Adhyaya 114: The Varāha Incarnation and Pṛthivī’s Inquiries on Ritual Procedure and Devotional Outcomes

Verse 1

अथ श्रीवराहावतारः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ संस्तूयमानो भगवान्मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः ॥ तुष्टो नारायणो देवः केशवः परमो विभुः ॥

ここに（始まる）は吉祥なるヴァラーハ降誕の章である。聖ヴァラーハは語った。マントラ誦持に通じた牟尼たちに讃えられ、至福なる主は満悦された。すなわちナーラーヤナ、神ケーシャヴァ、至上の大自在者である。

Verse 2

ततो ध्यानं समास्थाय दिव्यं योग्यं च माधवः ॥ मधुरं स्वरमास्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

そのときマーダヴァは、神聖にして修練された禅定に安住し、やわらかな声をもって、ヴァスンダラー（大地）に答えた。

Verse 3

तव देवि प्रियार्थाय भक्त्या यं त्वं व्यवस्थिताः ॥ कारयिष्यामि ते सर्वं यत्ते हृदि व्यवस्थितम् ॥

女神よ、あなたにとって愛しきことのために——あなたが信愛をもって固く決意しているゆえに——あなたの心に定まるすべてを、わたしは成就しよう。

Verse 4

अहं त्वां धारयिष्यामि सशैलवनकाननाम् ॥ ससागरां ससरितं सप्तद्वीपसमन्विताम् ॥

わたしは汝を支えよう——汝の山々、森と林苑を伴い、また海と河川を伴い、七つのドヴィーパ（大陸）を具えたままに。

Verse 5

एवमाश्वासयित्वा तु वसुधां स च माधवः ॥ रूपं संकल्पयामास वाराहं सुमहौजसम् ॥

このようにしてヴァスダー（大地）を慰めたのち、マーダヴァは、きわめて大いなる威力を具えた猪の姿、ヴァラーハを自らに思念し成就した。

Verse 6

षट् सहस्राणि चोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयः ॥ एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च ॥

その高さは六千ヨージャナ、幅はさらに三千であり、このようにしてその尺度は九千ヨージャナと定められた、と説かれる。

Verse 7

वामया दंष्ट्रया गृह्य उज्जहार च मेदिनीम् ॥ सपर्वतवनाकारां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् ॥

左の牙で大地をつかみ、彼はメーディニーを持ち上げた——山々と森の姿を帯び、七つのドヴィーパ（dvīpa）と、その都邑・集落を伴って。

Verse 8

नगा विलग्नाः पतिताः केचिद्विज्ञानसंश्रिताः ॥ शोभन्ते च विचित्राङ्गमेघाः सन्ध्यागमे यथा ॥

ある山々はしがみつき、あるものは落ちた。智に依り住するそれらは、黄昏の訪れに多様な姿を見せる雲のように、輝き映えた——大地が引き上げられるとき。

Verse 9

चन्द्रनिर्मलसङ्काशा वराहमुखसंस्थिताः ॥ शोभन्ते चक्रपाणेश्च मृणालं कर्दमे यथा ॥

月の清らかな光のように明るく、ヴァラーハ（Varāha）の顔に宿して、それらは輝く——泥中の蓮の繊維のように——円盤（チャクラ）を持つ御方の上に。

Verse 10

तस्यामेव तु कालस्य परिमाणं युगेषु च ॥ एकसप्ततिके कल्पे कर्दमोऽयं प्रजापतिः ॥

まさにその時期において、またユガにわたる時の尺度によれば、七十一番目のカルパにおいて、このカルダマ（Kardama）がプラジャーパティ（Prajāpati）と数えられる。

Verse 11

ततः पृथिव्या देवश्च भगवान्विष्णुरव्ययः ॥ अन्योन्याभिमताश्चैव वाराहे कल्प उत्तमे ॥

その後、大地に関して、神——バガヴァーン・ヴィシュヌ（Bhagavān Viṣṇu）、不滅なる御方——は彼女と相互に意を同じくした。これは最勝のヴァラーハ・カルパにおける説である。

