Prakarana 7
This Sopāna marks the soul’s initiation into Tyāga-yoga: dharma is no longer an ideal but a lived renunciation. Ayodhya—symbol of ordered consciousness—witnesses the wrenching shift from ‘gṛha’ (secure, scripted duty) to ‘vana’ (austere, unscripted surrender). The staircase-step here is Vairāgya tempered by Prem: the devotee learns that love does not cancel duty; it sanctifies separation, hardship, and obedience into bhakti-sādhana.
この段（ドーハー60–69）では、主調は哀憐（カルナー）であり、それが離別の恋（ヴィプラランバのシュリンガーラ）と撚り合わされ、捨離の英雄性（ダルマ・ヴィーラ）の陰影を帯びる。父の言葉を守り抜くラーマの決意が軸であり、その周りで母の慈愛と妻の貞信が波のように寄せては砕ける。カウサリヤーがシーターに授ける訓えは、家庭のダルマを説く教訓文である——年長者への奉仕、節制、そして家住の功徳という「安全な道」。しかしシーターの返答は、単なる慎重さをバクティの論理で覆す。主なき繁栄はすべて悲しみであり、主と共にあるなら樹皮衣すら天界である。神学的に本段は、サグナの親密（夫は परमेश्वर）を舞台にしつつ、静かにニルグナの不動を指し示す——ラーマの平静と सत्यの誓願は、形あるリーラーの内に宿る無形のダルマである。ソーパーナ上の位置づけは निर्णायकである。求道者は、解脱の階梯が森ではなく、犠牲への心の同意から始まることを学ぶ。
Verses
チャウパーイー 60.1-4
बन हित कोल किरात किसोरी।रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।
पाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ।तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।
कै तापस तिय कानन जोगू।जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।
सिय बन बसिहि तात केहि भाँती।चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।
सुरसर सुभग बनज बन चारी।डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।
अस बिचारि जस आयसु होई।मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।
जौं सिय भवन रहै कह अंबा।मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।
सुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी।सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।
bana hita kola kirāta kisorī |racīṁ biraṁci biṣaya sukha bhorī ||
pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū |tinhahi kalesu na kānana kāū ||
kai tāpasa tiya kānana jogū |jinha tapa hetu tajā saba bhogū ||
siya bana basihi tāta kehi bhā̃tī |citralikhita kapi dekhi ḍerātī ||
surasara subhaga banaja bana cārī |ḍābara jogu ki haṁsakumārī ||
asa bicāri jasa āyasu hoī |maiṁ sikha deũ jānakihi soī ||
jauṁ siya bhavana rahai kaha aṁbā |mohi kahã hoi bahuta avalaṁbā ||
suni raghubīra mātu priya bānī |sīla saneha sudhā̃ janu sānī ||
森のためにブラフマーはコール族とキラータ族の若い娘たちを創られた、彼女たちは感覚の喜びにおいて純朴で無邪気である。彼女たちの性質は石に住む虫のように硬く、森は彼女たちに何の苦悩も与えない。あるいは苦行者の妻たちが森にふさわしい、彼女たちは苦行のためにすべての享楽を捨てた。我が子よ、シーターは森でどうやって暮らすのか、絵に描かれた猿を見ても恐れる彼女が。天の川の美しい蓮の茂みを歩み回る若い白鳥が、泥だらけの水たまりにふさわしいだろうか。このように考え、あなたが下されるどんな命令も、私はジャーナキーにその通りに教えましょう。シーターが家に留まれば、母は言う、私には大きな支えとなるだろう。母の愛ある言葉を聞いて、それは優しさと愛情の甘露に浸されているかのようであった、ラグ族の英雄ラーマは、
ドーハー 60
कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।लगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa |lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa ||60||
愛と知恵に満ちた言葉を語り、母を満足させた。それからシーターに教え始め、森の長所と短所を明らかにした。
チャウパーイー 61.1-4
मातु समीप कहत सकुचाहीं।बोले समउ समुझि मन माहीं।।
राजकुमारि सिखावन सुनहू।आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।
आपन मोर नीक जौं चहहू।बचनु हमार मानि गृह रहहू।।
आयसु मोर सासु सेवकाई।सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।
एहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा।सादर सासु ससुर पद पूजा।।
जब जब मातु करिहि सुधि मोरी।होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।
तब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी।सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।
कहउँ सुभायँ सपथ सत मोही।सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।
