Prakarana 6
राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
『アヨーディヤー・カーンダ』の主たるラサは哀憐（カルナー）であるが、それは「憂悶（ヴィシャーダ）」ではない——法の威光に輝く哀憐である。王位灌頂が迫るや、「逆なる宿業（ヴィパリート・ヴィディ）」によって森住みが定められ、人の性（怒り・強情・恐れ・貪り）と、神性（赦し・真実・捨離・帰依）が対置される。本段では、カイケーイーの強情に抗する侍女たちの訓戒、ついで民の慟哭、そしてカウサリヤーの母心——この三つの輪の中で、アヨーディヤーの「共同の心（総体の意識）」が震える。ラーマが「王位に飢えぬ」ことは無相の離欲（ニルグナ・ヴァイラーギャ）の徴であり、父母の御足に伏しての謙譲は有相の信愛（サグナ・バクティ）の甘美である。かくしてトゥルシーダースは、無相の真理（無執着）と有相の戯れ（母の愛・世の嘆き）を同じ段に結び、捨離こそが愛の最高の言語となる場を示す。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
かように考え、心から怒りを捨て、悲しみと恥の蔵となるな。バラタに必ず皇太子の位を与えよ。しかしラーマが森で何の用があるのか。ラーマは王位を欲しておらず、正法の主であり、感官の楽しみに無関心である。ラーマに宮殿を去らせ、師の家に住まわせよ。王にこれを第二の願いとして求めよ。もし私の言葉に従わなければ、何も手に入らないだろう。もしあなたのしたことが単なる冗談なら、それを公に言い表せ。ラーマのような息子が森にふさわしいか？人々は聞いてあなたに何と言うだろうか。速く立ち上がり、悲しみと恥を滅ぼすその策を講じよ。
チャンド 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
この悲しみと恥辱が去るようにはかりごとを立て、一族を守りなさい。ラーマが森へ行くのを力ずくで引き止め、他のことは語らないでください。太陽なき昼、命なき体、月なき夜のように、トゥルシーダースは言う、主なきアヨーディヤーもまた然り。女よ、心に深く悟りなさい。
ソーラター 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
友人たちは彼女に、聞いて心地よく結果として有益な忠告を与えたが、彼女は耳を貸さなかった。曲者クバリが既に彼女に吹き込んでいたからである。
チャウパーイー 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
彼女は答えず、耐え難い怒りと冷酷さで座していた。女たちを見る様は飢えた雌虎が鹿を見つめるようであった。彼女の病が不治と知り、彼女らは見捨てて去り、言った：「この愚か者は心鈍く不幸である。運命は彼女が王位につかんとする時に彼女を滅ぼした。彼女は他の誰もしないようなことをした。」このように都の男女は嘆き、その悪女に幾百万の呪いを浴びせた。彼らは激しい熱に焼かれ、深く溜息をついた：「ラーマなしで生きる希望などあるか。」民衆は大きな別離の痛みに心乱れ、水が干上がる時の水生の群れのようであった。人々が深い悲しみに沈む中、ラーマ主は母のもとへ向かわれた。その御顔は喜ばしく、心は四倍の熱望に満ちていた。王が引き留めるのではないかとの憂いは消え去った。
ドーハー 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
ラーグ族の英雄ラーマの心は若き象のようであり、王位はそれを繋ぐ杭のようであった。森へ赴くことを聞き、彼はそれを自らの解放と思い、胸に大いなる喜びが満ちた。
チャウパーイー 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
ラーグフ家の宝は両手を合わせ、喜んで母の足元に頭を垂れた。母は祝福を与え、胸に抱き、装飾品と衣装を彼の周りで振り回して供物として捨てた。何度も何度も母は彼の顔に口づけし、目には愛の涙があふれ、体は喜びに震えた。膝に抱き、再び胸に押し当て、愛の甘露が彼女の美しい乳房から流れ出た。愛と喜びは言葉では表せなかった、まるで貧者が富の与え主クベラの地位を得たかのようであった。母は彼の美しい顔を慈しみ深く見つめ、甘い言葉で語った。言っておくれ、息子よ、母はあなたに身を捧げる：喜びと祝福をもたらす婚礼の日がいつ来るのか？あなたは徳、善行、幸福の美しい極みであり、誕生の恵みの成就であり、母はそれによって完全に満たされる。
