Prakarana 2
यह सोपान ‘धर्म-युद्ध’ का नहीं, ‘अहं-युद्ध’ का है—जहाँ भीतर का रावण (मद, मोह, हठ) अपने ही विवेक (विभीषण/मंदोदरी) को ठुकराकर पतन की सीढ़ी उतरता है, और राम-ध्यान स्थिर होकर करुणा सहित निर्णायक कर्म (धनुष चढ़ाना, बाण संधान) करता है। लंका काण्ड साधक को सिखाता है कि विजय बाह्य रण से पहले अंतःकरण की असंकता (निर्भयता) और शरणागति से होती है; यही ‘सोपान’ को ‘मुक्ति-मार्ग’ बनाता है—वैराग्य, विवेक, और भक्ति की पराकाष्ठा।
『ランカー・カーンダ』の主調は勇壮（ヴィーラ）だが、その根源は恋情でも憤怒でもなく、哀憐を内包したダルマの勇である。本段でトゥルシーは、ラーヴァナの豪奢（太鼓や打楽、キンナラの歌、アプサラーの舞、大宮殿）を「酔いの盲目（マダ・アンドゥター）」の覆いとして配し、ラーマの「禅定に坐す」姿を中心に据える。ここでは戦支度さえ礼拝の相となる。ラーマはスベル山に坐し、弓矢を帯びながら心は不動。一方、ラーヴァナの頭上で冠・傘・耳飾りが落ちるのは不吉の兆しというより、我慢の必然的崩壊の譬喩である。マンドーダリーの宇宙相の讃嘆（ラグ族の宝珠）は、サグナとニルグナの融和が立ち現れる ಶಾಸ的瞬間である――身体のうちに宇宙を宿しつつ、なおラーマは「人としてのリーラー」に在す。かくしてこの階梯は修行者に「決断」を学ばせる。すなわち、 विवेकを伴う信愛、そして行為を伴う禅定である。
Verses
チャウパーイー 10.1-5
यह मत जौं मानहु प्रभु मोरा।उभय प्रकार सुजसु जग तोरा।।
सुत सन कह दसकंठ रिसाई।असि मति सठ केहिं तोहि सिखाई।।
अबहीं ते उर संसय होई।बेनुमूल सुत भयहु घमोई।।
सुनि पितु गिरा परुष अति घोरा।चला भवन कहि बचन कठोरा।।
हित मत तोहि न लागत कैसें।काल बिबस कहुँ भेषज जैसें।।
संध्या समय जानि दससीसा।भवन चलेउ निरखत भुज बीसा।।
लंका सिखर उपर आगारा।अति बिचित्र तहँ होइ अखारा।।
बैठ जाइ तेही मंदिर रावन।लागे किंनर गुन गन गावन।।
बाजहिं ताल पखाउज बीना।नृत्य करहिं अपछरा प्रबीना।।
yaha mata jauṁ mānahu prabhu morā |ubhaya prakāra sujasu jaga torā ||
suta sana kaha dasakaṁṭha risāī |asi mati saṭha kehiṁ tohi sikhāī ||
abahīṁ te ura saṁsaya hoī |benumūla suta bhayahu ghamoī ||
suni pitu girā paruṣa ati ghorā |calā bhavana kahi bacana kaṭhorā ||
hita mata tohi na lāgata kaiseṁ |kāla bibasa kahũ bheṣaja jaiseṁ ||
saṁdhyā samaya jāni dasasīsā |bhavana caleu nirakhata bhuja bīsā ||
laṁkā sikhara upara āgārā |ati bicitra tahã hoi akhārā ||
baiṭha jāi tehī maṁdira rāvana |lāge kiṁnara guna gana gāvana ||
bājahiṁ tāla pakhāuja bīnā |nṛtya karahiṁ apacharā prabīnā ||
我が主よ、もしあなたが私のこの忠告を受け入れるなら、あなたの良き名は世においていずれの場合にも確固たるものとなるでしょう。十首のラーヴァナは怒って息子に言った：「愚か者よ、誰がお前にそのような知恵を教えたのか？」「今より私の心に疑いが生じる：我が子よ、お前は竹の根から生えた価値なき葦となってしまった。」父の厳しく恐ろしい言葉を聞いて、彼は厳しい言葉を述べながら自分の館へと去っていった。「なぜ良き忠告がお前に入らないのか？それは死の支配にある者への薬のようなものだ。」夕暮れ時と知り、十首のラーヴァナは自分の二十の腕を見つめながら宮殿へ向かった。ランカの頂上に建物があり、そこに非常に奇妙な舞踏場があった。ラーヴァナはその宮殿に行って座り、キンナラたちが彼を讃えて歌い始めた。シンバルと太鼓と琵琶が奏でられ、熟練の天女たちが舞を踊った。
ドーハー 10
सुनासीर सत सरिस सो संतत करइ बिलास।परम प्रबल रिपु सीस पर तद्यपि सोच न त्रास।।10।।
