Prakarana 12
सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से जिज्ञासा’ की सीढ़ी। बालकाण्ड मन के भीतर भक्ति का प्रथम अंकुर है—जहाँ साधक प्रश्न करता है, संशय को स्वीकार कर गुरु-वाणी के आगे रखता है, और निर्गुण–सगुण के झगड़े से ऊपर उठकर ‘राम’ को सत्य-चेतन-आनन्द रूप में धारण करता है। यहाँ कथा-रस का लक्ष्य केवल इतिहास नहीं, ‘मोह-भ्रम’ का निवारण है; इसलिए यह खण्ड साधक को नाम, रूप, लीला, और तत्त्व—चारों की एकता में स्थापित करता है।
この一節では、ウマーの「アーラティ（霊的な焦がれ）」が問いの形をとって立ち上がり、ラーマの降誕から婚礼、森の御行、ラーヴァナ討伐、王権の御遊戯、そして最後の至高の住処への帰入に至るまでを一括して願い出る。シヴァの答えは物語の推進に先立ち、まず原理を確立する――無相と有相に差別はない。同じ不可得・不生の御方が、信者の愛に縛られて有相となるのである。情趣の設計は、寂静と奇瑞に、哀願の切実さが溶け合う。ウマーのへりくだった侍女の心、シヴァの歓喜の戦慄、そして「迷妄の闇を破る太陽」のような譬喩の連なりがそれを支える。この章段は『マーナス』構成の「入口」である。まず資格（苦悩する信者）、次に問いと謙譲、次に詭弁（外道・迷妄に染まった言葉）の破折、そして最後に御名への帰依の確立。ゆえにここでのバールカाण्डは物語の開始ではなく、修行者の内における分別の開始となる――物語は「渡し舟」、疑いは「鳥」、そして御名はその翼を断つ斧である。
Verses
チャウパーイー 110.1-4
जदपि जोषिता नहिं अधिकारी।दासी मन क्रम बचन तुम्हारी।।
गूढ़उ तत्व न साधु दुरावहिं।आरत अधिकारी जहँ पावहिं।।
अति आरति पूछउँ सुरराया।रघुपति कथा कहहु करि दाया।।
प्रथम सो कारन कहहु बिचारी।निर्गुन ब्रह्म सगुन बपु धारी।।
पुनि प्रभु कहहु राम अवतारा।बालचरित पुनि कहहु उदारा।।
कहहु जथा जानकी बिबाहीं।राज तजा सो दूषन काहीं।।
बन बसि कीन्हे चरित अपारा।कहहु नाथ जिमि रावन मारा।।
राज बैठि कीन्हीं बहु लीला।सकल कहहु संकर सुखलीला।।
jadapi joṣitā nahiṁ adhikārī |dāsī mana krama bacana tumhārī ||
gūṛhaü tatva na sādhu durāvahiṁ |ārata adhikārī jahaṁ pāvahiṁ ||
ati ārati pūchüṁ surarāyā |raghupati kathā kahahu kari dāyā ||
prathama so kārana kahahu bicārī |nirguṇa brahma saguṇa bapu dhārī ||
puni prabhu kahahu rāma avatārā |bālacarita puni kahahu udārā ||
kahahu jathā jānakī bibāhīṁ |rāja tajā so dūṣana kāhīṁ ||
bana basi kīnhē carita apārā |kahahu nātha jimi rāvana mārā ||
rāja baiṭhi kīnhīṁ bahu līlā |sakala kahahu saṅkara sukhalīlā ||
女性は通常、資格ある者とは見なされないが、私は心と行いと言葉であなたの侍女なり。聖者たちは隠された真理を隠さず、苦悩する者を見出すところで、問う権利を与える。大いなる苦悩の中で問う、神々の主よ。慈悲をもってラグパティの物語を語りたまえ。まず理由を熟考して語りたまえ。無属性のブラフマンがいかにして属性ある姿をとったかを。次に、主よ、ラーマの降誕を語り、その高貴な幼少の行いを述べたまえ。ジャーナキーがいかに結婚したか、何の「過ち」で王国を捨てたかを語りたまえ。森に住んで無限の行いをなした。主よ、いかにしてラーヴァナを討ったかを語りたまえ。王座に就いて多くのリーラを演じた。シャンカラよ、この至福の戯れをすべて語りたまえ。