Verse 12

सा गौः स्तुवति तं चैव पुराणं परमाव्ययम् ॥ योगेन परमेनैव शरणं चैव गच्छति

その牝牛（大地）は彼を讃え、また至上にして不滅のプラーナを誦し、ただ最高のヨーガによって、まことに彼のもとへ帰依し避難する。

Verse 13

आधारः कीदृशो देव उपयोगश्च कीदृशः ॥ कालेकाले च देवेश कर्मणश्चापि कीदृशः

「おお神よ、いかなる支え（基台）が必要で、いかなる実際の作法（手順）なのでしょうか。しかるべき時に、神々の主よ、いかなる儀礼の行為をなすべきでしょうか。」

Verse 14

कीदृशी पश्चिमा सन्ध्या कीदृशी ह्यर्धबाह्यतः ॥ शेषाः समानास्त्वा देव ये तु कर्माणि कुर्वते

「西方のサンディヤー（夕刻の薄明の儀礼）はいかなるものですか。また『半ば外的』という状態に関してはいかなるものですか。おお神よ、残りの事柄は同様です；（儀礼を）行う者たちについてお語りください。」

Verse 15

किंनु संस्थापने देव आवाहनविसर्जने ॥ अगुरुं गन्धधूपं च प्रमाणं गृह्यते कथम्

「それでは神よ、 स्थापना（安置・建立）と、招請および送還において、アグル（沈香）、香料、薫香の正しい分量はどのように定めるのですか。」

Verse 16

कथं पाद्यं च गृह्णाति स्नापनालेपनानि च ॥ कथं दीपश्च दातव्यः कन्दमूलफलानि च

「（神は）足を洗う水であるパードヤを、また沐浴と塗香をどのように受け取られるのですか。さらに灯明はどのように供え、塊茎・根・果実はどのように供えるべきですか。」

Verse 17

आसनं शयनं चैव किङ्कर्म्मापि विधीयते ॥ कथं पूजादि कर्त्तव्यं प्राणास्तत्र च वै कति

座と臥所もまた定められるのか、そして従者はいかなる奉仕をなすべきか。礼拝などはいかに行うべきで、そこではプラーナ（生命の息・生命原理）はいくつと数えるのか。

Verse 18

पश्चिमापूर्वसन्ध्यायां किं पुण्यं चापि तत्र वै ॥ शरदि कीदृशं कर्म शिशिरे कर्म कीदृशम्

夕べと朝のサンディヤー（sandhyā、晨昏の修法）において、そこに真にいかなる功徳（プンニャ）があるのか。さらに秋にはいかなる儀礼が相応しく、冬にはいかなる儀礼が相応しいのか。

Verse 19

यानि तत्रोपभोग्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ कर्मण्यास्ते अकर्मण्या ये च शास्त्रबहिष्कृताः

そこに供し用いるべき花と果実のうち、いずれが相応しいのか。儀礼行に適するものと適さぬもの、またシャーストラ（śāstra）により排除されるものはどれか。

Verse 20

किं कर्मणा भोगवता तावद्गच्छति माधवम् ॥ कथं कर्म न चान्नेषु अतिगच्छति कीदृशम्

いかなる儀礼行が、供享（bhoga）を伴って、マーダヴァ（Mādhava）に至らしめるのか。さらに食の供物に関して、儀礼行が過度とならぬようにするにはどうすべきか、その正しい限度はいかなるものか。

Verse 21

अर्च्चायाः किं प्रमाणं तु स्थापनाṃ चापि कीदृशम् ॥ परिमाणं कथं देव उपवासश्च कीदृशः

それでは、礼拝像たるアルチャー（arccā）の正しい規格（大きさ）はいかほどで、またその安置・開眼（pratiṣṭhā）はいかなる様式か。神よ、寸法はいかに定め、いかなる断食（upavāsa）が定められるのか。