mātu samīpa kahata sakucāhīṁ |bole samau samujhi mana māhīṁ ||
rājakumāri sikhāvana sunahū |āna bhā̃ti jiyã jani kachu gunahū ||
āpana mora nīka jauṁ cahahū |bacanu hamāra māni gṛha rahahū ||
āyasu mora sāsu sevakāī |saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī ||
ehi te adhika dharamu nahiṁ dūjā |sādara sāsu sasura pada pūjā ||
jaba jaba mātu karihi sudhi morī |hoihi prema bikala mati bhorī ||
taba taba tumha kahi kathā purānī |suṁdari samujhāehu mṛdu bānī ||
kahaũ subhāyã sapatha sata mohī |sumukhi mātu hita rākhaũ tohī ||
母の前で話すのを恥ずかしがったが、心の中で時節を計って口を開いた。「王女よ、私の忠告をお聞きなさい。心の中で他のことを考えないでください。」「あなた自身と私のために善を望むなら、私の言葉を聞き入れて家に留まりなさい。」「私の命令はこれです：私の母に仕えなさい。愛する人よ、あらゆる意味で家の益となるのです。」「これより大きな義務はありません：義母と義父の足を敬って拝むことです。」「母が私を思い出すたび、その素朴な心が愛で乱されるとき、」「その時、美しい人よ、古い物語を語り、優しい言葉で慰めなさい。」「心から言います、あなたに百の誓いを立てます、美しい顔の人よ：母のためにあなたを残していくのです。」
ドーハー 61
गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।हठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।
gura śruti saṁmata dharama phalu pāia binahiṁ kalesa |haṭha basa saba saṁkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa ||61||
グルとヴェーダに認められた道に従えば、苦しみなく正義の果実を得る。頑固さゆえに、ナフシャ王とガラヴァはすべての苦難に耐えた。
チャウパーイー 62.1-4
मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी।बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।
दिवस जात नहिं लागिहि बारा।सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।
जौ हठ करहु प्रेम बस बामा।तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।
काननु कठिन भयंकरु भारी।घोर घामु हिम बारि बयारी।।
कुस कंटक मग काँकर नाना।चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।
चरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे।मारग अगम भूमिधर भारे।।
कंदर खोह नदीं नद नारे।अगम अगाध न जाहिं निहारे।।
भालु बाघ बृक केहरि नागा।करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।
maiṁ puni kari pravāna pitu bānī |begi phiraba sunu sumukhi sayānī ||
divasa jāta nahiṁ lāgihi bārā |suṁdari sikhavanu sunahu hamārā ||
jau haṭha karahu prema basa bāmā |tau tumha dukhu pāuba parināmā ||
kānanu kaṭhina bhayaṁkaru bhārī |ghora ghāmu hima bāri bayārī ||
kusa kaṁṭaka maga kā̃kara nānā |calaba payādehiṁ binu padatrānā ||
carana kamala mudu maṁju tumhāre |māraga agama bhūmidhara bhāre ||
kaṁdara khoha nadīṁ nada nāre |agama agādha na jāhiṁ nihāre ||
bhālu bāgha bṛka kehari nāgā |karahiṁ nāda suni dhīraju bhāgā ||
私は父の言葉を果たして、すぐに戻ります。聞いてください、美しい顔の賢い方よ。日々は過ぎ去り、長くはかかりません。聞いてください、美しい方、私の忠告を。もしあなたが愛ゆえに頑固に固執するなら、愛する妻よ、その結果あなたは苦しみを得るでしょう。森は厳しく、恐ろしく、広大です。猛烈な暑さ、寒さ、雨、風があります。道にはクシャ草、茨、様々な小石があり、靴なしで徒歩で歩かなければなりません。あなたの蓮の足は柔らかく美しいですが、道は通れず、巨大な山々が連なっています。洞窟、渓谷、川、大いなる流れと急流があり、通れず底知れず、見るのも耐えられません。熊、虎、狼、ライオン、象が咆哮し、それを聞くと勇気は逃げ去ります。
ドーハー 62
भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।ते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṁda phala mūla |te ki sadā saba dina milihiṁ sabui samaya anukūla ||62||
大地に眠り、樹皮の衣を着て、球根、果物、根を食べる。そしてこれらは常に毎日見つかるだろうか。すべては季節が好都合であるかにかかっている。
チャウパーイー 63.1-4
नर अहार रजनीचर चरहीं।कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।
लागइ अति पहार कर पानी।बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।
ब्याल कराल बिहग बन घोरा।निसिचर निकर नारि नर चोरा।।
डरपहिं धीर गहन सुधि आएँ।मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।
हंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू।सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।
मानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली।जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।