sunāsīra sata sarisa so saṁtata karai bilāsa |parama prabala ripu sīsa para tadyapi soca na trāsa ||10||
彼は百人のインドラのように常に享楽にふけっていた。極めて強力な敵が頭上にいたにもかかわらず、彼には憂いも恐怖もなかった。
チャウパーイー 11.1-4
इहाँ सुबेल सैल रघुबीरा।उतरे सेन सहित अति भीरा।।
सिखर एक उतंग अति देखी।परम रम्य सम सुभ्र बिसेषी।।
तहँ तरु किसलय सुमन सुहाए।लछिमन रचि निज हाथ डसाए।।
ता पर रूचिर मृदुल मृगछाला।तेहीं आसान आसीन कृपाला।।
प्रभु कृत सीस कपीस उछंगा।बाम दहिन दिसि चाप निषंगा।।
दुहुँ कर कमल सुधारत बाना।कह लंकेस मंत्र लगि काना।।
बड़भागी अंगद हनुमाना।चरन कमल चापत बिधि नाना।।
प्रभु पाछें लछिमन बीरासन।कटि निषंग कर बान सरासन।।
ihā̃ subela saila raghubīrā |utare sena sahita ati bhīrā ||
sikhara eka utaṁga ati dekhī |parama ramya sama subhra biseṣī ||
tahã taru kisalaya sumana suhāe |lachimana raci nija hātha ḍasāe ||
tā para rūcira mṛdula mṛgachālā |tehīṁ āsāna āsīna kṛpālā ||
prabhu kṛta sīsa kapīsa uchaṁgā |bāma dahina disi cāpa niṣaṁgā ||
duhũ kara kamala sudhārata bānā |kaha laṁkesa maṁtra lagi kānā ||
baṛabhāgī aṁgada hanumānā |carana kamala cāpata bidhi nānā ||
prabhu pācheṁ lachimana bīrāsana |kaṭi niṣaṁga kara bāna sarāsana ||
ここにラグ族の英雄が、大軍とともにスヴェーラ山に降り立った。彼は一つの非常に高い峰を見た。極めて美しく、平らで、他のいずれよりも明るかった。そこでラクシュマナが自らの手で、木々の美しい若葉と花を整え敷き詰めた。その上に美しく柔らかな鹿の皮を敷き、その座に慈悲深き御方が座された。主は猿王の膝に頭を預け、弓を左に、矢筒を右に置かれた。両方の蓮の手で矢を整えつつ、ランカの主は耳に口を寄せて策を語った。アンガダとハヌマーンは、大いなる幸運の持ち主として、種々の方法でその蓮の御足を押していた。主の後ろにラクシュマーナが武者の座に座し、腰に矢筒、手に矢と弓を持っていた。
ドーハー 11(क)-(ख)
एहि बिधि कृपा रूप गुन धाम रामु आसीन।धन्य ते नर एहिं ध्यान जे रहत सदा लयलीन।।11(क)।।
पूरब दिसा बिलोकि प्रभु देखा उदित मंयक।कहत सबहि देखहु ससिहि मृगपति सरिस असंक।।11(ख)।।
ehi bidhi kṛpā rūpa guna dhāma rāmu āsīna |dhanya te nara ehiṁ dhyāna je rahata sadā layalīna ||11(ka)||
pūraba disā biloki prabhu dekhā udita maṁyaka |kahata sabahi dekhahu sasihi mṛgapati sarisa asaṁka ||11(kha)||
このようにして、慈悲と美徳と善の住処であるラーマは座られました。彼を瞑想し、常に彼の思いに溶け込んでいる人々は幸いです。東の方角を見て、主は昇る月を見られました。彼は皆に言われました。「見よ、鹿の主に間違いなく似ている月を。
チャウパーイー 12.1-5
पूरब दिसि गिरिगुहा निवासी।परम प्रताप तेज बल रासी।।
मत्त नाग तम कुंभ बिदारी।ससि केसरी गगन बन चारी।।
बिथुरे नभ मुकुताहल तारा।निसि सुंदरी केर सिंगारा।।
कह प्रभु ससि महुँ मेचकताई।कहहु काह निज निज मति भाई।।
कह सुग़ीव सुनहु रघुराई।ससि महुँ प्रगट भूमि कै झाँई।।
मारेउ राहु ससिहि कह कोई।उर महँ परी स्यामता सोई।।
कोउ कह जब बिधि रति मुख कीन्हा।सार भाग ससि कर हरि लीन्हा।।
छिद्र सो प्रगट इंदु उर माहीं।तेहि मग देखिअ नभ परिछाहीं।।