Verse 22

पीतकं शुक्लरक्तं वा कथं गृह्णाति वाससाम् ॥ तेषां तु कानि वस्त्राणि यैर्हितं प्रतिपद्यते

「黄色であれ白であれ赤であれ――衣はどのように受け取るべきか。さらに、いかなる衣によって正しい利益（功徳）が得られるのか。」

Verse 23

केषु लोकेषु गच्छन्ति मधुपर्कस्य भक्षणात् ॥ स्तवे परमकालेऽपि तव भक्तस्य माधव

「マドゥパルカを食することによって、彼らはどの世界へ赴くのか。さらに最期の時においても、マーダヴァよ、あなたの帰依者はどのような果報を得るのか。」

Verse 24

किम्प्रमाणं तु दातव्यं मधुपर्कसमन्वितम् ॥ कानि मांसानि ते देव फलं शाकस्य कीदृशः

「マドゥパルカに添えて施すべき量はいかほどか。神よ、いかなる肉が相応しく、また菜（野菜）についての果報はいかなるものか。」

Verse 25

प्रापणेष्वपि युज्येत कर्म शास्त्रसमायुतम् ॥ आहूतस्य च मन्त्रेण आगते धर्मवत्सल

「得ること・受け取ることに関する事柄であっても、行為はシャーストラに則ってなされるべきである。さらに、招かれた者がマントラによって来臨するとき、法を愛する者よ……」

Verse 26

केन मन्त्रविधानॆन प्राशनं ते प्रदीयते ॥ व्रतस्य चोपचारेषु अर्च्चयित्वा यथाविधि

「いかなるマントラの作法によって、あなたに食すること（受食）が捧げられるのか。さらに、誓戒（ヴラタ）に伴う諸奉仕において、定められた法に従って礼拝し……」

Verse 27

केऽत्र भुञ्जन्ति तद्देव सर्वशुद्धिकरं परम् ॥ ये तु एकाशिनो देवमुपसर्पन्ति माधवम्

ここでそれを受ける者は誰か、デーヴァよ――それは完全なる浄化をもたらす至上の手段である。さらに、一日に一度のみ食して神マーダヴァ（Mādhava）に近づく者たちは……

Verse 28

तेषां तु का गतिर्देव तव मार्गानुसारिणाम् ॥ व्रतं कृत्वा यथोक्तेन येऽभिगच्छन्ति माधवम्

デーヴァよ、あなたの道に従う者たち――定めのとおり誓戒を行じてマーダヴァ（Mādhava）に赴く者たちの行き先は何であろうか。

Verse 29

तेषां तु का गतिर्देव तव भक्तिं प्रकुर्वताम् ॥ कृच्छ्रसांतपने कृत्वा येऽभिगच्छन्ति माधवम्

デーヴァよ、あなたへの信愛（バクティ）を修する者たち――クṛッチラ・サーンタパナ（kṛcchra-sāṁtapana）の苦行を行じてマーダヴァ（Mādhava）に赴く者たちの行き先は何か。

Verse 30

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ वाय्वाहारं ततः कृत्वा कृष्णं समधिगच्छति

あなたの奉仕における行為に専心する者たちは、いかなる境地に至るのか。さらに「ヴァーユヴァーハーラ」（風・空気により生きる行）を修して、クṛṣṇaに到達する。

Verse 31

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तौ व्यवस्थिताः ॥ अक्षारलवणं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम्

クṛṣṇaよ、あなたへの信愛に堅く住する者たち――「アクシャーラ・ラヴァナ」（akṣāra-lavaṇa）の行を守ってアチュタ（Acyuta）に赴く者たちの行き先は何か。

Verse 32

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मानुसारिणः ॥ कृत्वा पयोव्रतं चैव येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम् ॥

あなたの規定に従い、乳の誓戒（パヨーヴラタ）を修してアチュタに近づく者は、いかなる到達処を得るのでしょうか。

Verse 33

ते कां गतिं प्रपद्यन्ते नरा ये व्रतक॑रिणः ॥ दत्त्वा गवाह्निकं चैव ये प्रपद्यन्ति माधवम् ॥

