാകാലം കുന്തീപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരനെ രാജസൂയയാഗത്തിനുള്ള ദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.
Verse 44
दीक्षित: स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिर: । जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रै: सहस्रश:,यज्ञकी दीक्षा लेकर धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिर सहसौ्रों ब्राह्मणोंसे घिरे हुए यज्ञमण्डपमें गये
യാഗദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച ധർമ്മാത്മാവായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാർ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ യജ്ഞായതനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 45
भ्रातृभिज्ञातिभिश्वैव सुहृद्धिः सचिवै: सह । क्षत्रियैश्व मनुष्येन्द्रैननादेशसमागतै:
അവൻ സഹോദരന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും സുഹൃത്തുകളോടും മന്ത്രിമാരോടും കൂടെയായിരുന്നു; കൂടാതെ പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുമെത്തിയ ക്ഷത്രിയ നരേന്ദ്രന്മാർ—മനുഷ്യാധിപന്മാർ—അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 46
अमात्यैश्न नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव । उस समय उनके सगे भाई
അമാത്യന്മാർ (മന്ത്രിമാർ) ചുറ്റിനിന്നിരുന്ന ആ നരശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അപ്പോൾ ധർമ്മം തന്നെ ദേഹധാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി.
Verse 47
तेषामावसथांक्षक्रुर्थर्मराजस्य शासनात्
ധർമ്മരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആയിരക്കണക്കിന് ശില്പികൾ, സ്വന്തം ബന്ധുക്കളോടുകൂടി എത്തിയ ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ താമസിക്കുവാൻ വേർതിരിച്ച വേർതിരിച്ച വീടുകൾ പണിതു—അവ ധാന്യവും വസ്ത്രവും സമൃദ്ധമായതും, എല്ലാ ഋതുക്കളിലും സുഖമായി പാർക്കാൻ അനുയോജ്യമായ സൗകര്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായതുമായിരുന്നു.
Verse 48
बद्चन्नाच्छादनैर्युक्तानू सगणानां पृथक् पृथक् सर्वर्तुगुणसम्पन्नान् शिल्पिनो5थ सहस्रशः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ധർമ്മരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആയിരക്കണക്കിന് ശില്പികൾ, സ്വന്തം ബന്ധുക്കളോടുകൂടി എത്തിയ ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായി വേർതിരിച്ച വേർതിരിച്ച വാസഗൃഹങ്ങൾ പണിതു. അവ ധാന്യവും വസ്ത്രവും സമൃദ്ധമായതും, എല്ലാ ഋതുക്കൾക്കും യോജിച്ച സുഖസൗകര്യങ്ങളാൽ സജ്ജമായതുമായിരുന്നു; അതിഥികൾക്ക് ലഘുവായി, ഗൗരവത്തോടെ താമസിക്കുവാൻ വേണ്ടി.
Verse 49
तेषु ते न््यवसन् राजन ब्राह्मणा नृपसत्कृता: | कथयन्त: कथा बद्दी: पश्यन्तो नटनर्तकान्
രാജാവേ, ആ ഗൃഹങ്ങളിൽ രാജസത്കാരം ലഭിച്ച ബ്രാഹ്മണന്മാർ താമസമാരംഭിച്ചു. അവിടെ അവർ പലവിധ കഥകൾ പറയുകയും നടന്മാരുടെയും നർത്തകരുടെയും പ്രകടനങ്ങൾ കാണുകയും ചെയ്തു.
Verse 50
भुज्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वन: । अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्,वहाँ भोजन करते और बोलते हुए आनन्दमग्न महात्मा ब्राह्मणोंका निरन्तर महान् कोलाहल सुनायी पड़ता था
അവിടെ ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയും സംഭാഷണം നടത്തുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന ആനന്ദിതരായ മഹാത്മ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ മഹത്തായ കോലാഹലം നിരന്തരം കേൾക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 51
दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति । एवम्प्रकारा: संजल्पा: श्रूयन्ते स्मात्र नित्यश:,“इनको दीजिये, इन्हें परोसिये, भोजन कीजिये, भोजन कीजिये” इसी प्रकारके शब्द वहाँ प्रतिदिन कानोंमें पड़ते थे
“ഇവർക്കു കൊടുക്കൂ, കൊടുക്കൂ; വിളമ്പൂ, വിളമ്പൂ; ഭക്ഷിക്കൂ, ഭക്ഷിക്കൂ”—ഇത്തരത്തിലുള്ള വിളികളും സംഭാഷണങ്ങളും അവിടെ ദിനംപ്രതി നിരന്തരം കേൾക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 52
गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत । रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराज: पृथग् ददौ
ഹേ ഭാരതാ! ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ വേർതിരിച്ച് ദാനമായി ലക്ഷലക്ഷം പശുക്കളും, അതുപോലെ ശയനങ്ങളും, സ്വർണ്ണവും, കന്യകമാരെയും നൽകി.
Verse 53
प्रावर्ततैवं यज्ञ: स पाण्डवस्य महात्मन: । पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे,इस प्रकार स्वर्गमें इन्द्रकी भाँति भूमण्डलमें अद्वितीय वीर महात्मा पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरका वह यज्ञ प्रारम्भ हुआ
ഇങ്ങനെ ഭൂമിയിൽ ഏകവീരനായ മഹാത്മ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു—സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലെ.
Verse 54
ततो युधिष्छिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम् | नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय पुरुषर्षभ:
അതിനുശേഷം പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീഷ്മനെ വിളിക്കാനായി പാണ്ഡവൻ നകുലനെ ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
Verse 55
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च । भ्रातृणां चैव सर्वेषां येडनुरक्ता युधिष्ठिरे
(സന്ദേശം) ദ്രോണനോടും ധൃതരാഷ്ട്രനോടും വിദുരനോടും കൃപയോടും; കൂടാതെ യുധിഷ്ഠിരനോട് അനുരക്തരായ എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും കൂടി.
Verse 463
सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाड़पारगा: । तत्पश्चात् वहाँ भिन्न-भिन्न देशोंसे ब्राह्यगलोग आये, जो सम्पूर्ण विद्याओंमें निष्पात तथा वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान् थे
അതിനു ശേഷം വിവിധ ദേശങ്ങളിൽ നിന്നു ബ്രാഹ്മണർ അവിടെ എത്തി—എല്ലാ വിദ്യകളിലും നിഷ്ണാതരും, വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ പാരംഗതരുമായിരുന്നു അവർ.
Frequently Asked Questions
The tension lies in selecting a single recipient of highest honor in a multi-king assembly: a procedural decision about precedence must balance ritual correctness, political stability, and perceived fairness among rival elites.
Public authority depends on transparent criteria and proper protocol; honoring the most worthy is not mere ceremony but a governance act that signals norms, consolidates consensus, and reduces arbitrariness in statecraft.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical framing, showing how ritual procedure and speech in assembly can generate downstream conflict within the epic’s broader dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.