प्रभु कह गरल बंधु ससि केरा।अति प्रिय निज उर दीन्ह बसेरा।।
बिष संजुत कर निकर पसारी।जारत बिरहवंत नर नारी।।
pūraba disi giriguhā nivāsī |parama pratāpa teja bala rāsī ||
matta nāga tama kuṁbha bidārī |sasi kesarī gagana bana cārī ||
bithure nabha mukutāhala tārā |nisi suṁdarī kera siṁgārā ||
kaha prabhu sasi mahũ mecakatāī |kahahu kāha nija nija mati bhāī ||
kaha suġīva sunahu raghurāī |sasi mahũ pragaṭa bhūmi kai jhā̃ī ||
māreu rāhu sasihi kaha koī |ura mahã parī syāmatā soī ||
kou kaha jaba bidhi rati mukha kīnhā |sāra bhāga sasi kara hari līnhā ||
chidra so pragaṭa iṁdu ura māhīṁ |tehi maga dekhia nabha parichāhīṁ ||
prabhu kaha garala baṁdhu sasi kerā |ati priya nija ura dīnha baserā ||
biṣa saṁjuta kara nikara pasārī |jārata birahavaṁta nara nārī ||
東方の山の洞窟に住まい、偉大な威光、輝き、力の塊たる、月は、天空の森を歩き回る獅子として、闇の発情象の頭を裂き放つ。空に散らばる星々は真珠、夜という美しき女の装飾。主は言った：「月の中に暗影がある。兄弟たちよ、各自の理解に従ってそれが何かを語れ。」スグリーヴァは言った：「ラグの主よお聞きください、月に現れるのは大地の影です。」誰かが言った：「ラーフが月を打った、その暗い汚れが月の心に落ちたのだ。」別の者が言った：「梵天がラティの顔を造った時、月の精華の最良の部分を奪い取った。」「その穴は月の心に明らかに現れ、その開口部から空の影が見える。」主は言った：「毒は月の兄弟であり、月はそれを深く愛して己の心に住処を与えた。」「その毒を帯びた光線を広げ、愛する者と離れ離れになった男女を焼き焦がす。」
ドーハー 12(क)-(ख)
कह हनुमंत सुनहु प्रभु ससि तुम्हारा प्रिय दास।तव मूरति बिधु उर बसति सोइ स्यामता अभास।।12(क)।।
पवन तनय के बचन सुनि बिहँसे रामु सुजान।दच्छिन दिसि अवलोकि प्रभु बोले कृपा निधान।।12(ख)।।
kaha hanumaṁta sunahu prabhu sasi tumhārā priya dāsa |tava mūrati bidhu ura basati soi syāmatā abhāsa ||12(ka)||
pavana tanaya ke bacana suni bihãse rāmu sujāna |dacchina disi avaloki prabhu bole kṛpā nidhāna ||12(kha)||
ハヌマーンは言いました。「主よ、聞いてください。月はあなたの愛する僕です。あなたの姿が月の心に宿り、それはあなたの暗い美しさの反映です。風の子の言葉を聞いて、賢明なラーマは微笑まれました。南の方角を見て、慈悲の宝庫である主は語られました。
チャウパーイー 13.1-4
देखु बिभीषन दच्छिन आसा।घन घंमड दामिनि बिलासा।।
मधुर मधुर गरजइ घन घोरा।होइ बृष्टि जनि उपल कठोरा।।
कहत बिभीषन सुनहु कृपाला।होइ न तड़ित न बारिद माला।।
लंका सिखर उपर आगारा।तहँ दसकंघर देख अखारा।।
छत्र मेघडंबर सिर धारी।सोइ जनु जलद घटा अति कारी।।
मंदोदरी श्रवन ताटंका।सोइ प्रभु जनु दामिनी दमंका।।
बाजहिं ताल मृदंग अनूपा।सोइ रव मधुर सुनहु सुरभूपा।।
प्रभु मुसुकान समुझि अभिमाना।चाप चढ़ाइ बान संधाना।।
dekhu bibhīṣana dacchina āsā |ghana ghaṁmaḍa dāmini bilāsā ||
madhura madhura garajai ghana ghorā |hoi bṛṣṭi jani upala kaṭhorā ||
kahata bibhīṣana sunahu kṛpālā |hoi na taṛita na bārida mālā ||
laṁkā sikhara upara āgārā |tahã dasakaṁghara dekha akhārā ||
