Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties

Verse 1

अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्

ここに（始まる）さまざまなダルマ（実践）の生起。ついで大地女神マヒー（地）の言葉を聞いて、神ナーラーヤナは言った。「女神よ、天界の安楽をもたらす行いを、あなたに語ろう。」

Verse 2

यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः

女神よ、汝の問うところを聞け、ヴァスンダラーよ。われは人間の境遇と存在のあり方、また信愛に安住する者たちについて説き明かそう。

Verse 3

नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः

われは千の施しにも、百の祭祀にも満足しない。まして財においてはなおさらである—それは浅き心の人々が追い求めるもの。

Verse 4

एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्

マーダヴィーよ、一心に心を定めてわれを知る者には、たとえ多くの過ちがあろうとも、われは常に満足する。

Verse 5

यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते

また、汝がわれに問う、やさしき者よ—天の安楽をもたらす行について—聞け、麗しき腰の者よ。われが語るのを聞け、清らかに微笑む者よ。

Verse 6

ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके

多くの思いに散る者であっても、常にわれに礼拝し頭を垂れる人々がいる—それは真夜中に、闇の中に、正午に、あるいは午後に行われる。

Verse 7

यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥

その心が退かず、わたしへの信愛に堅く安住する者—わたしに専心してドヴァーダシー（Dvādaśī）の断食を行うなら、

Verse 8

ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥

一心のバクティによってわたしに帰依する者たちは、ただわたしのみを観る。信愛に安住する人は心が定まり、諸徳（性質）を正しく見分ける。

Verse 9

इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥

ただ願うだけでも、幸いなる者よ、美しき者よ、天界に住むことはできる。だが、わたしは些細な手段では到達できない。わたしは得難いのだ、美顔の者よ。

Verse 10

द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥

ドヴァーダシー（Dvādaśī）に断食をまことに行う人々—バクティに専心するわたしの信徒たち—彼らにのみ（わたしの）見神が与えられる。

Verse 11

कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥

そして断食を成し遂げ、合掌（アンジャリ）に水を掬い、「ナモー・ナーラーヤナ（Namo Nārāyaṇa：ナーラーヤナに帰命）」と唱えて、太陽を仰ぎ見るべきである。

Verse 12

यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

合掌して掬った水から、たとえわずかでも落ちる滴の数だけ、天界において幾千年ものあいだ尊ばれる。

Verse 13

अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥

さらにまた、ドヴァーダシー（第十二日）において、法（ダルマ）を説く人々で、人として正しい作法と努力をもって我を礼拝する者は、

Verse 14

पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥

また、香り高い香を焚き、淡く白い花を供えるべきである。さらに、地上に我（我が像または印）を安置し支える者についても、その到達する境地を聞け。

Verse 15

दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥

花を頭上に載せてこの真言を唱えるべきである。さらに真言を心中に納め、白衣をまとって儀礼を行うべし。

Verse 16

सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥

清らかな心で美しい花を取り、「福徳なるハリよ、どうかお喜びください」と。

Verse 17

नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥

ヴィシュヌに帰命し奉る。顕現・不顕現の香り、芳香であれ他の香であれ、受け取りたまえ、受け取りたまえ。福徳ある主ヴィシュヌに帰命し奉る。この真言によって香を供えるべし。これを聞き、儀礼の依処に復して、主のためにこの供物に入った我が薫香と薫じる行を、不落の主アチュタが受け取りたまえ。この真言によって香煙を供えるべし。