誓願を行う人々は、ガヴァーニカの供物を捧げてからマーダヴァに帰依するとき、いかなる到達処を得るのでしょうか。

Verse 34

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव भक्त्या व्यवस्थिताः ॥ उञ्छवृत्तिं समास्थाय येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

あなたへの信愛に安住し、落ち穂拾いの生（ウンチャヴリッティ）を受け入れてマーダヴァに近づく者は、いかなる到達処を得るのでしょうか。

Verse 35

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते नरा भिक्षोपजीविनः ॥ गृहस्थधर्मं कृत्वा वै येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

托鉢により生き、しかも家住者の法（グリハスタ・ダルマ）をまことに果たしてマーダヴァに近づく人々は、いかなる到達処を得るのでしょうか。

Verse 36

काँल्लोकांस्ते प्रपद्यन्ते तव क्षेत्रेषु ये मृताः ॥ कृत्वा पञ्चातपं चैव माधवाय प्रयच्छति ॥

あなたの聖域で死ぬ者は、いかなる諸世界に赴くのでしょうか。また「五火の苦行」（パンチャータパ）を修し、その果報をマーダヴァに捧げる者はどうなるのでしょうか。

Verse 37

कां गतिं वै परायान्ति ये तु पञ्चातपे मृताः ॥ कण्ठशय्यां समासाद्य ये प्रपश्यन्ति चाच्युतम् ॥

pañcātapa（五火の苦行）を行じつつ死ぬ者は、まことにいかなる帰趣に至るのか。さらに、kaṇṭhaśayyā（喉床の誓戒）を修してアチュタ（Acyuta）を拝する者はどうか。

Verse 38

तेषां तु का गतिर्देव कण्ठशय्यां समाश्रिताः ॥ आकाशशयनं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति चाच्युतम् ॥

しかし、神よ、kaṇṭhaśayyā（喉床）の誓戒を行った者の帰趣はいかなるものか。さらに、ākāśaśayana（露天睡眠）を修してアチュタ（Acyuta）に帰依する者はどうか。

Verse 39

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तिपरायणाः ॥ गोव्रजे शयनं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति केशवम् ॥

それでは、クリシュナよ、あなたへのバクティに専心し、ゴーヴラジャを臥所としてケーシャヴァ（Keśava）に帰依する者の帰趣はいかなるものか。

Verse 40

तेषां तु का गतिर्ब्रह्मंस्तव भक्तिपथे स्थिताः ॥ शाकाहारं ततः कृत्वा येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम् ॥

ブラフマンよ、あなたへの信愛の道にとどまり、のちにśākāhāra（菜食）を受けてアチュタ（Acyuta）に近づく者の帰趣はいかなるものか。

Verse 41

तेषां तु का गतिर्देव कणभक्षास्तु ये नराः ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

神よ、kaṇabhakṣa（粒食）によって生きる人々の帰趣はいかなるものか。さらに、pañcagavya（五牛の聖なる混合物）を飲んでマーダヴァ（Mādhava）に近づく者はどうか。

Verse 42

तेषां तु का गतिर् देव ये नरा यावकाशिनः ॥ आहारं गोमयं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति केशवम् ॥

主よ、大麦を糧とし、牛糞を食として整えてケーシャヴァに近づく人々は、いかなる行き先に至るのでしょうか。

Verse 43

नारायण गतिस्तेषां कीदृशोऽत्र विधिः स्मृतः ॥ सक्तुं वै भक्षयित्वा तु ये प्रपद्यन्ति चाच्युतम् ॥

彼らの行き先はナーラーヤナであると説かれる。ここで記される規定とは何か。すなわち、サクトゥ（炒った穀粉）を食し、アチュタに帰依する者である。

Verse 44

तेषां तु का गतिर् देव तव कर्मपरायणाः ॥ शिरसा दीपकं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति केशवम् ॥