ドーハー 110
बहुरि कहहु करुनायतन कीन्ह जो अचरज राम।प्रजा सहित रघुबंसमनि किमि गवने निज धाम।।110।।
bahuri kahahu karuṇāyatana kīnha jo acaraja rāma |prajā sahita raghubaṁsamani kimi gavane nija dhāma ||110||
慈悲の御殿よ、ラーマが行った驚くべき御業を再び語ってください。そしてラーグ族の宝石がいかにして民と共に自らの住処へ赴いたかを。
チャウパーイー 111.1-4
पुनि प्रभु कहहु सो तत्व बखानी।जेहिं बिग्यान मगन मुनि ग्यानी।।
भगति ग्यान बिग्यान बिरागा।पुनि सब बरनहु सहित बिभागा।।
औरउ राम रहस्य अनेका।कहहु नाथ अति बिमल बिबेका।।
जो प्रभु मैं पूछा नहि होई।सोउ दयाल राखहु जनि गोई।।
तुम्ह त्रिभुवन गुर बेद बखाना।आन जीव पाँवर का जाना।।
प्रस्न उमा कै सहज सुहाई।छल बिहीन सुनि सिव मन भाई।।
हर हियँ रामचरित सब आए।प्रेम पुलक लोचन जल छाए।।
श्रीरघुनाथ रूप उर आवा।परमानंद अमित सुख पावा।।
puni prabhu kahahu so tatva bakhānī |jehiṁ bigyāna magana muni gyānī ||
bhagati gyāna bigyāna birāgā |puni saba baranahu sahita bibhāgā ||
auru rāma rahasya anekā |kahahu nātha ati bimala bibekā ||
jo prabhu maiṁ pūchā nahi hoī |sou dayāla rākhahu jani goī ||
tumha tribhuvana gur beda bakhānā |āna jīva pā̃vara kā jānā ||
prasn umā kai sahaja suhāī |chala bihīna suni siva mana bhāī ||
hara hiyaṁ rāmacarita saba āe |prema pulaka locana jala chāe ||
śrīraghunātha rūpa ura āvā |paramānanda amita sukha pāvā ||
「主よ、もう一度その本質的真理を説きたまえ。それにより聖者と智者は悟りの洞察に浸る。信愛、知識、悟りの智慧、離執を説き、それらを適切な区別とともに示したまえ。ラーマの神秘は数多し。主よ、純粋な識別をもって語りたまえ。主よ、私が問わなかったことも、慈悲深く隠したまうな。あなたは三界のグル、ヴェーダに讃えられる。他の弱き衆生が何を知りえよう。ウマーの問いは自然に美しく、偽りなきを聞いて、シヴァの心は喜んだ。ハラの心にラーマの物語のすべてが浮かんだ。愛に震え、目は涙で曇った。シュリー・ラグナートの姿が胸に宿り、計り知れぬ至福を得た。」
ドーハー 111
मगन ध्यानरस दंड जुग पुनि मन बाहेर कीन्ह।रघुपति चरित महेस तब हरषित बरनै लीन्ह।।111।।
magana dhyānarasa daṇḍa juga puni mana bāhera kīnha |raghupati carita mahesa taba haraṣita baranai līnha ||111||
二ダンダ（約四十八分）の間、マヘーシュヴァラは瞑想の喜びに没入していたが、その後、心を外界に引き戻し、喜びをもってラグの主の御事績を語り始めた。
チャウパーイー 112.1-4
झूठेउ सत्य जाहि बिनु जानें।जिमि भुजंग बिनु रजु पहिचानें।।
जेहि जानें जग जाइ हेराई।जागें जथा सपन भ्रम जाई।।
बंदउँ बालरूप सोई रामू।सब सिधि सुलभ जपत जिसु नामू।।
मंगल भवन अमंगल हारी।द्रवउ सो दसरथ अजिर बिहारी।।
करि प्रनाम रामहि त्रिपुरारी।हरषि सुधा सम गिरा उचारी।।
धन्य धन्य गिरिराजकुमारी।तुम्ह समान नहिं कोउ उपकारी।।