chatra meghaḍaṁbara sira dhārī |soi janu jalada ghaṭā ati kārī ||
maṁdodarī śravana tāṭaṁkā |soi prabhu janu dāminī damaṁkā ||
bājahiṁ tāla mṛdaṁga anūpā |soi rava madhura sunahu surabhūpā ||
prabhu musukāna samujhi abhimānā |cāpa caṛhāi bāna saṁdhānā ||
見よ、ヴィビーシャナよ、南の方角を：雲は厚く黒く集まり、稲妻がその間で遊んでいる。恐ろしい雲が甘く優しく鳴り響く。雨が降るのか、それとも硬い雹が降るのか？ヴィビーシャナは言った、「お聞きください、慈悲深き主よ：それは稲妻でもなく、雲の連なりでもありません。ランカの頂上に宮殿があり、そこでラーヴァナが闘技場の演技を観ています。彼の頭上にはメーガダンバラという王傘が掲げられており、それが非常に黒い雲の塊のように見えます。マンドーダリーの耳にある耳飾りが、主よ、稲妻のように煌めいているのです。比類なき音のシンバルと太鼓が奏でられており、それがあなたのお聞きになる甘い音なのです、神々の主よ。」主は微笑み、ラーヴァナの傲慢を悟り、弓を張り、矢をつがえた。
ドーハー 13(क)-(ख)
छत्र मुकुट ताटंक तब हते एकहीं बान।सबकें देखत महि परे मरमु न कोऊ जान।।13(क)।।
अस कौतुक करि राम सर प्रबिसेउ आइ निषंग।रावन सभा ससंक सब देखि महा रसभंग।।13(ख)।।
chatra mukuṭa tāṭaṁka taba hate ekahīṁ bāna |sabakeṁ dekhata mahi pare maramu na koū jāna ||13(ka)||
asa kautuka kari rāma sara prabiseu āi niṣaṁga |rāvana sabhā sasaṁka saba dekhi mahā rasabhaṁga ||13(kha)||
その時、ただ一矢をもって傘蓋、王冠、耳飾が打ち落とされた。皆が見守る中、それらは地に落ち、その秘密を知る者は誰もなかった。このような奇跡を成した後、ラーマの矢は戻って矢筒に入った。この大いなる宴の破れを見て、ラーヴァナの宮廷の全員が恐れに満たされた。
チャウパーイー 14.1-4
कंप न भूमि न मरुत बिसेषा।अस्त्र सस्त्र कछु नयन न देखा।।
सोचहिं सब निज हृदय मझारी।असगुन भयउ भयंकर भारी।।
दसमुख देखि सभा भय पाई।बिहसि बचन कह जुगुति बनाई।।
सिरउ गिरे संतत सुभ जाही।मुकुट परे कस असगुन ताही।।
सयन करहु निज निज गृह जाई।गवने भवन सकल सिर नाई।।
मंदोदरी सोच उर बसेऊ।जब ते श्रवनपूर महि खसेऊ।।
सजल नयन कह जुग कर जोरी।सुनहु प्रानपति बिनती मोरी।।
कंत राम बिरोध परिहरहू।जानि मनुज जनि हठ मन धरहू।।
kaṁpa na bhūmi na maruta biseṣā |astra sastra kachu nayana na dekhā ||
socahiṁ saba nija hṛdaya majhārī |asaguna bhayau bhayaṁkara bhārī ||
dasamukha dekhi sabhā bhaya pāī |bihasi bacana kaha juguti banāī ||
sirau gire saṁtata subha jāhī |mukuṭa pare kasa asaguna tāhī ||
sayana karahu nija nija gṛha jāī |gavane bhavana sakala sira nāī ||
maṁdodarī soca ura baseū |jaba te śravanapūra mahi khaseū ||
sajala nayana kaha juga kara jorī |sunahu prānapati binatī morī ||
kaṁta rāma birodha pariharahū |jāni manuja jani haṭha mana dharahū ||
大地は震えず、風も吹かず、目に矢も武器も見えなかった。皆がそれぞれの心の中で思案した。これは恐ろしく甚だしい凶兆であった。十首王は議場が恐怖に襲われたのを見て、笑いながら巧みな論理を立てて語った。「我が首が落ちた時も常に吉であった。冠が落ちることがどうして彼に凶兆となり得ようか。」「それぞれの家に帰って眠れ。」すると皆は頭を下げて、それぞれの家へ帰っていった。マンドーダリーの心に憂いが宿ったのは、耳の飾りが地に落ちた時からであった。涙に濡れた目で両手を合わせて言った。「我が命の主よ、私の嘆願をお聞きください。」「夫君よ、ラーマとの敵意を捨ててください。人間だと思って、心に頑固さを抱かないでください。」