ドーハー 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
彼を慕うすべての男女はこのように極めて苦悩した、チャータカ鳥とその伴侶が秋の季節にスワティ星の雨を渇望するように。
チャウパーイー 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
"子よ、私はあなたに尽くします。急いで行って沐浴し、心にかなう甘いものを何か食べてお入り。"それから我が子よ、父上のところへ行きなさい。もう遅くなりました。母はあなたに尽くしています。母の言葉を聞いて、それは極めて優しく、愛の樹の花のようであり、喜びの蜜に満ち、繁栄に根ざしていた。ラーマの心は蜂のように、それらを見つめて迷わなかった。ラーマ、正法の最高の担い手は、正法の道を悟り、母に極めて穏やかな言葉で語った。"父上は私に森林の王国をお与えになりました。そこにはあらゆる面で私の大いなる務めがあります。"母上、喜ばしい心で私にご命令ください。そうすれば私は喜びと祝福と共に森林へ参ります。"愛ゆえに誤って恐れないでください。母上、私の喜びはあなたの恩恵にあります。"
ドーハー 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
十四年間森に住み、父の言葉を真実のものとして、私は戻り再びあなたの足を拝見いたします。どうか心を悲しませないでください。
チャウパーイー 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
ラグバルの謙虚で甘い言葉は矢のように母の心に突き刺さった。その涼しく穏やかな言葉を聞いて、彼女は恐れ縮み枯れた、雨季の雨がジャワサ草に降り注ぐ時のように。彼女の心の悲しみは語り得なかった、ライオンの咆哮を聞いた雌鹿のように。彼女の目は涙に満ち、体は震えた、毒の餌を食べた魚のように。勇気を奮い起こし、母は息子の顔を見つめ、声を詰まらせて語った。我が子よ、あなたは父の命の愛しい人、父は毎日あなたの行いを見て喜んでおられた。王位を授ける吉日を定めていたのに、何の罪で森へ行けと命じたのか？我が子よ、すべての理由を教えておくれ：誰が太陽の一族に火となったのか？
ドーハー 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
ラーマの顔色を見て、大臣の息子は理由を説明した、その事情を聞いて彼女は沈黙した、その状態は言葉にできないほどであった。
チャウパーイー 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
彼女は彼を引き留めることもできず、行かせることも言えなかった。どちらにしても残酷な火が彼女の胸で燃えていた。月を書こうとしてラーフと書いてしまったようだ。運命の道は常にすべての人に対して逆である。義務と愛情が共に彼女の心を包み込み、彼女の境遇は麝香鼠を口に含んだ蛇のようになった。もし私が懇願して息子を引き留めれば、義務は失われ、親族は私に反対するだろう。もし私が彼に森へ行けと言えば、損失は大きい。王妃はこの憂いの苦しみの中で無力となった。それから賢明な女性は妻の義務について考え、ラーマとバラタが共に等しく我が子であると知り、ラーマの母は生来素朴で穏やかな性質で、大きな勇気を奮い起こしてこう語った。「我が子よ、私はあなたに捧げられる、あなたは善いことをした。父の命令はすべての義務の冠である。」
ドーハー 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
彼は王国を与えると言って、代わりに森を与えた；それについて私は少しも悲しまない。しかし、あなたなしでは、バラタ、王、そして民衆すべてが激しい苦しみに耐えることになる。
チャウパーイー 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