Verse 18

श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥

このように諸シャーストラの教えを聞き、ただ我に関してのみこれらの規定を実行させる者は、我が世界に赴き、まことに四臂として生まれる。

Verse 19

श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥

シャーマーカの黍、スヴァスティカと呼ばれる穀、麦、ムドガ（緑豆）；また諸種の米、裸麦、さらにニーヴァーラの野生稲とアングカの穀粒。

Verse 20

एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥

しかしこれらの穀を食し、我が定めた行に専心する者は、法螺貝と円盤（チャクラ）と犂と杵とを拝見する。

Verse 21

ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥

今、ブラーフマナの務めを説こう。聞け、ヴァスンダラーよ。我への信愛に専心する者が行うべき諸行為を。

Verse 22

षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥

六つの務めに励み、我慢を離れ、得失の思いを捨て、托鉢により生き、諸根を制する。

Verse 23

मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥

我が教える行に結びつき、讒言を離れ、シャーストラに随って中正を保ち、幼き者と老いた者を思いやる。

Verse 24

एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥

これこそまことにブラーフマナの務めである。心を一つにし諸根を制して、イシュタとプールタ（祭祀と公共の功徳行）を行う者は、ヴァスンダラーよ、我に至る。

Verse 25

क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥

我が教える行に堅く住するクシャトリヤの務めを説こう。中正に立つクシャトリヤがなすべき行為とは何か。

Verse 26

दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥

布施に勇み、務めを知り、ヤジュニャに巧みで清浄。我が教える行に聡明で、我慢を離れる。

Verse 27

अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥

彼は寡言で徳をわきまえ、常にバガヴァットの信徒を愛する。師と学びを敬うことに鍛えられ、嫉みなく、非難される行いを避ける。

Verse 28

भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥

常に我を礼拝する者は、我が世界へ赴く。今、我のために定められた行いに堅く住するヴァイシャ（Vaiśya）の務めを説こう。

Verse 29

यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥

我への信愛の道に安住してなすいかなる行為も、これらの徳と自らのスヴァダルマを備えるなら、得と不得への執着を離れている。

Verse 30

ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥

夫婦の交わりには正しい時節にのみ臨み、心は静まり迷いを離れる。清浄で有能、食は節し、常に我のために定められた行いに励む。

Verse 31

गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥

常に師を敬い、身を律し、信徒に慈愛を注ぐ。そのように整ったヴァイシャもまた、定められた行いを遂行させるべきである。

Verse 32

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥

わたしは彼を見捨てず、彼もまたわたしを見捨てない。いまよりシュードラ（Śūdra）の務めを説こう。聞け、マーダヴィーよ。

Verse 33

कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥

いかなる務めを行じても、シュードラはわたしに関して堅く定まる。わたしに帰依し、わたしの定めた行いに専心する夫婦は—

Verse 34

उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥

二人ともバガヴァタ（bhāgavata）であり、わたしの帰依者として務めに堅住する。さらに場所と時の行いにおいても正しく導かれ、ラジャスとタマスを捨て去っている。

Verse 35

निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥

我執を離れて心身を清め、客をもてなし、柔和で礼節を備える。信を具し、性情きわめて清浄で、貪りと迷妄を離れている。

Verse 36

नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥

常に恭敬の礼拝を好み、わたしへの観想に堅く住する—デーヴィーよ—このように平等のふるまいをもって、わたしの務めを行ずるシュードラは—

Verse 37

एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥

このように、行いに現れる徳性によって、人は信愛に堅く安住する。あらゆるヴァルナの者も、女神よ、これに従い得る。さらに聞け、クシャトリヤよ。

Verse 38

येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥

聞け、ヴァスンダラーよ。そのヨーガが得られる方法を。利得と不利得を捨て、迷妄と欲望を退けるべきである。

Verse 39

न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥

寒さや暑さ、得たもの得ぬものを思い煩うべきではない。苦味・辛味・甘味・酸味・塩味への好みによって動かされてはならない。

Verse 40

न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥

渋味のものにさえ渇愛を抱かぬ者は、最上の成就に至るであろう。だが、妻・子ら・父・母は享楽の目的と結びつき、執着の因となりうる。

Verse 41

य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥

これらをまことに捨て、常に我がための行為に励む者は、忍耐と堅固さをわきまえ、巧みで、信を具え、誓戒に堅い。

Verse 42

तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥

その目的に専心し、常に精励して他の営みを忌み、幼少より戒律を守って節制し、享受はほどほどにして、尊ばれる家系と共同体に根ざしている。

Verse 43

कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥

一切の生きものに慈悲を抱き、奉仕のためにすぐ起ち、忍耐にすぐれる者は、しかるべき時に沈黙の行を修し、その規定の期間だけその戒行を遂行すべきである。

Verse 44

त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥

一日に三度の時刻と方位の区分を守り、常に規律ある行為の道に立ち、不適切なものを口にせず、断食を含む修行の諸行を行う。

Verse 45

अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥

諸々の行持に励み、心を我が傍らに置く者（師または神に向ける者）は、しかるべき時に小便と大便を排し、沐浴を愛して清浄を守るべきである。

Verse 46

पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥

ある時は乳を食とし、ある時は大麦の粥を食とし、ある時は「風を食む」かのごとく（極端な断食）過ごし、ある時は第六の間隔にのみ食す—かくして、場合によっては大いなる果が見られると説かれる。

Verse 47

कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे

ある時は第四日に食し、ある時は果実のみとせよ。ある時は第十日に食すべし—半月または一月のうちに、ああヴァスンダラー（大地）よ。

Verse 48

य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्

七つの生にわたり、これら我が行いを実践する者を—ヨーギーたちは観じ見る。彼らは先に説かれた行に安住している。

Verse 49

यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः

我を拝見するに至るその行いを、汝に語ろう、マーダヴィーよ。これらによって彼らは信愛（バクティ）に堅く安住する。

Verse 50

एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्

これは汝に説き明かした、女神よ—最上にして我が愛するところである。さらに汝のため、汝の喜びのために、安楽をもたらす真言供養を説こう。

Verse 51

अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः

起立して敬い仕えるなどの作法に巧みで、讒言（そしり）を離れている—これらの徳を備え、我に近づくクシャトリヤは称賛される。

Verse 52

त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्

幾千のリシを退けて、わたしはただ一人のシュードラさえも嘉する。いま、汝が問うた四ヴァルナの務めを説こう。

Verse 53

पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन

花と香と薫香をもって常にわが儀礼に励み、ある時は根茎や根を、またある時は果実をも口にする。