ドーハー 14
बिस्वरुप रघुबंस मनि करहु बचन बिस्वासु।लोक कल्पना बेद कर अंग अंग प्रति जासु।।14।।
bisvarupa raghubaṁsa mani karahu bacana bisvāsu |loka kalpanā beda kara aṁga aṁga prati jāsu ||14||
私の言葉を信じなさい：ラグ一族の宝は宇宙の姿であり、その一つ一つの肢体にヴェーダは世界々々を描き出す。
チャウパーイー 15.1-4
पद पाताल सीस अज धामा।अपर लोक अँग अँग बिश्रामा।।
भृकुटि बिलास भयंकर काला।नयन दिवाकर कच घन माला।।
जासु घ्रान अस्विनीकुमारा।निसि अरु दिवस निमेष अपारा।।
श्रवन दिसा दस बेद बखानी।मारुत स्वास निगम निज बानी।।
अधर लोभ जम दसन कराला।माया हास बाहु दिगपाला।।
आनन अनल अंबुपति जीहा।उतपति पालन प्रलय समीहा।।
रोम राजि अष्टादस भारा।अस्थि सैल सरिता नस जारा।।
उदर उदधि अधगो जातना।जगमय प्रभु का बहु कलपना।।
pada pātāla sīsa aja dhāmā |apara loka ãga ãga biśrāmā ||
bhṛkuṭi bilāsa bhayaṁkara kālā |nayana divākara kaca ghana mālā ||
jāsu ghrāna asvinīkumārā |nisi aru divasa nimeṣa apārā ||
śravana disā dasa beda bakhānī |māruta svāsa nigama nija bānī ||
adhara lobha jama dasana karālā |māyā hāsa bāhu digapālā ||
ānana anala aṁbupati jīhā |utapati pālana pralaya samīhā ||
roma rāji aṣṭādasa bhārā |asthi saila saritā nasa jārā ||
udara udadhi adhago jātanā |jagamaya prabhu kā bahu kalapanā ||
御足は冥界、御頭は梵天の住処、他の世界は御肢体に宿る。御眉の動きは恐ろしき死神、御目は太陽、御髪は雲の鬘。御鼻の穴はアシュヴィーン双神、御目の数多の瞬きが夜と昼。ヴェーダは御耳が十方、御呼吸が風、御言葉が経典であると説く。御唇は貪欲、恐ろしき御歯は閻摩、御笑いは幻力、御腕は方角の守護神。御顔は火、御舌は水神ヴァルナ、御業は創造・維持・破壊。御体の毛の列は十八の草木、御骨は山、御筋脈は川。御腹は海、御下身は地獄の苦しみ。主は全世界から成り、これほど多くの想像を何と語ろうか。
ドーハー 15(क)-(ख)
अहंकार सिव बुद्धि अज मन ससि चित्त महान।मनुज बास सचराचर रुप राम भगवान।।15(क)।।
अस बिचारि सुनु प्रानपति प्रभु सन बयरु बिहाइ।प्रीति करहु रघुबीर पद मम अहिवात न जाइ।।15(ख)।।
ahaṁkāra siva buddhi aja mana sasi citta mahāna |manuja bāsa sacarācara rupa rāma bhagavāna ||15(ka)||
asa bicāri sunu prānapati prabhu sana bayaru bihāi |prīti karahu raghubīra pada mama ahivāta na jāi ||15(kha)||
シヴァは彼の我執であり、ブラフマーは彼の智であり、月は彼の心であり、大原理は彼の意識である。人間の姿をとり、すべての動くものと動かぬものの姿である主ラーマ、その祝福されたお方、かくのごとくあられる。これを考え、聞きなさい、我が命の主よ：主との敵意を捨て、ラーグフ家の英雄ラーマの御足を愛しなさい。そうすれば私の結婚の幸福が終わることはない。
チャウパーイー 16.1-4
बिहँसा नारि बचन सुनि काना।अहो मोह महिमा बलवाना।।
नारि सुभाउ सत्य सब कहहीं।अवगुन आठ सदा उर रहहीं।।
साहस अनृत चपलता माया।भय अबिबेक असौच अदाया।।
रिपु कर रुप सकल तैं गावा।अति बिसाल भय मोहि सुनावा।।
सो सब प्रिया सहज बस मोरें।समुझि परा प्रसाद अब तोरें।।
जानिउँ प्रिया तोरि चतुराई।एहि बिधि कहहु मोरि प्रभुताई।।
तव बतकही गूढ़ मृगलोचनि।समुझत सुखद सुनत भय मोचनि।।