もしそれが父のみの命令なら、我が子よ、行ってはならない、母を上と知れ。だがもし父と母の両方が森へ行けと言ったのなら、森はお前にとって百倍のアヨーディヤーに等しい。森の神々が父、森の女神が母、鳥と鹿がお前の蓮の足に仕えるだろう。結局、王が森に住むのはふさわしい、しかしお前の若さを見ると心が乱れる。森は幸運であり、アヨーディヤーは不運である、もしお前がラグ一族の冠としてそれを捨てるなら。もし私が「息子よ、私を連れて行って」と言えば、お前の心に疑いが生じるかもしれない。息子よ、お前は皆にとって最も愛しい、命の命、魂の命そのもの。それでもお前は「母上、森へ参ります」と言い、その言葉を聞いて私は座して嘆く。
ドーハー 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
このように考え、私は強情を張らず、偽りの愛を誇示しません。我が身を捧げます：私を母と認め、その絆を心に留め、私を忘れて去らないでください。
チャウパーイー 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
すべての神々と祖霊があなたを守られますように、我が主よ、まぶたが目を守るように。流刑の期間は水のようであり、あなたの愛する親族と家族はその中の魚のようです。あなたは慈悲の源であり、正義を担う方です。これを考え、あなたが戻って皆と生きて再会できるよう、何らかの策を講じてください。喜んで森へお行きなさい、私はあなたに身を捧げます、たとえあなたが召使い、親族、町全体を孤児に残しても。今日、皆の過去の善行の果報は尽き、恐ろしい運命が逆転しました。様々に嘆き悲しみ、彼の足にすがりつき、自らを最も不幸な女と知った。恐ろしく耐え難い燃え盛る痛みが彼女の胸に広がり、その嘆きのすべては語り尽くせない。ラーマは母を起こし、胸に抱き寄せ、優しい言葉をかけて再び慰めた。
ドーハー 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
その時、その知らせを聞いて、シーターは苦悩して立ち上がった。彼女は行き、義母の蓮の足に両手を合わせて礼拝し、頭を下げて座った。
チャウパーイー 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
姑は優しい言葉で彼女を祝福したが、彼女の非常に繊細な様子を見て心を乱した。シーターは美の宝であり、夫への愛において純潔で、顔を伏せて座り、物思いに沈んでいた。我が命の主が森へ行こうとしています。どのような幸運な者がその伴となるのでしょうか。身と命を共にするのでしょうか、それとも命のみなのでしょうか。天の配剤は全く理解できません。彼女は美しい足の爪で地面を掻き、足飾りが甘く響いた、詩人が描写したように。まるで愛に打たれて嘆願しているかのようだった：シーターの足が我らを決して見捨てませんように。彼女の美しい目から涙が流れるのを見て、ラーマの母が語りかけた。我が子よ、聞きなさい。シーターは非常に繊細であり、姑、舅、そして家族の皆に愛されている。
ドーハー 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
彼女の父はジャナカ、王たちの中の宝石。彼女の義父は太陽の一族の太陽。そして彼女の夫は、徳と美の宝庫であり、太陽の一族の蓮池の月である。
チャウパーイー 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
そして私はシターの中に愛する嫁を見出した、美しさと徳と穏やかな性格の宝庫を。私は彼女を瞳の中に置いて愛を深めた、私の命をジャナキーに結びつけて守ってきた。如意の蔓のように、私は多様な方法で彼女を愛で育て、愛情の水を注いで養育した。今、彼女が花開き実を結ぼうとする時、運命は私に背を向けた、その結果がどうなるか私は知ることができない。寝床や座席を離れ、彼女は揺り籠のように私の膝に来た、シターは決して硬い地面に足を置かなかった。私は命の草のように彼女を守り、灯明の芯を整えるよう彼女に言ったことすらない。そのシターがあなたと共に森へ行きたいと望んでいる。ラグナータよ、あなたの命令は何か？月の光を飲んで楽しむチャコリ鳥が、どうして太陽の顔に目を向けることができようか。
ドーハー 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
象、獅子、悪鬼、そして多くの邪悪な獣が森を徘徊しています。息子よ、毒の庭に美しい命を与える薬草が似合うでしょうか。
Frequently Asked Questions
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
