Prakarana 8
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
『アヨーディヤー・カーンダ』のラサの配列は、哀憐と寂静の結合であり、その中で最も勢いよく流れるのは奉仕の信愛（ダースヤ・バクティ）の潮である。本段（ドーハー70–79）では、ラクシュマナの愛ゆえの激しい動揺、ラーマの政道への堅持、スミトラーの離欲の灯火のごとき教誨、そしてカイケーイーの冷厳な介入——これらが合わさって「法の危機（ダルマ・サンカト）」を「法の安定（ダルマ・スティラター）」へと転じる。トゥルシーはここで家住（グリハスタ）を否定しない。ラーマへの依止によってそれを浄化し、「アヨーディヤーとはラーマの住まうところ」という句のごとく、都そのものを霊性化する。構成上、チョーパーイーの流れる叙事の後に、ドーハー／ソーラターの「定点」が来て、修行者の揺らぐ心を教理の原則に据え置くかのようである。この巻の神学は、サグナのラーマ（王子）こそがニルグナのダルマの基盤であり、規範（マリヤーダ）の内にこそ解脱の道が開くことを示す。
Verses
チャウパーイー 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
ラクシュマナが知らせを聞いたとき、彼は取り乱して立ち上がり、悲しみに満ちた顔で走った。彼の体は震え、鳥肌が立ち、目は涙に満ち、愛に圧倒されて我を忘れ、ラーマの足を抱きしめた。彼は一言も言えず、ただ立って見つめていた。まるで水から引き上げられた哀れな魚のように。彼の心にはこの憂いがあった：「おお天命よ、何が起こるのか。我々のすべての幸福と善行の蓄えは終わりを迎えた。ラグナートは私に何と言われるだろうか。私を家に留め置かれるか、それとも共に連れて行かれるか。」ラーマは、弟が手を合わせて立っているのを見た。体も家もすべてを、まるで一本の草を折るように捨てて。そしてラーマは、正しい行いに熟達し、優しさ、慈愛、純朴さ、喜びの海である方として、これらの言葉を語った。「兄弟よ、愛のために心を挫いてはならない。心に結果を思い巡らし、喜びなさい。」
ドーハー 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
母、父、師、主の教えを頭に戴き、喜んで従いなさい。彼らはこの人生の真の利益を得た。さもなければ、この世での人生は無駄となる。
チャウパーイー 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
兄弟よ、このことを心に悟って私の言葉を聞け：母と父の足に仕えて留まれ。バラタとシャトルグナは家におらず、王は年老いて、心に私への悲しみを抱いている。私が森に行き、あなたを連れて行けば、アヨーディヤーはあらゆる面で守り手を失うだろう。師、父、母たち、民、そして家族全員：すべての者に耐え難い悲しみの重荷がかかる。留まり、皆を喜ばせよ；さもなければ兄弟よ、大きな過ちとなる。治世において愛する民が苦しむ王は、必ず地獄に値する。兄弟よ、この道理を考えた上で留まれ。これを聞いて、ラクシュマナはひどく心乱れた。その冷たい言葉に彼は萎れた、霜に触れられた蓮が萎れるように。
ドーハー 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
愛に打ち勝たれて答えることができず、苦悩の中で足を抱きしめて言った、「主よ、私はあなたのしもべであり、あなたは私の主であられます。もしあなたが私を見捨てられるなら、私に何の力がありましょうか。」
チャウパーイー 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
主よ、あなたは私に優れた教えを与えられましたが、私の心の弱さゆえに、それは手の届かぬものと思われます。最も優れた人々、堅固にして正法の重荷を担う者のみが、ヴェーダと行いの規則にふさわしいのです。私は子供であり、主の愛によって育てられました。白鳥がマンダラ山やメル山を持ち上げられるでしょうか。私はグルも父も母も知りません。主よ、私はあなたに私の本性を語ります、どうか信じてください。世にあるすべての愛と縁、ヴェーダが自らの仕方で讃えたすべての親愛と信頼、それらは私にとってすべて一つであり、それはあなたです、我が主よ、貧しき者の友、心の秘密を知る方よ。名声、富、来世の善き道を愛する者に、正法と行いの規則を教えてください。しかし心と行いと言葉であなたの御足に帰依する者を、慈悲の海よ、そのような者を見捨てるべきでしょうか。