पूँछेहु रघुपति कथा प्रसंगा।सकल लोक जग पावनि गंगा।।
तुम्ह रघुबीर चरन अनुरागी।कीन्हहु प्रस्न जगत हित लागी।।
jhūṭheu satya jāhi binu jāneṁ |jimi bhujaṅga binu raju pahicāneṁ ||
jehi jāneṁ jag jāi herāī |jāgeṁ jathā sapana bhrama jāī ||
bandauṁ bālarūpa soī rāmū |saba sidhi sulabha japata jisu nāmū ||
maṅgala bhavana amaṅgala hārī |dravau so dasaratha ajira bihārī ||
kari pranāma rāmahi tripurārī |haraṣi sudhā sama girā ucārī ||
dhanya dhanya girirājakumārī |tumha samāna nahiṁ kou upakārī ||
pūṁchehu raghupati kathā prasaṅgā |sakala loka jaga pāvani gaṅgā ||
tumha raghubīra carana anurāgī |kīnhahu prasna jagata hita lāgī ||
彼を知らずして、偽りさえ真と見なされる。縄を知らざる者が蛇と認めるが如く。彼を知れば、世界の虚構は見抜かれる。目覚めれば夢の迷妄が去るが如く。私は幼き姿のラーマに礼拝す。その名を唱えれば、すべての成就は容易に得られる。吉祥の住処、一切の凶禍を除く方よ。ダシャラタの庭で戯れるラーマよ、慈悲を垂れたまえ。ラーマに礼拝し、トリプラーリは歓喜して甘露の如き言葉を発した。「祝福あれ、山の王の娘よ。あなたに等しい恩人はなし。あなたはラグパティの物語の縁を問うた。全世界を清めるガンガーのごとし。あなたはラグの英雄の足に心を捧げ、世界の利益のために問いを発した。」
ドーハー 112
रामकृपा तें पारबति सपनेहुँ तव मन माहिं।सोक मोह संदेह भ्रम मम बिचार कछु नाहिं।।112।।
rāmakṛpā teṃ pārabati sapanehuṃ tava mana māhiṃ |śoka moha saṃdeha bhrama mama bicāra kachu nāhiṃ ||112||
シュリー・ラーマの恩寵により、パールヴァティよ、わが熟慮するところでは、あなたの心には——夢においてさえ——悲嘆も迷妄も疑いも、さまよえる誤りも起こらぬであろう。
チャウパーイー 113.1-4
तदपि असंका कीन्हिहु सोई।कहत सुनत सब कर हित होई।।
जिन्ह हरि कथा सुनी नहिं काना।श्रवन रंध्र अहिभवन समाना।।
नयनन्हि संत दरस नहिं देखा।लोचन मोरपंख कर लेखा।।
ते सिर कटु तुंबरि समतूला।जे न नमत हरि गुर पद मूला।।
जिन्ह हरिभगति हृदयँ नहिं आनी।जीवत सव समान तेइ प्रानी।।
जो नहिं करइ राम गुन गाना।जीह सो दादुर जीह समाना।।
कुलिस कठोर निठुर सोइ छाती।सुनि हरिचरित न जो हरषाती।।
गिरिजा सुनहु राम कै लीला।सुर हित दनुज बिमोहनसीला।।
tadapi asaṅkā kīnhihu soī |kahata sunata saba kara hita hoī ||
jinha hari kathā sunī nahiṁ kānā |śravaṇa raṁdhra ahi-bhavana samānā ||
nayananhi saṁta darasa nahiṁ dekhā |locana mora-paṅkha kara lekhā ||
te sira kaṭu tuṁbarī sama tūlā |je na namata hari gura pada mūlā ||
jinha hari-bhagati hṛdayaṁ nahiṁ ānī |jīvata sava samāna tei prānī ||
jo nahiṁ karai rāma guna gānā |jīha so dādura jīha samānā ||
kulisa kaṭhora niṭhura soi chātī |suni hari-carita na jo haraṣātī ||