नव रसाल बन बिहरनसीला।सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।
रहहु भवन अस हृदयँ बिचारी।चंदबदनि दुखु कानन भारी।।
nara ahāra rajanīcara carahīṁ |kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṁ ||
lāgai ati pahāra kara pānī |bipina bipati nahiṁ jāi bakhānī ||
byāla karāla bihaga bana ghorā |nisicara nikara nāri nara corā ||
ḍarapahiṁ dhīra gahana sudhi āẽ |mṛgalocani tumha bhīru subhāẽ ||
haṁsagavani tumha nahiṁ bana jogū |suni apajasu mohi deihi logū ||
mānasa salila sudhā̃ pratipālī |jiai ki lavana payodhi marālī ||
nava rasāla bana biharanasīlā |soha ki kokila bipina karīlā ||
rahahu bhavana asa hṛdayã bicārī |caṁdabadani dukhu kānana bhārī ||
人を食らう悪魔が徘徊し、千万の偽りの姿をとる。山の水は非常に有害であり、森の苦難は語り尽くせない。森には恐ろしい蛇と凶悪な鳥がおり、男女をさらう悪魔の群れがある。勇者も深い森を思い出せば震える。そしてあなた、鹿の目を持つ者よ、生来臆病だ。白鳥のように歩くあなたには森はふさわしくない。それを聞けば人々は私に恥をかせるだろう。マーナサ湖の水で育てられた白鳥が、塩の海に生きられるだろうか。新鮮なマンゴーの林をさまようカッコウが、棘のあるカリルの茂みで美しく見えるだろうか。月のような顔を持つ者よ、心にこう考え、家に留まりなさい。森の苦難は大きい。
ドーハー 63
सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।सो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni |so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni ||63||
天性の友、師、または主君の忠告に頭を垂れて耳を傾けない者は、心の中で必ず悔い、自らの利益を損なうことになる。
チャウパーイー 64.1-4
सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के।लोचन ललित भरे जल सिय के।।
सीतल सिख दाहक भइ कैंसें।चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।
उतरु न आव बिकल बैदेही।तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।
बरबस रोकि बिलोचन बारी।धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।
लागि सासु पग कह कर जोरी।छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।
दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई।जेहि बिधि मोर परम हित होई।।
मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं।पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।
suni mṛdu bacana manohara piya ke |locana lalita bhare jala siya ke ||
sītala sikha dāhaka bhai kaiṁseṁ |cakaihi sarada caṁda nisi jaiṁseṁ ||
utaru na āva bikala baidehī |tajana cahata suci svāmi sanehī ||
barabasa roki bilocana bārī |dhari dhīraju ura avanikumārī ||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī |chamabi debi baṛi abinaya morī ||
dīnhi prānapati mohi sikha soī |jehi bidhi mora parama hita hoī ||
maiṁ puni samujhi dīkhi mana māhīṁ |piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṁ ||
愛する者の優しく魅力的な言葉を聞いて、シーターの美しい瞳は涙で満たされた。彼の涼やかな忠告は彼女を焼き焦がした、秋の月が夜にチャクウィ鳥を焼き焦がすように。ヴィデーハの娘は苦悩の中で答えを見出せなかった、彼女の純潔で愛情深い主君が彼女を残して行こうとしたから。無理に目の涙を抑え、大地の娘は心に勇気を抱いた。義母の足元にひれ伏し、手を合わせて言った：お許しください、奥方様、私の大いなる無礼を。私の命の主は、私の最高の利益をもたらすその忠告を与えられました。しかし私は考え、心の中で見ました、世の中に愛する者との別離に等しい悲しみはないと。
ドーハー 64
प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।
prānanātha karunāyatana suṁdara sukhada sujāna |tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||64||
我が命の主、慈悲の住処、美しく、喜びを与え、賢者よ。あなたなしでは、ラグ族の蓮の月よ、神々の都は地獄のようである。
チャウパーイー 65.1-4
मातु पिता भगिनी प्रिय भाई।प्रिय परिवारु सुहृद समुदाई।।
सासु ससुर गुर सजन सहाई।सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।
जहँ लगि नाथ नेह अरु नाते।पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।
तनु धनु धामु धरनि पुर राजू।पति बिहीन सबु सोक समाजू।।
भोग रोगसम भूषन भारू।जम जातना सरिस संसारू।।
प्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं।मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।
जिय बिनु देह नदी बिनु बारी।तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।