主よ、あなたの儀礼に専心し、頭上に灯明を載せてケーシャヴァに近づく者たちは、いかなる境地に至るのでしょうか。

Verse 45

ते गतिं कां प्रपद्यन्ते तव चिन्तापरायणाः ॥ अश्माशनं व्रतं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति नित्यशः ॥

あなたへの観想に専心し、「石の上で食する（あるいは石を食する）」という誓戒を立て、常に帰依する者は、いかなる行き先に至るのでしょうか。

Verse 46

तेषां तु का गतिर् देव तव भक्तिपरायणाः ॥ भक्षयित्वा तु दूर्वां ये प्रपद्यन्ते मनीषिणः ॥

主よ、あなたへの信愛に専心する者—ドゥールヴァ草を食して帰依する思慮深き人々—は、いかなる行き先に至るのでしょうか。

Verse 47

तेषां तु का गतिर् देव स्वधर्मगुणचारिणः ॥ जानुभ्यां प्रतिपद्यन्ते तव प्रीत्या च माधव ॥

主よ、自らのダルマと徳に従って行い、あなたへの愛ゆえに両膝で進み出る者たちは、いかなる帰趣に至るのでしょうか。おお、マーダヴァよ。

Verse 48

तेषां तु का गतिर् देव तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ उत्तानशयनं कृत्वा धारयन्ति हि दीपिकाम् ॥

主よ、問う私にお告げください。仰向けに横たわり、まことに小さな灯明を捧げ持つ者たちは、いかなる帰趣に至るのでしょうか。

Verse 49

ते यान्ति कां गतिं देव कथ्यते या च शाश्वती ॥ जानुभ्यां दीपकं कृत्वा केशवाय प्रपद्यते ॥

主よ、彼らはどのような帰趣へ赴くのでしょうか—永遠と説かれるその境地へ。両膝で灯明を供え、ケーシャヴァに帰依する者たちは。

Verse 50

तेषां तु का गतिर् देव कथ्यते चैव शाश्वती ॥ अवाङ्मुखस्तु भूत्वा वै यः प्रपद्येज्जनार्द्दनम् ॥

主よ、永遠と説かれる帰趣とは何でしょうか。うつ伏せとなり、顔を下に向けてジャナールダナに帰依する者の行き先は。

Verse 51

भगवन् का गतिस्तस्य अवाक्शिरसि शायिनः ॥ पुत्रदारगृहं चैव मुक्त्वा योऽनुप्रपद्यते ॥

世尊よ、頭を下にして横たわり、子と妻と家を捨てて、後に従い帰依する者は、いかなる帰趣に至るのでしょうか。

Verse 52

का गतिस्तस्य सिद्धा तु कथयस्व सुरोत्तम ॥ भाषितोऽसि मया ह्येवं सर्वलोकसुखावहम्

「告げよ、神々の中の最勝者よ。成就した者の確かな帰趣はいかなるものか。まことに私はこのように汝に語りかけた――一切世界の安寧に資する教えとして。」

Verse 53

गमनागमनं चैव त्वत्प्रसन्नेन माधव ॥ त्वं ज्ञाता त्वं पिता चैव सर्वधर्मविनिश्चयः

「往くことも還ることも、あなたの慈しき御恩寵に依る、マーダヴァよ。あなたは知者、また父であり、一切のダルマを裁定する決定者である。」

Verse 54

भस्माकुलेषु निक्षिप्य कथं चाग्नौ प्रपद्यते ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते त्वद्भक्ता जलमास्थिताः

「灰の山の中に置かれたとき、いかにして火（の儀礼）に入るのか。さらに、あなたの भक्तたちは水に入った後、いかなる帰趣を得るのか。」

Verse 55

त्वत्क्षेत्रसंस्थितो वापि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ स्मरण पुत्र ते कृष्ण यैस्तु नाम प्रकीर्त्यते

