Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

ここに楽と苦の説示。シュリー・ヴァラーハは言った。「わたしが説いた作法に従って行為をなす者よ——大いに幸いなる者よ、これを聴け——それにより成就を得る。」

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

一心に安住し、堅固にして我執を離れ、常に心をわたしに結び、忍耐し、自制し、諸根を制した者。

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

第十二日には、ある時は果実・根・野菜を取り、その時に乳の誓戒（パヨーヴラタ）を行い、のち再び肉を断つ。

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

第六・第八のティティ、アマーヴァーシャー（新月）の日、また増月・減月の両半月における第十四日には、交合に及んではならない。さらに第十二日も同様である、愛しき者よ。

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

このように定められた修行の規矩によって、誓願に堅固なる者はその行をなすべきである。自己を清め、ダルマと相応する者は、まさしくヴィシュヌの世界へ赴く。

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

その者には衰えも老いも迷いも病もない。さらに十八の腕が現れ、弓を執る者、剣を執る者、槍を執る者、ガダー（棍棒）を執る者となる。

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

我が行から生じる彼らの存続の期間を説こう。六万年、さらに六百年である。

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

我への礼拝の作法を成し遂げた者は、我が世界において尊ばれる。今、苦をこのように説き明かそう；それを聞け、ヴァスンダラー（大地）よ。

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

ふさわしい奉仕と正しい行いによって、苦は滅し、解脱が得られる。されど人は常に我慢に覆われ、また迷妄にも包まれている。

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

もし人が我に帰依しないなら、それより痛ましいことがあろうか。さらに、ヴァイシュヴァデーヴァ供養の定めの時に、来訪した客を見て…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

客に施さずに食する者に、これより痛ましいことがあろうか。さらに、すべての食がすでに整っているのに、調理や分配に差別を設ける者は…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

その者の供物を神々は受け取らない—これより痛ましいことがあろうか。さらに、不満に満ち、不正に偏り、他人の妻を汚す者は…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

他者を苦しめ、心の卑しい者に、これより痛ましいことがあろうか。さらに、十分に尊い行いをなさず、ただ家に住み続ける人は…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