ドーハー 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
主は慈悲の海であり、兄弟の穏やかで謙虚な言葉を聞き、愛ゆえに恐れていることを知り、彼を胸に抱き寄せて慰めた。
チャウパーイー 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
母上の許しを求めて行け、兄弟よ、急いで戻れ、森へ行こう。ラグフの主ラーマの言葉を聞いて喜んだ、大きな利益が得られ、大きな損失が去った。喜びの心で母の元へ来た、まるで盲人が再び目を得たように。行って母の足元に頭を垂れたが、心はラグーナンダナとジャーナキーと共にあった。母は彼の沈んだ心を見て尋ねた、ラクシュマナはすべての物語を詳しく語った。厳しい言葉を聞いて恐れ縮んだ、四方に火を見る鹿のように。ラクシュマナは見て思った、今日災いが来た、彼女の愛のゆえに私の行く手を阻み害をもたらすだろう。恐れ躊躇して許しを求めるのをためらった、運命がラーマと共に行かせてくれるか否かと思いながら。
ドーハー 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
スミトラはラーマとシータの美しさ、美徳、そして穏やかな性質を思い巡らし、王の二人への愛を見て、自分の頭を打ち叩いて言った、あの邪悪な女は残酷な計略を仕掛けた。
チャウパーイー 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
不遇の時を知り、スミトラは勇気を奮い、生まれつきの友として優しい声で語った。「子よ、そなたの母はヴィデーハの娘シータ、そなたの父はラーマ、そなたをあらゆる面で愛する方。ラーマの住む所がアヨーディヤー、太陽の輝く所が昼。もしシータとラーマが森へ行かれるなら、アヨーディヤーにそなたの用事はない。師、父、母、親族、神々、そして主君は、すべて自らの命のように仕えるべき方々。されどラーマは命よりも愛おしく、命の命であり、すべての人の無私の友。この世で崇められ最も愛されるべき方々は、皆ラーマとの関係によって敬われる。これを心に知り、彼らと共に森へ行け。子よ、この世に生きる真の報いを得よ。」
ドーハー 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
あなたは大きな福運の器となりました、私もあなたと共にあります。もしあなたの心がすべての欺きを捨てて、ラーマの御足に住処を定めたのなら、私は自分を捧げます。
チャウパーイー 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
世の中で息子を持つ女性とは、その息子がラグフパティの信者である者のこと。さもなくば不妊である方が良い、彼女は無駄に子を産んだのだから。ラーマに背を向ける息子は利益にならないと知れ。あなたの福運によってのみラーマは森へ行かれる。我が子よ、他の理由はない。これこそすべての善行の大なる果報である：ラーマとシータの御足への自然なる愛。愛欲、怒り、嫉妬、慢心、迷い：これらの支配下に夢の中でも決して落ちてはならない。あらゆる過ちを捨てて、心と行いと言葉で彼らに仕えよ。あなたにとって森はあらゆる面で快適である、ラーマとシータが父母として共に行かれるから。我が子よ、ラーマが森で苦難を受けないようにせよ。これが私の教えである。
チャンド 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
これが私の教えです、息子よ：ラーマとシーターが幸せを見出すように行動しなさい。そして森の中で、彼らが父母、愛する家族と都の安らぎを忘れるようにしなさい。トゥルシーダースは言う：スミトラーはこのように夫に教えを与え、彼に立ち去る許可を与え、そして祝福した：シーターとラグフ族の英雄の御足へのあなたの愛が、途切れることなく汚れなく、日々新たであり続けるように。
ソーラター 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
母の足元に頭を垂れ、ラクシュマナはただちに出発した、恐れる心を抱いて、まるで幸運にも危険な罠を破り抜けて逃げる鹿のように。
チャウパーイー 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