नाथ सकल सुख साथ तुम्हारें।सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।
mātu pitā bhaginī priya bhāī |priya parivāru suhṛda samudāī ||
sāsu sasura gura sajana sahāī |suta suṁdara susīla sukhadāī ||
jahã lagi nātha neha aru nāte |piya binu tiyahi taranihu te tāte ||
tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū |pati bihīna sabu soka samājū ||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū |jama jātanā sarisa saṁsārū ||
prānanātha tumha binu jaga māhīṁ |mo kahũ sukhada katahũ kachu nāhīṁ ||
jiya binu deha nadī binu bārī |taisia nātha puruṣa binu nārī ||
nātha sakala sukha sātha tumhāreṁ |sarada bimala bidhu badanu nihāreṁ ||
母、父、姉妹、愛する兄弟、愛する家族、そして友人たちの集まり、姑、舅、導師、親族と助け手、そして美しく徳高く喜びを与える息子：愛情と血縁の絆がある限り、主よ、愛する人なき女にはそれらは太陽よりも熱く感じられる。身体、富、家、土地、都市、王国：夫なきこれらはすべて悲しみの集まりにすぎない。快楽は病のごとく、装飾は重荷のごとく、世はヤマの苦しみのごとし。我が命の主よ、あなたなしではこの世のどこにも私に喜びを与えるものは何もない。命なき身体、水なき河のごとく、主よ、夫なき女もまたそのようである。主よ、すべての喜びはあなたと共にあり、澄みきった秋の月のごとく明るいあなたの顔を仰ぎ見る限り。
ドーハー 65
खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।नाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla |nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla ||65||
鳥と鹿は我が親族、森は我が都、樹皮の衣は輝く衣。主よ、あなたと共にあれば、葉の庵は神々の天界にも等しき至福の住処。
チャウパーイー 66.1-4
बनदेवीं बनदेव उदारा।करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।
कुस किसलय साथरी सुहाई।प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।
कंद मूल फल अमिअ अहारू।अवध सौध सत सरिस पहारू।।
छिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि।रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।
बन दुख नाथ कहे बहुतेरे।भय बिषाद परिताप घनेरे।।
प्रभु बियोग लवलेस समाना।सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।
अस जियँ जानि सुजान सिरोमनि।लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।
बिनती बहुत करौं का स्वामी।करुनामय उर अंतरजामी।।
banadevīṁ banadeva udārā |karihahiṁ sāsu sasura sama sārā ||
kusa kisalaya sātharī suhāī |prabhu sãga maṁju manoja turāī ||
kaṁda mūla phala amia ahārū |avadha saudha sata sarisa pahārū ||
chinu chinu prabhu pada kamala biloki |rahihaũ mudita divasa jimi kokī ||
bana dukha nātha kahe bahutere |bhaya biṣāda paritāpa ghanere ||
prabhu biyoga lavalesa samānā |saba mili hohiṁ na kṛpānidhānā ||
asa jiyã jāni sujāna siromani |leia saṁga mohi chāṛia jani ||
binatī bahuta karauṁ kā svāmī |karunāmaya ura aṁtarajāmī ||
森の女神と神々は寛大で、義父母のように私を世話してくださるでしょう。クシャ草と若葉の美しい寝床、主が傍らにいらっしゃれば、カーマの柔らかな寝台のよう。球根、根、果実は甘露のような食となり、山々はアヨーディヤーの百の宮殿のよう。毎瞬間、主の蓮の御足を仰ぎ見て、私は喜びの中に暮らすでしょう、昼のチャクウィ鳥のように。主よ、あなたは森の多くの苦難を語りました：恐れと悲しみと数え切れない苦痛。慈悲の宝庫よ、あなたとの別離の苦しみは、これらすべてを合わせても、そのほんの一部にすら及びません。賢者の冠よ、心にそうお分かりなら、私を連れて行き、置き去りになさらないでください。主よ、なぜこれほど懇願する必要がありましょう。あなたは慈悲に満ち、すべての心を知っておられる方。
ドーハー 66
राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।दीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṁ prāna |dīnabaṁdhu saṁdara sukhada sīla saneha nidhāna ||66||
流刑の期限が尽きるまで私をアヨーディヤーに留め置くなら、私の命がこの身にとどまるとはお思いにならないでください。卑しき者たちの友よ、美しく幸せを与える方よ、穏やかな徳と愛の宝よ。
チャウパーイー 67.1-4
मोहि मग चलत न होइहि हारी।छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।
सबहि भाँति पिय सेवा करिहौं।मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।
पाय पखारी बैठि तरु छाहीं।करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।
श्रम कन सहित स्याम तनु देखें।कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।
सम महि तृन तरुपल्लव डासी।पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।