मंदोदरि मन महुँ अस ठयऊ।पियहि काल बस मतिभ्रम भयऊ।।
bihãsā nāri bacana suni kānā |aho moha mahimā balavānā ||
nāri subhāu satya saba kahahīṁ |avaguna āṭha sadā ura rahahīṁ ||
sāhasa anṛta capalatā māyā |bhaya abibeka asauca adāyā ||
ripu kara rupa sakala taiṁ gāvā |ati bisāla bhaya mohi sunāvā ||
so saba priyā sahaja basa moreṁ |samujhi parā prasāda aba toreṁ ||
jāniũ priyā tori caturāī |ehi bidhi kahahu mori prabhutāī ||
tava batakahī gūṛha mṛgalocani |samujhata sukhada sunata bhaya mocani ||
maṁdodari mana mahũ asa ṭhayaū |piyahi kāla basa matibhrama bhayaū ||
妻の言葉を聞いて彼は笑った。「ああ、迷妄の力はいかに強大なることか！」「すべての人が言う、女の本性に八つの過ちが常に心に宿ると。「軽率、虚偽、浮気、欺瞞、恐怖、無分別、不浄、そして無慈悲。」「あなたは敵のあらゆる側面を語り、非常に大きな恐怖を告げた。」「だがそれらすべては、愛する者よ、本来的に私の支配下にある。今、あなたの恩恵により、私はそれを理解した。」「あなたの賢さを知っている、愛する者よ：このようにしてあなたは私自身の威厳を語ったのだ。」「あなたの言葉は隠されている、鹿の目の持ち主よ：理解すれば喜びを与え、聞けば恐怖から解放する。」マンドーダリーは心の中でこう思った：夫は時の支配下にあり、理性を失っていた。
ドーハー 16(क), ソーラター 16(ख)
एहि बिधि करत बिनोद बहु प्रात प्रगट दसकंध।सहज असंक लंकपति सभाँ गयउ मद अंध।।16(क)।।
फूलह फरइ न बेत जदपि सुधा बरषहिं जलद।मूरुख हृदयँ न चेत जौं गुर मिलहिं बिरंचि सम।।16(ख)।।
ehi bidhi karata binoda bahu prāta pragaṭa dasakaṁdha |sahaja asaṁka laṁkapati sabhā̃ gayau mada aṁdha ||16(ka)||
phūlaha pharai na beta jadapi sudhā baraṣahiṁ jalada |mūrukha hṛdayã na ceta jauṁ gura milahiṁ biraṁci sama ||16(kha)||
このように多くの楽しみにふけり、十首の者は夜明けに現れ、ランカーの主は、生まれつき恐れを知らず、誇りで盲目となり、その集会の広間へと向かった。雲が甘露を降らせども、竹は花も咲かさず実も結ばず、愚者の心もまた、ブラフマーに等しき師に会うとも、目覚めることはない。
チャウパーイー 17.1-4
इहाँ प्रात जागे रघुराई।पूछा मत सब सचिव बोलाई।।
कहहु बेगि का करिअ उपाई।जामवंत कह पद सिरु नाई।।
सुनु सर्बग्य सकल उर बासी।बुधि बल तेज धर्म गुन रासी।।
मंत्र कहउँ निज मति अनुसारा।दूत पठाइअ बालिकुमारा।।
नीक मंत्र सब के मन माना।अंगद सन कह कृपानिधाना।।
बालितनय बुधि बल गुन धामा।लंका जाहु तात मम कामा।।
बहुत बुझाइ तुम्हहि का कहऊँ।परम चतुर मैं जानत अहऊँ।।
काजु हमार तासु हित होई।रिपु सन करेहु बतकही सोई।।
ihā̃ prāta jāge raghurāī |pūchā mata saba saciva bolāī ||
kahahu begi kā karia upāī |jāmavaṁta kaha pada siru nāī ||
sunu sarbagya sakala ura bāsī |budhi bala teja dharma guna rāsī ||
maṁtra kahaũ nija mati anusārā |dūta paṭhāia bālikumārā ||
nīka maṁtra saba ke mana mānā |aṁgada sana kaha kṛpānidhānā ||
bālitanaya budhi bala guna dhāmā |laṁkā jāhu tāta mama kāmā ||
bahuta bujhāi tumhahi kā kahaū̃ |parama catura maiṁ jānata ahaū̃ ||
kāju hamāra tāsu hita hoī |ripu sana karehu batakahī soī ||