girijā sunahu rāma kai līlā |sura hita danuja bimo hana-sīlā ||
それでも、あなたはその疑いを起こしました。それを語り聞くことによって、すべての者の利益となります。ハリの物語を聞いたことのない耳、その耳の穴は蛇の穴と同じである。聖者の姿を見たことのない目は、孔雀の羽にある目に数えられる。ハリとグルの足元に頭を垂れない者たちの頭は、苦瓜のようである。心にハリへの信心を抱かなかった者たちは、生きていても死体と同じである。ラーマの徳を讃えない舌は、蛙の舌のようである。ハリの御業を聞いても喜ばないその胸は、雷のように硬く、無慈悲である。ギリジャよ、ラーマの御戯れを聞け。それは神々を益し、悪魔を惑わす性質を持つ。
ドーハー 113
रामकथा सुरधेनु सम सेवत सब सुख दानि।सतसमाज सुरलोक सब को न सुनै अस जानि।।113।।
rāmakathā suradhenu sama sevata saba sukha dāni |satsamāja suraloka saba ko na sunai asa jāni ||113||
ラーマの物語は天界の牛カマデヌのごとく、これに仕えればあらゆる幸福が与えられる。聖者たちの集いは神々の世界そのもの。これを知って、誰が耳を傾けないだろうか。
チャウパーイー 114.1-4
रामकथा सुंदर कर तारी।संसय बिहग उडावनिहारी।।
रामकथा कलि बिटप कुठारी।सादर सुनु गिरिराजकुमारी।।
राम नाम गुन चरित सुहाए।जनम करम अगनित श्रुति गाए।।
जथा अनंत राम भगवाना।तथा कथा कीरति गुन नाना।।
तदपि जथा श्रुत जसि मति मोरी।कहिहउँ देखि प्रीति अति तोरी।।
उमा प्रस्न तव सहज सुहाई।सुखद संतसंमत मोहि भाई।।
एक बात नहि मोहि सोहानी।जदपि मोह बस कहेहु भवानी।।
तुम जो कहा राम कोउ आना।जेहि श्रुति गाव धरहिं मुनि ध्याना।।
rāmakathā sundara kara tārī |saṃsaya bihaga uḍāvani-hārī ||
rāmakathā kali biṭapa kuṭhārī |sādara sunu girirāja-kumārī ||
rāma nāma guna carita suhāe |janama karama aganita śruti gāe ||
jathā anaṃta rāma bhagavānā |tathā kathā kīrati guna nānā ||
tadapi jathā śruta jasī mati morī |kahihaũ dekhi prīti ati torī ||
umā prasna tava sahaja suhāī |sukhada saṃta-saṃmata mohi bhāī ||
eka bāta nahi mohi sohānī |jadapi moha-basa kahehu bhavānī ||
tuma jo kahā rāma kou ānā |jehi śruti gāva dharahĩ muni dhyānā ||
ラーマの物語は美しく、救いをもたらす。疑いという鳥を飛び去らせる。ラーマの物語はカリの悪の木を断つ斧なり。山の王の娘よ、敬虔に聞きたまえ。ラーマの名、その徳、その行いは美し。ヴェーダはその数多の生と業を歌う。ラーマは無限なるが如く、その物語、その栄光、その多様な徳もまた然り。しかし私は聞いたところ、私の理解の及ぶ限り語ろう。あなたの深き愛を見て。ウマーよ、あなたの問いは自然に美しく、喜びをもたらし、聖者に認められる。ゆえに私は喜ぶ。一つだけ、私には好ましくないことがある。バヴァニーよ、迷妄の中であなたはこう言った。ラーマは「他の何者か」と。ヴェーダが讃え、聖者が瞑想するその方を。
ドーハー 114
कहहि सुनहि अस अधम नर ग्रसे जे मोह पिसाच।पाषंडी हरि पद बिमुख जानहिं झूठ न साच।।114।।
kahahi sunahi asa adhama nara grasē jē mōha pisāca |pāṣaṇḍī hari pada bimukha jānahĩ jhūṭha na sāca ||114||
かくのごとき卑しき者――迷妄のピシャーチャ（鬼魅）に取り憑かれた者どもは、その手の言説を語り、また聴き続ける。主の御足に背を向けた宗派的偽善者は、虚と真とを見分けることができぬ。