ラクシュマナはジャーナキーの主のいる所へ行き、愛する者の連れ添いを得て心は喜びに満ちた。ラーマとシーターの美しい足に礼拝し、彼らと共に歩いて王の宮殿に到着した。町の男女は互いに語り合った。「天意は巧みに計らいながら、その後事を台無しにしてしまった。」体は痩せ細り、心は苦しみ、顔は青ざめていた。蜂蜜を奪われた蜂のように彼らは取り乱していた。手を揉み、頭を叩き、後悔の嘆きに暮れた。まるで翼のない鳥がもがき苦しむようであった。王の宮殿に大群衆が集まり、そこに満ちる果てしない悲しみは語り尽くせなかった。大臣は王を助け起こして座らせ、ラーマは愛の言葉を語りかけ、足をその前に置いた。シーターと共に二人の息子を見て、王は深い動揺に襲われた。
ドーハー 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
シーターと二人の高貴な息子を見て、また見て、王は苦悩に圧倒された。愛に支配されて、何度も何度も、王は彼らを胸に抱きしめた。
チャウパーイー 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
王は言葉を発せられず、悲しみに打ちひしがれていた；嘆きから生じた恐ろしい灼熱がその胸を満たしていた。深い愛をもって父の足に頭を垂れ、ラグヴィーラは立ち上がり、去る許しを求めた。「父上、私に祝福と御命令を与えてください。喜びの時に、なぜ落胆されるのですか。父上、愛する者への愛着ゆえに不注意となれば、世における名声は失われ、不名誉が続きます。」これを聞いて、王は愛に駆られて立ち上がり、ラグパティの腕を取って座らせた。「聞きなさい、我が子よ。聖者たちは、ラーマこそが動くものと動かぬものすべての主であると言う。神は心に思い量り、善行と悪行に応じて果報を与えられる。業を行う者はその果報を受ける：これがヴェーダの法則であり、すべての人がそう語る。」
ドーハー 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
ある者が過ちを犯し、別の者がその果実を受けて耐える。主の道は極めて奇妙である。この世界で何が適切であるかを誰が知り得ようか。
チャウパーイー 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
王はラーマを引き留めるために多くの策を講じ、すべての計略を捨てた。しかしラーマの決意を見て、留まらぬことを悟った。ラーマは正法の担い手、堅固にして賢明であった。そこで王はシーターを胸に抱き寄せ、深い愛情をもって様々に教え諭した。森の耐え難い苦しみを語り、義母、義父、父との安楽を説いた。しかしシーターの心はラーマの足元に寄り添っていた。家は容易く感じられず、森は困難に感じられなかった。他の人々も皆シーターを説き諭し、繰り返し荒野の多くの危難を語った。大臣の妻と導師の妻、二人とも賢明であり、愛情を込めて柔らかな言葉で語りかけた。あなたは結局、追放を命じられてはいない。義父、導師、義母の言う通りになさい。
ドーハー 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
その忠告は、涼やかで、親切で、甘く、穏やかであったが、聞いてもシーターを喜ばせなかった。彼女は、秋の月の光に触れたチャクヴィ鳥のように苛立った。
チャウパーイー 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
シーターは恥らいで答えを返さなかった。これを聞いてカイケイーは怒り立ち上がった。彼女は行者の衣装、装飾、器皿を持って来て、前に置き、穏やかな声で語った。ラグビーラよ、あなたは王にとって命のように愛しい。しかしその優しさと愛情ゆえに、彼は言い出せないでしょう。功徳、良き名声、来世を失っても、彼は決してあなたに森へ行けとは言わないでしょう。こう考えて、あなたのお気に召すままになさい。ラーマの母の教えを聞いて、ラーマは喜んだ。その言葉は王に矢のように突き刺さった。不幸な王の命の息は去ろうとしなかった。人々は動揺し、王は気絶した。どうすればよいのか。誰にも思いつかなかった。ラーマは直ちに行者の姿をととのえ、父母に頭を垂れて出発した。
ドーハー 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
森のためのすべての装備と仲間を整え、妻と兄弟と共に、主はバラモンとグルの足元に伏し拝み、すべての人を呆然とさせたまま出発された。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