बारबार मृदु मूरति जोही।लागहि तात बयारि न मोही।।
को प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा।सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।
मैं सुकुमारि नाथ बन जोगू।तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।
mohi maga calata na hoihi hārī |chinu chinu carana saroja nihārī ||
sabahi bhā̃ti piya sevā karihauṁ |māraga janita sakala śrama harihauṁ ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṁ |karihaũ bāu mudita mana māhīṁ ||
śrama kana sahita syāma tanu dekheṁ |kahã dukha samau prānapati pekheṁ ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī |pāga paloṭihi saba nisi dāsī ||
bārabāra mṛdu mūrati johī |lāgahi tāta bayāri na mohī ||
ko prabhu sãga mohi citavanihārā |siṁghabadhuhi jimi sasaka siārā ||
maiṁ sukumāri nātha bana jogū |tumhahi ucita tapa mo kahũ bhogū ||
道を歩むとき疲れることはありません、常にあなたの蓮の御足を見つめていますから。あらゆる方法で愛する方にお仕えし、旅の労苦をすべて取り除きましょう。御足を洗い、木陰にお座りになったあなたに、喜びの心で扇ぎましょう。あなたの黒い御身に汗の滴を見るとき、命の主を見つめて何の悲しみがありましょうか。平らな地に草と木の葉を敷き、侍女は夜通しあなたの御足を揉みましょう。何度もあなたの柔らかな御姿を見つめれば、主よ、熱風すら私に触れません。主と共にあれば、誰が私を見る勇気がありましょう、野兎や狼が雌獅子を見られないように。主よ、このように繊細な私が森にふさわしく、あなたには苦行が、私には享楽がふさわしいのですか？
ドーハー 67
ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न हृदउ बिलगान।तौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।
aiseu bacana kaṭhora suni jauṁ na hṛdau bilagāna |tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṁ pāvãra prāna ||67||
このような厳しい言葉を聞いて心が砕け散らないならば、主よ、私の惨めな息はあなたとの過酷な別離の苦しみを耐え忍ぶことでしょう。
チャウパーイー 68.1-4
अस कहि सीय बिकल भइ भारी।बचन बियोगु न सकी सँभारी।।
देखि दसा रघुपति जियँ जाना।हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।
कहेउ कृपाल भानुकुलनाथा।परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।
नहिं बिषाद कर अवसरु आजू।बेगि करहु बन गवन समाजू।।
कहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई।लगे मातु पद आसिष पाई।।
बेगि प्रजा दुख मेटब आई।जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।
फिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी।देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।
सुदिन सुघरी तात कब होइहि।जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।
asa kahi sīya bikala bhai bhārī |bacana biyogu na sakī sãbhārī ||
dekhi dasā raghupati jiyã jānā |haṭhi rākheṁ nahiṁ rākhihi prānā ||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā |parihari socu calahu bana sāthā ||
nahiṁ biṣāda kara avasaru ājū |begi karahu bana gavana samājū ||
kahi priya bacana priyā samujhāī |lage mātu pada āsiṣa pāī ||
begi prajā dukha meṭaba āī |jananī niṭhura bisari jani jāī ||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī |dekhihaũ nayana manohara jorī ||
sudina sugharī tāta kaba hoihi |jananī jiata badana bidhu joihi ||
こう言ってシーターは深く憂いに沈み、「別離」という言葉に耐えられなかった。彼女の様子を見て、ラーマは心で悟った。無理に留め置けば、彼女は命を保てないであろうと。太陽王朝の慈悲深き主は言った。「悲しみを捨て、私と共に森へ行こう。」「今日は悲しむ時ではない。早く森への旅支度をせよ。」愛する妻を優しい言葉で慰め、母の足元に伏して祝福を受けた。彼女は言った。「早く戻って民の苦しみを除きなさい。冷酷な母を忘れてはならない。」「運命は再び私の運を変えて、この目であなたがた二人の美しい姿を再び見せてくれるだろうか。」「我が子よ、その幸せな日はいつ来るのか。母が生きているうちに、あなたの月のような顔を再び見られる日が。」
ドーハー 68
बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।कबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta |kabahiṁ bolāi lagāi hiyã haraṣi nirakhihaũ gāta ||68||
再びあなたを「子よ」「愛し子よ」「ラグパティ」「ラグバル」「我が子よ」と呼び、いつあなたを呼び寄せ、心に抱きしめ、喜びをもってあなたのお姿を拝見することでしょうか。
チャウパーイー 69.1-4
लखि सनेह कातरि महतारी।बचनु न आव बिकल भइ भारी।।
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना।समउ सनेहु न जाइ बखाना।।