チャウパーイー 115.1-4
अग्य अकोबिद अंध अभागी।काई बिषय मुकर मन लागी।।
लंपट कपटी कुटिल बिसेषी।सपनेहुँ संतसभा नहिं देखी।।
कहहिं ते बेद असंमत बानी।जिन्ह कें सूझ लाभु नहिं हानी।।
मुकर मलिन अरु नयन बिहीना।राम रूप देखहिं किमि दीना।।
जिन्ह कें अगुन न सगुन बिबेका।जल्पहिं कल्पित बचन अनेका।।
हरिमाया बस जगत भ्रमाहीं।तिन्हहि कहत कछु अघटित नाहीं।।
बातुल भूत बिबस मतवारे।ते नहिं बोलहिं बचन बिचारे।।
जिन्ह कृत महामोह मद पाना।तिन्ह कर कहा करिअ नहिं काना।।
agya akobida andha abhāgī |kāī biṣaya mukara mana lāgī ||
laṃpaṭa kapaṭī kuṭila biseṣī |sapanehũ santa-sabhā nahĩ dekhī ||
kahahĩ te beda asaṃmata bānī |jinha kẽ sūjha lābhu nahĩ hānī ||
mukara malina aru nayana bihīnā |rāma rūpa dekhahĩ kimi dīnā ||
jinha kẽ aguna na saguna bibekā |jalpahĩ kalpita bacana anekā ||
hari-māyā basa jagata bhramāhī̃ |tinhahi kahata kachu aghaṭita nāhī̃ ||
bātula bhūta bibasa matavāre |te nahĩ bolahĩ bacana bicāre ||
jinha kṛta mahāmoha mada pānā |tinha kara kahā kari-a nahĩ kānā ||
彼らは無知で学なく、盲目で不運であり、世俗の対象の薄汚れが彼らの心の鏡にこびりついている。彼らは貪欲で欺瞞に満ち、とりわけ曲がっている；夢の中でさえ聖者の集いを見たことがない。彼らはヴェーダが認めない言葉を語る、なぜなら彼らには利益と損失の理解がないからだ。彼らの鏡は汚れ、目を持たない；そのような惨めな者たちがどうしてラーマの姿を見ることができようか。彼らには属性なき主と属性ある主の区別がなく、多くの作り話を口にする。ハリの幻力の支配下で彼らは世界を惑い彷徨う；彼らについて何を言っても不適切ではない。風の狂気に囚われた者や幽霊に憑かれた者のようにもろく、酔いしれている者たちは、考えた後に言葉を語らない。大いなる迷妄と慢心の酒を飲んだ者たち：彼らの言うことに耳を傾けるべきではない。
ソーラター 115
अस निज हृदयँ बिचारि तजु संसय भजु राम पद।सुनु गिरिराज कुमारि भ्रम तम रबि कर बचन मम।।115।।
asa nija hṛdaya̐ bicāri taju saṃsaya bhaju rāma pada |sunu girirāja kumāri bhrama tama rabi kara bacana mama ||115||
自らの胸中にてよく思惟し、疑いを捨てて、ラーマの御足を礼拝せよ。山王の御娘よ、我が言葉を聴け――それは太陽の御手のごとく、迷妄の闇を払い除ける。
チャウパーイー 116.1-4
सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा।गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा।।
अगुन अरुप अलख अज जोई।भगत प्रेम बस सगुन सो होई।।
जो गुन रहित सगुन सोइ कैसें।जलु हिम उपल बिलग नहिं जैसें।।
जासु नाम भ्रम तिमिर पतंगा।तेहि किमि कहिअ बिमोह प्रसंगा।।
राम सच्चिदानंद दिनेसा।नहिं तहँ मोह निसा लवलेसा।।
सहज प्रकासरुप भगवाना।नहिं तहँ पुनि बिग्यान बिहाना।।
हरष बिषाद ग्यान अग्याना।जीव धर्म अहमिति अभिमाना।।
राम ब्रह्म ब्यापक जग जाना।परमानन्द परेस पुराना।।