「あるいは、あなたの聖なるクシェートラに住する者についても、問う私に告げてください。クリシュナよ—わが子よ—憶念して御名を称える者には、いかなる果報があるのですか。」

Verse 56

नमो नारायणेत्युक्त्वा तेषां वै का गतिर्भवेत् ॥ उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु हन्यमाना रणे नराः

「『ナモー・ナーラーヤナ』と唱えたなら、彼らの帰趣はまことにいかなるものか。たとえ武器が振り上げられ、戦場で人々が討たれるときであっても……」

Verse 57

नामप्रकीर्तनात्तेषां कीदृशी तु गतिर्भवेत् ॥ अहं शिष्या च दासी च तव भक्त्या व्यवस्थिताः

その聖なる御名を宣揚し称えることによって、彼らにはいかなる行き先が生じるのでしょうか。私は弟子であり、また奉仕者でもあり、あなたへの信愛に確立しております。

Verse 58

रहस्यं धर्मसंयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ एवं तत्परमं गुह्यं मम प्रीत्या जगद्गुरो

私に説き明かしてください、マーダヴァよ、ダルマに結びついたその秘教を。かくして、我が満足のために至高の深秘をお示しください、世の師よ。

Verse 59

एवं हि धार्यमाणा सा पृथिवी सागरान्विता ॥ वर्षाणां च सहस्रं हि वज्रदंष्ट्रेण साधुना

かくしてまことに、大海を伴うその大地は担われていた。しかも千年のあいだ、金剛（ヴァジュラ）のごとき牙をもつ徳ある御方によって。

Verse 60

वसन्ते कीदृशं कर्म ग्रीष्मे किं कर्म कारयेत् ॥ प्रावृट्काले च किं कर्म वर्षान्ते किञ्च कारयेत्

春にはいかなる行いをなすべきでしょうか。夏にはいかなる行いを行わせるべきでしょうか。さらに雨季にはいかなる行いをなし、雨季の終わりには何を行わせるべきでしょうか。

Verse 61

कानि कर्म्माणि कुर्वीत तव भक्तस्य भोजनात् ॥ यस्तु तं प्रापणं देव न च दोषप्रसादिकम्

あなたの信者の食事、あるいは食の供養に関して、いかなる行いをなすべきでしょうか。だが、その「プラーパナ」（prāpaṇa）を行う者は、神よ、過失にも贖罪の宥めにも結びつかない。

Verse 62

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ तव क्षेत्रेषु वैकुण्ठ ये तु प्राणान्विमुञ्चते

あなたのために行う行為に専心する者たちは、いかなる境地・行き先に至るのでしょうか。おおヴァイクンタよ、あなたの聖なる境内で命の息を放つ者たちは、いかなる帰趣を得るのでしょうか。

Verse 63

तेषां तु का गतिर् देव शिरसा दीपधारणात् ॥ ये हि नित्यं पयः पीत्वा तव चिन्ताव्यवस्थिताः

しかし、神よ、頭上に灯明を戴く者たちは、いかなる行き先を得るのでしょうか。—彼らは常に乳を飲み、あなたへの観想に安住しているのです。

Verse 64

अतस्त्वयैव वक्तव्यो योगसाङ्ख्यविनिश्चयः ॥ त्वां भजंश्च गते जीवे मधुपर्कसमन्वितम्

ゆえに、ヨーガとサーンキヤに関する確定した結論は、ただあなたが説き明かすべきです。さらに命が去るとき、あなたを礼拝する者は—マドゥパルカの儀礼を伴って—その果報を得ます。

Verse 65

केषु द्रव्येषु संयुक्तं मधुपर्कं प्रदीयते ॥ के तु कर्मगुणास्तस्य मधुपर्कस्य माधव

マドゥパルカの供物は、いかなる物質を合わせて捧げるべきでしょうか。おおマーダヴァよ、そのマドゥパルカにはどのような儀礼上の効験と性質があるのでしょうか。