ここに夜明けに、ラグの主は目覚め、すべての顧問を呼び集め、助言を求められた。「速く告げよ、如何なる策を講ずべきか。」ジャムヴァントはその足元に頭を垂れて語った。「お聞きください、すべてを知る主よ、すべての心に住む者よ、智慧、力、光輝、正義、徳の宝よ。私は自分の理解に従って献策します：バリの息子を使者として遣わしてください。この良き献策は皆の心に受け入れられ、慈悲の海である主はアンガダに語った。「バリの息子よ、智慧、力、徳の住処よ、我が子よ、我が用事でランカーへ行け。なぜ私が多くを説く必要があろうか。あなたが極めて聡明であることを私は知っている。我らの目的が果たされ、彼にも益があるように、そのように敵と語れ。」
ソーラター 17(क)-(ख)
प्रभु अग्या धरि सीस चरन बंदि अंगद उठेउ।सोइ गुन सागर ईस राम कृपा जा पर करहु।।17(क)।।
स्वयं सिद्ध सब काज नाथ मोहि आदरु दियउ।अस बिचारि जुबराज तन पुलकित हरषित हियउ।।17(ख)।।
prabhu agyā dhari sīsa carana baṁdi aṁgada uṭheu |soi guna sāgara īsa rāma kṛpā jā para karahu ||17(ka)||
svayaṁ siddha saba kāja nātha mohi ādaru diyau |asa bicāri jubarāja tana pulakita haraṣita hiyau ||17(kha)||
主君の命を頭に戴き、御足に伏し拝んで、アンガダは立ち上がった。彼は言った：「おおラーマよ、あなたが恩寵を賜る者は、徳の海となり、真の主となる。その者のすべての事業は自ずから成就する。おお主よ、あなたは私に栄誉を与えられた。」このように思い巡らし、王子は身震いし、心は喜びに満ちた。
チャウパーイー 18.1-5
बंदि चरन उर धरि प्रभुताई।अंगद चलेउ सबहि सिरु नाई।।
प्रभु प्रताप उर सहज असंका।रन बाँकुरा बालिसुत बंका।।
पुर पैठत रावन कर बेटा।खेलत रहा सो होइ गै भैंटा।।
बातहिं बात करष बढ़ि आई।जुगल अतुल बल पुनि तरुनाई।।
तेहि अंगद कहुँ लात उठाई।गहि पद पटकेउ भूमि भवाँई।।
निसिचर निकर देखि भट भारी।जहँ तहँ चले न सकहिं पुकारी।।
एक एक सन मरमु न कहहीं।समुझि तासु बध चुप करि रहहीं।।
भयउ कोलाहल नगर मझारी।आवा कपि लंका जेहीं जारी।।
अब धौं कहा करिहि करतारा।अति सभीत सब करहिं बिचारा।।
बिनु पूछें मगु देहिं दिखाई।जेहि बिलोक सोइ जाइ सुखाई।।
baṁdi carana ura dhari prabhutāī |aṁgada caleu sabahi siru nāī ||
prabhu pratāpa ura sahaja asaṁkā |rana bā̃kurā bālisuta baṁkā ||
pura paiṭhata rāvana kara beṭā |khelata rahā so hoi gai bhaiṁṭā ||
bātahiṁ bāta karaṣa baṛhi āī |jugala atula bala puni tarunāī ||
tehi aṁgada kahũ lāta uṭhāī |gahi pada paṭakeu bhūmi bhavā̃ī ||
nisicara nikara dekhi bhaṭa bhārī |jahã tahã cale na sakahiṁ pukārī ||
eka eka sana maramu na kahahīṁ |samujhi tāsu badha cupa kari rahahīṁ ||
bhayau kolāhala nagara majhārī |āvā kapi laṁkā jehīṁ jārī ||
aba dhauṁ kahā karihi karatārā |ati sabhīta saba karahiṁ bicārā ||
binu pūcheṁ magu dehiṁ dikhāī |jehi biloka soi jāi sukhāī ||
主の御足に頭を垂れ、その威光を胸に抱き、アンガダは皆に礼をして出発した。主の栄光を胸に抱き、彼は生まれつき恐れを知らなかった、バリの勇猛な息子、戦場の猛将。彼が街に入ると、そこで遊んでいたラーヴァナの息子に偶然出会った。言葉の応酬から争いが大きくなった。二人とも比類なき力を持ち、しかも若さの絶頂にあった。ラーヴァナの息子はアンガダを蹴ろうと足を上げた。アンガダはその脚を掴み、彼を振り回して地面に叩きつけた。それを見た悪魔の群れは、猛将でありながら、叫ぶこともできず四方に逃げ去った。彼らは互いに秘密を語らなかった。彼の殺害を思って沈黙した。すると街中に騒ぎが起こった。ランカーを焼いた猿がまた来た。今や造物主は我々に何をなさるのか。皆は大いに恐れてそう考えた。尋ねられずとも道を示した。彼が見つめた者はただ枯れ果てた。