sagunahi agunahi nahiṁ kachu bhedā |gāvahiṁ muni purāna budha bedā ||
agun arūpa alakha aja joī |bhagata prema basa saguna so hoī ||
jo guna rahita saguna soi kaiseṁ |jalu hima upala bilaga nahiṁ jaiseṁ ||
jāsu nāma bhrama timira pataṅgā |tehi kimi kahia bimoha prasaṅgā ||
rāma saccidānanda dinesā |nahiṁ tahaṁ moha nisā lavalesā ||
sahaja prakāsarūpa bhagavānā |nahiṁ tahaṁ puni bigyāna bihānā ||
haraṣa biṣāda gyāna agyānā |jīva dharma ahamiti abhimānā ||
rāma brahma byāpaka jaga jānā |paramānanda pares purānā ||
有属性と無属性の間には何の差異もない、と聖者たち、プラーナ文献、智者たち、そしてヴェーダが歌っている。属性なく、形なく、見えず、生まれざる御方は、信者たちの愛によって属性を帯びられる。属性なき者が属性ある者とどうして同じになれるのか、水と氷や雹が実は区別がないように。御名は迷いの闇への太陽、ならばその御方に迷いの話がどうして当てはまろうか。ラーマは実存・覚知・至福、昼の太陽、そこには迷いの夜の微塵もない。主は本性として光そのものの姿、そこには再び知識の黎明もない。喜びと悲しみ、知識と無知、「我」という思いと慢心、これらは個我の性質である。ラーマは遍在するブラフマン、全世界が知る通り、至高の至福、万物の主、太古の御方。
ドーハー 116
पुरुष प्रसिद्ध प्रकास निधि प्रगट परावर नाथ।रघुकुलमनि मम स्वामि सोइ कहि सिवँ नायउ माथ।।116।।
puruṣa prasiddha prakāsa nidhi pragaṭa parāvara nātha |raghukulamāni mama svāmi soi kahi sivaṁ nāyu mātha ||116||
彼こそは名高き至上のプルシャ（最高人格者）、光明の宝蔵、此岸と彼岸の主――いま明らかに顕現したまう。「まさにこの御方こそ我が主、ラグ族の宝珠」と言いて、シヴァは頭を垂れて礼拝した。（116）
チャウパーイー 117.1-4
निज भ्रम नहिं समुझहिं अग्यानी।प्रभु पर मोह धरहिं जड़ प्रानी।।
जथा गगन घन पटल निहारी।झाँपेउ मानु कहहिं कुबिचारी।।
चितव जो लोचन अंगुलि लाएँ।प्रगट जुगल ससि तेहि के भाएँ।।
उमा राम बिषइक अस मोहा।नभ तम धूम धूरि जिमि सोहा।।
बिषय करन सुर जीव समेता।सकल एक तें एक सचेता।।
सब कर परम प्रकासक जोई।राम अनादि अवधपति सोई।।
जगत प्रकास्य प्रकासक रामू।मायाधीस ग्यान गुन धामू।।
जासु सत्यता तें जड माया।भास सत्य इव मोह सहाया।।
nija bhrama nahiṃ samujhahiṃ agyānī |prabhu para moha dharahiṃ jaṛa prānī ||
jathā gagana ghana paṭala nihārī |jhā̃peu mānu kahahiṃ kubicārī ||
citava jo locana aṅguli lāeṃ |pragaṭa jugala sasi tehi ke bhāeṃ ||
umā rāma biṣaika asa mohā |nabha tama dhūma dhūri jimi sohā ||
biṣaya karana sura jīva sametā |sakala eka teṃ eka sacetā ||
saba kara parama prakāsaka joī |rāma anādi avadhapati soī ||
jagata prakāsya prakāsaka rāmū |māyādhīsa gyāna guna dhāmū ||
jāsu satyatā teṃ jaṛa māyā |bhāsa satya iva moha sahāyā ||