死の時の力に支配されてしまった――これ以上の苦しみがあろうか。彼は象や馬や戦車が駆り立てられて進むのを見ながら、自らはなすすべもない。

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

彼の前でも後ろでも彼らは走り回る――これ以上の苦しみがあろうか。ある者は肉を食べ、またある者は米を添えた食を口にする。

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

ある者は乾いた食を食べる――これ以上の苦しみがあろうか。（またある者は）上質の布で覆われ、飾り整えられた寝台を享受する。

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

ある者は草の上に横たわる――これ以上の苦しみがあろうか。しかも、ある男は自らの業の力によって、端正な姿として見られる。

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

ある者は醜い姿として見られる――これ以上の苦しみがあろうか。（それでも）ある者は学識あり、成就し、徳を見分け、あらゆるシャーストラに通暁している。

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

施す者が貧しく生まれる——これより苦しいことがあろうか。さらに、二人の妻を持つ男は、そのうち一人だけを褒めたたえる。

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

しかしそのうち一人は不運である——これより苦しいことがあろうか。美しい腰の君よ、ヴァルナは三つ、ブラーフマナ、クシャトリヤ、ヴァイシャである。

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

彼らはまことに罪の行いに耽っていた——これより苦しいことがあろうか。五大を具えた人としての身分を得ながら、

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

彼らはただ我にのみ帰依しない——これより苦しいことがあろうか。吉祥なる者よ、汝に説き示した、苦を生む業の確定である。

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

一切の生きとし生けるものに害をなす悪について、汝が問いかけたこと。さらに吉祥なる者よ、いかなる「善」が善と説かれるのかを、汝は我に問う。

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

聞け、欠点なき肢体をもつ者よ、行いに関するわが確定した決意を。大いなる功徳の業を成したなら、それをわが信徒に捧げよ。

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

かかる（誤った）思いが起こる者は、苦しみのために生ずる。われを礼拝したのち、殊勝なる食の供物（ナイヴェーディヤ）を整えよ。

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

それから残りの食をいただく；これより安楽を増すものがあろうか。ヴァスンダラーよ、日に三度、わが説いたとおりに帰依し実践する者に、これ以上の利益があろうか。

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

夕べの儀礼を成し終えたなら、これより安楽を増すものがあろうか。さらにヴァスンダラーよ、神々と客人と人々のために食を取り分けたのち、これ以上の利益があろうか。

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

いかなる形で施しがなされようとも、布施より安楽を増すものがあろうか。月ごとに一日、「新月の日」（アマーヴァースヤー）と呼ばれる日がある。

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

その人によって祖霊が満足するなら、それ以上に安楽をもたらすものがあろうか。食を求めて来た者に大麦の食を施す者—これ以上に益あることがあろうか。

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

表情を変えず、心を乱さぬ落ち着き—これ以上に安楽をもたらすものがあろうか。二人の妻に関しても、その判断が崩れず堅固である者—これ以上に益あることがあろうか。

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

女神よ、平等の眼で見る者—これ以上に安楽をもたらすものがあろうか。まことに、清らかな内なる自己をもって不殺生（アヒンサー）を修すべきである。

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

暴力を離れて清浄なる者は、安楽を生み出す。たとえ美しい他人の妻を見ても、その眼差しは揺らがず、みだりに動かない。

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

心が迷いに赴かぬ者—これ以上に安楽をもたらすものがあろうか。真珠などの宝石、また黄金もまた、心を引き寄せうる対象である。

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

万事をただ土塊のごとく観ずる者にとって、これに勝る幸福があろうか。馬と象を統べる主が歓び、両軍が道に陣して遭遇に備えるとき、そのような平等心（不動の心）は称えられる。

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

命さえも捨て得る者にとって、これに勝る幸福があろうか。得ると得ざるとにかかわらず、卑しき行い（咎むべき業）を非難する者である。

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

満ち足りて生きる者は、幸福にふさわしくなる。まことに、ヴァスンダラーよ、女人の誓戒（ヴラタ）と務めとはこのように、夫に向けて奉ずることである。

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

五つの感官を制した者にとって、これに勝る幸福があろうか。彼は侮辱に耐え、災難にあっても心を沈ませない。

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

このすべてを知り得た者にとって、これに勝る幸福があろうか。欲なき者であれ欲ある者であれ、ヴァスンダラーよ、我が聖なる領域においてはこのとおりである。

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

命さえ捨てる覚悟のある者にとって、これ以上の幸福があろうか。常に母と父を敬い、礼拝する人こそがそうである。

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

彼らを常に神格として見る者に、これ以上の幸福があろうか。さらに節制としては、受胎の時期にのみ、月ごとに定められた間隔で交わる者が称えられる。

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

一心不乱となること以上の幸福があろうか。諸神に認められた正しい礼拝に従い、このように我を敬拝する者は称えられる。

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

その者に対して我は滅びず、その者もまた我に対して滅びない。吉祥なる者よ、これは汝に語られた—善き導きの確定した教示である。汝が一切世界の利益のために我に問うゆえである。

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

我に帰依しない者より苦しいものがあろうか。彼は分別なく何でも食し、何でも売り、礼拝や敬礼の挨拶を欠く者となる。

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

口のきけぬ者が見受けられる――これより苦しいことがあろうか。しかも財があっても、吝嗇ゆえに享楽を離れてしまう者がいる。

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

また、自らほどよく食する者――これより幸いなことがあろうか。さらに、客が家に入ったのち、失望して去らぬ家の主は、いよいよ幸いである。

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

夫を満ち足らせる妻――これより幸いなことがあろうか。しかも繁栄があっても、真に学識ある人は稀である。