ドーハー 18
गयउ सभा दरबार तब सुमिरि राम पद कंज।सिंह ठवनि इत उत चितव धीर बीर बल पुंज।।18।।
gayau sabhā darabāra taba sumiri rāma pada kaṁja |siṁha ṭhavani ita uta citava dhīra bīra bala puṁja ||18||
ラーマの蓮の御足を心に念じて、彼は集会場と宮廷に行った。獅子のような歩みで、あちこちを見渡し、落ち着き、勇猛、力の山のような者であった。
チャウパーイー 19.1-4
तुरत निसाचर एक पठावा।समाचार रावनहि जनावा।।
सुनत बिहँसि बोला दससीसा।आनहु बोलि कहाँ कर कीसा।।
आयसु पाइ दूत बहु धाए।कपिकुंजरहि बोलि लै आए।।
अंगद दीख दसानन बैंसें।सहित प्रान कज्जलगिरि जैसें।।
भुजा बिटप सिर सृंग समाना।रोमावली लता जनु नाना।।
मुख नासिका नयन अरु काना।गिरि कंदरा खोह अनुमाना।।
गयउ सभाँ मन नेकु न मुरा।बालितनय अतिबल बाँकुरा।।
उठे सभासद कपि कहुँ देखी।रावन उर भा क्रौध बिसेषी।।
turata nisācara eka paṭhāvā |samācāra rāvanahi janāvā ||
sunata bihãsi bolā dasasīsā |ānahu boli kahā̃ kara kīsā ||
āyasu pāi dūta bahu dhāe |kapikuṁjarahi boli lai āe ||
aṁgada dīkha dasānana baiṁseṁ |sahita prāna kajjalagiri jaiseṁ ||
bhujā biṭapa sira sṛṁga samānā |romāvalī latā janu nānā ||
mukha nāsikā nayana aru kānā |giri kaṁdarā khoha anumānā ||
gayau sabhā̃ mana neku na murā |bālitanaya atibala bā̃kurā ||
uṭhe sabhāsada kapi kahũ dekhī |rāvana ura bhā kraudha biseṣī ||
直ちに一人の羅刹が遣わされ、ラーヴァナに知らせが伝えられた。これを聞いて十首王は微笑み、「彼をここへ連れて来い、この猿はどこにいるのか」と叫んだ。命令を受けて使者は急ぎ走り、猿の中の象と呼んで彼を連れてきた。アンガダは十面の王が座っているのを見た、命そのもののような黒い山のようであった。その腕は木のよう、頭は山頂のよう、体の毛の筋は様々な蔓のようであった。口、鼻、目、耳は山の洞窟や岩穴のようと思われた。バリの息子、非常に強く美しいアンガダは、心に何の迷いもなく会議場に入った。廷臣たちは猿を見て立ち上がった。ラーヴァナの心に特別な怒りが生じた。
ドーハー 19
जथा मत्त गज जूथ महुँ पंचानन चलि जाइ।राम प्रताप सुमिरि मन बैठ सभाँ सिरु नाइ।।19।।
jathā matta gaja jūtha mahũ paṁcānana cali jāi |rāma pratāpa sumiri mana baiṭha sabhā̃ siru nāi ||19||
酔った象の群れの中をライオンが進むように、ラーマの栄光を心に念じて、彼は頭を垂れて会議場に座った。
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका काण्ड के इस प्रसंग का पाठ ‘निर्भयता, नीति-बुद्धि, और अहं-क्षय’ का फल देता माना जाता है—विशेषतः राम के ध्यान-आसन, हनुमान की भक्ति-वाणी, और अंगद-दूतत्व के पाठ से साधक में ‘धैर्य + पराक्रम + शरणागति’ की त्रिवेणी जागती है।
सामान्य मानस-परंपरा में ‘राम’ नाम-संपुट (प्रत्येक चौपाई/दोहा के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम’/‘राम राम’ जप) प्रचलित है; दूत-प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ को संकीर्तन-रूप में जोड़ती हैं।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