無知な者は自らの迷いを理解せず、これら鈍重な生き物は迷いを主に帰する。ちょうど雲の層で覆われた空を見て、誤った理解の者たちが太陽が覆われていると言うように。そして目に指を押し当てて見る者が二つの月を見るように、彼にはそのように見える。ウーマよ、ラーマに関する迷いはこのようなものである：空に現れる闇、煙、塵のようである。感覚の対象、感覚、それらを司る神々、そして魂が共に：それぞれが前のものより意識が高い。すべての至上の照らす者こそがラーマ、始まりなき者、アヨーディヤの主である。世界は照らされるものであり、ラーマは照らす者である；彼はマーヤーの主であり、知識と徳の住処である。その真実性によって、無明のマーヤーは、迷いの助けを借りて、真実であるかのように現れる。
ドーハー 117
रजत सीप महुँ मास जिमि जथा भानु कर बारि।जदपि मृषा तिहुँ काल सोइ भ्रम न सकइ कोउ टारि।।117।।
rajata sīpa mahũ māsa jimi jathā bhānu kara bāri |jadapi mṛṣā tihũ kāla soi bhrama na sakai kou ṭāri ||117||
貝殻の中に銀が輝くように見え、日光の中に水があるように見える――かかるものはいつの世にも虚妄であるが、ひとたびその迷妄が取り憑けば、誰しも容易には払い退けがたい。
チャウパーイー 118.1-4
एहि बिधि जग हरि आश्रित रहई।जदपि असत्य देत दुख अहई।।
जौं सपनें सिर काटै कोई।बिनु जागें न दूरि दुख होई।।
जासु कृपाँ अस भ्रम मिटि जाई।गिरिजा सोइ कृपाल रघुराई।।
आदि अंत कोउ जासु न पावा।मति अनुमानि निगम अस गावा।।
बिनु पद चलइ सुनइ बिनु काना।कर बिनु करम करइ बिधि नाना।।
आनन रहित सकल रस भोगी।बिनु बानी बकता बड़ जोगी।।
तनु बिनु परस नयन बिनु देखा।ग्रहइ घ्रान बिनु बास असेषा।।
असि सब भाँति अलौकिक करनी।महिमा जासु जाइ नहिं बरनी।।
ehi bidhi jag hari āśrita rahaī |jadapi asatya deta dukha ahaī ||
jauṁ sapanẽ sir kāṭai koī |binu jāgẽ na dūri dukha hoī ||
jāsu kṛpā̃ asa bhrama miṭi jāī |girijā soi kṛpāla raghurāī ||
ādi anta kou jāsu na pāvā |mati anumāni nigama asa gāvā ||
binu pada calai sunai binu kānā |kara binu karama karai bidhi nānā ||
ānana rahita sakala rasa bhogī |binu bānī bakatā baṛa jogī ||
tanu binu parasa nayana binu dekhā |grahai ghrāna binu bāsa aśeṣā ||
asi saba bhā̃ti alaukika karanī |mahimā jāsu jāi nahiṁ baranī ||
このようにして世界は主に依り頼み続ける。たとえ虚偽なるものが苦しみをもたらすとも。夢の中で誰かが首を切られても、目覚めずには苦しみは去らない。その恩寵によってかような迷妄が除かれる、ガウリーよ、その慈悲深き主はラグライである。その始まりも終わりも誰も見出せぬ。ヴェーダはそう歌う、推測を超えて。足なくして歩み、耳なくして聞き、手なくして多くの業を行う。口なくしてすべての味を味わい、言葉なくして大いなる師、至上のヨーギである。体なくして触れ、目なくして見、鼻なくしてすべての香りを知る。このようにその御業は超自然的、その栄光は語り尽くせない。
ドーハー 118
जेहि इमि गावहि बेद बुध जाहि धरहिं मुनि ध्यान।सोइ दसरथ सुत भगत हित कोसलपति भगवान।।118।।
jehi imi gāvahi beda budha jāhi dharahĩ muni dhyāna |soi dasaratha suta bhagata hita kosalapati bhagavāna ||118||
ヴェーダと賢者たちがかくも讃え、聖仙らが禅定のうちに観ずるその御方――まさにその主が、信徒を救済せんがため、コーサラの王として、ダシャラタ王の御子となって顕現された。