तब जानकी सासु पग लागी।सुनिअ माय मैं परम अभागी।।
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा।मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू।करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी।दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।
बारहि बार लाइ उर लीन्ही।धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा।जब लगि गंग जमुन जल धारा।।
lakhi saneha kātari mahatārī |bacanu na āva bikala bhai bhārī ||
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā |samau sanehu na jāi bakhānā ||
taba jānakī sāsu paga lāgī |sunia māya maiṁ parama abhāgī ||
sevā samaya daiã banu dīnhā |mora manorathu saphala na kīnhā ||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū |karamu kaṭhina kachu dosu na mohū ||
suni siya bacana sāsu akulānī |dasā kavani bidhi kahauṁ bakhānī ||
bārahi bāra lāi ura līnhī |dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī ||
acala hou ahivātu tumhārā |jaba lagi gaṁga jamuna jala dhārā ||
母が愛に打ちひしがれ、言葉も出ず、ひどく動揺しているのを見て、ラーマは様々な方法で彼女を慰めた。その瞬間の深い愛情は言葉では表せない。それからジャーナキーは義母の足元にひれ伏し、「お母様、お聞きください、私は最も不運な者です。お仕えすべき時に、運命は私に森を与え、私の心の願いを果たさせませんでした。悲しみは捨ててください、でも私への愛情は捨てないでください。運命は過酷です、私には何の過ちもありません。」と言った。シーターの言葉を聞いて、義母は胸が張り裂けそうになった。どうやって彼女の様子を言葉で表せようか。何度も何度もシーターを胸に抱きしめ、勇気を奮い起こして教えと祝福を与えた。ガンガーとヤムナーの水が流れる限り、あなたの婚姻の幸運が揺るぎなく続きますように。
ドーハー 69
सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra |calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṁ bāra ||69||
義母はシーターに多くの教えと祝福を様々に与えた。蓮華の御足に頭を垂れ、深き愛をもって幾度も幾度も礼拝して去った。
Inside Prakarana 7
Compositional abstract
In this passage (Doha 60–69), the dominant rasa is Karuṇa braided with Śṛṅgāra-in-vipralambha (love in separation) and shaded by Dharma-vīra (heroism of renunciation). Rama’s resolve to honor the father’s word is the axis; around it, maternal tenderness and spousal devotion surge and break like waves. Kaushalya’s counsel to Sita is a didactic domestic dharma-text: service to elders, restraint, and the ‘safe’ path of household merit. Sita’s reply overturns mere prudence with bhakti-logic: without the Lord, every prosperity is grief; with Him, even bark-cloth is heaven. Theologically, the Manas here stages Saguna intimacy (पति-परमेश्वर) while quietly pointing to Nirguna steadiness: Rama’s equanimity and सत्य-प्रतिज्ञा are the formless dharma within the formed leela. The Sopāna placement is crucial: the seeker is taught that liberation’s staircase begins not in forests but in the heart’s consent to sacrifice.
The dialogue
- Tulasidas (kavi-narrator) channeling the Ayodhya household dialogue (Rama–Sita–Kaushalya–Sumitra)Sādhaka/Mana (the implied listener who must choose between comfort and dharma) · Uttar Ghat (Kakbhushundi–Garuda frame): household-leela narrated as inner instruction—how prem becomes tapas and how dharma becomes bhakti.
Frequently Asked Questions
Traditional satsang reading holds that reciting Sita’s ananyā-bhakti and Rama’s dharma-niṣṭhā strengthens vairāgya, steadies the mind in separation/sorrow, and grants ‘sahaj dhairya’ (natural fortitude) in household trials—turning grief into devotion and duty into worship.
A common practice is to insert the Ram-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—especially after each Doha in this sequence, to seal the teaching that Rama’s presence alone converts ‘vana’ into ‘vaikuṇṭha’.
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