チャウパーイー 119.1-4
कासीं मरत जंतु अवलोकी।जासु नाम बल करउँ बिसोकी।।
सोइ प्रभु मोर चराचर स्वामी।रघुबर सब उर अंतरजामी।।
बिबसहुँ जासु नाम नर कहहीं।जनम अनेक रचित अघ दहहीं।।
सादर सुमिरन जे नर करहीं।भव बारिधि गोपद इव तरहीं।।
राम सो परमातमा भवानी।तहँ भ्रम अति अबिहित तव बानी।।
अस संसय आनत उर माहीं।ग्यान बिराग सकल गुन जाहीं।।
सुनि सिव के भ्रम भंजन बचना।मिटि गै सब कुतरक कै रचना।।
भइ रघुपति पद प्रीति प्रतीती।दारुन असंभावना बीती।।
kāsīṁ marata jantu avalokī |jāsu nāma bala karauṁ bisokī ||
soi prabhu mora carācara svāmī |raghubara saba ura antarajāmī ||
bibasahuṁ jāsu nāma nara kahaḥīṁ |janama aneka racita agha dahahīṁ ||
sādara sumirana je nara karahīṁ |bhava bāridhi gopada iva tarahīṁ ||
rāma so paramātamā bhavānī |tahaṁ bhrama ati abihita tava bānī ||
asa saṁsaya ānata ura māhīṁ |gyāna birāga sakala guna jāhīṁ ||
suni siva ke bhrama-bhañjana bacanā |miṭi gai saba kutaraka kai racanā ||
bhai raghupati pada prīti pratītī |dāruna asaṁbhāvanā bītī ||
カーシーで死ぬ生き物を見て、その名の力によって私はそれを悲しみなきものとする。その主こそ私の動くもの動かぬものすべての主、ラグヴァラ、すべての心を知るお方。たとえ無意識に主の名を唱えても、多くの生で作られた罪を焼き尽くす。敬意をもって主を憶念する者は、存在の海を牛の蹄の跡のように渡る。ラーマはその至高のアートマン、バヴァニーよ、それゆえあなたの言葉は大いに迷妄であり、ふさわしくない。そのような疑いが心に宿ると、知識、離欲、すべての徳が去る。シヴァの迷妄を砕く言葉を聞いて、詭弁の作り事はすべて消え去った。ラグパティの足元に愛と確信が生じ、恐るべき不可能の思いは過ぎ去った。
ドーハー 119
पुनि पुनि प्रभु पद कमल गहि जोरि पंकरुह पानि।बोली गिरिजा बचन बर मनहुँ प्रेम रस सानि।।119।।
puni puni prabhu pada kamala gahi jori paṅkaruha pāni |bolī girijā bacana bara manahũ prema rasa sāni ||119||
幾たびも主の蓮華の御足を抱き、蓮華のごとき手を合掌して祈りつつ、ギリジャーは語った――愛の精髄に浸され、香りづけられたかのような、最上の言葉を。
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह खण्ड ‘संशय-नाश’ और ‘नाम-निष्ठा’ का फल देता है: निर्गुण–सगुण विवाद, मोह-तम, और कुतर्क-रचना का क्षय; राम-नाम में दृढ़ प्रीति और ‘भव-बारिधि गोपद’ की अनुभूति। विशेषतः दोहा 113–118 की कथा-महिमा व नाम-महिमा श्रवण से सत्संग-रुचि और वैराग्य पुष्ट होता है।
सामान्य सत्संग-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘सियाराम’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; तत्त्व-निर्णय वाले पदों पर ‘राम सच्चिदानंद’/‘रघुपति कीन्हीं कृपा’ भाव से नाम-स्मरण को मुख्य माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
