Prakarana 24
त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।
この断章的区分（およそドーハー230–239）では、ヴィーラ रसの奔流（ラクシュマナの戦への衝動）が、ただちにシャーンタ रसとダースヤ／兄弟愛へと転化する。天の声（アーカーシャヴァーニー）はラクシュマナの力を讃えつつも、ニーティの分別を示唆する――適否の思量、衝動的行為への悔い、そして王権の驕りの最も手強い性質である。ラーマの答えは、バラタに王の驕りがあり得ないことを誇張の修辞で確定する（蚊がメール山を飛ばす、酸粥で乳海を滅ぼす、等）。次いで場面構成において、庵の地域は「善政（スラージ）」の寓意となる――規律と自制、平安と善慧、そしてラーマの御足への帰依を宿す心。終盤には「知の सभा」の像が立ち上がる。仙衆の中に坐すシーター＝ラーマは、「バクティとしてのサッチダーナンダ（有・知・歓喜）」の具現である。かくして本巻のこの部分は、怒りのエネルギーから分別へ、分別から愛の奉献へと修行者を引き上げる。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 230.1-4
उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।
बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।
आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।
राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।
आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।
जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।
तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।
जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।
uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||
bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||
āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||
rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||
āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||
jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||
taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||
jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||
手を合わせて立ち上がり、許しを求めた。勇武の精神が眠りから覚めたかのようであった。頭の髪を結い上げ、腰に矢筒を固く締め、弓を構え、手に矢を取った。今日こそ私はラーマの僕としての誉れを得て、バラタに戦の教訓を与えよう。ラーマを軽んじた報いを受けて、二人の兄弟よ戦の寝床に眠るがよい。全員が一堂に会したのは好都合だ。今日、私はこれまでの怒りをすべて示そう。ライオンが象の群れを引き裂くように、鷹が鶉を捕らえて巻き去るように、そのように私はバラタとその軍勢、弟を軽蔑し、戦場に打ち倒そう。もしシャンカラ自身が助けに来ようとも、ラーマにかけて誓う、戦場で彼をも討ち取る。
ドーハー 230
अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||230||
ラクシュマナは極度の怒りに満ちた。すべての世界とその守護者たちは彼を見、彼の厳かな誓いを聞いて、恐怖に捕らわれ、混乱して逃げ去りたいと願った。
チャウパーイー 231.1-4
जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।
तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।
अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।
सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।
सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।
कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।
जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।
सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।
jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||
tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||
anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||
sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||
suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||
kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||
jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||
sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||
世界は恐怖に沈み、空から声が響き、ラクシュマナの腕の大いなる力を長く称えた。"愛する子よ、誰があなたの威光と力を語り得よう、誰がそれを完全に知り得ようか。""事が正しかろうと正しくなかろうと、何であれ慎重に考えた上で行うべきである、と皆が言う。""軽率に行動し後悔する者たち、ヴェーダは言う、智者は彼らを智者の中に数えないと。"神の言葉を聞いてラクシュマナは恥じらい、ラーマとシーターは彼を敬意をもって遇した。"愛する兄弟よ、あなたは立派で賢明な言葉を述べた、しかし兄弟よ、すべての中で権力の酔いは最も克服しがたい。""聖者の集いに親しんだことのない王たちは、それを一口飲めばすぐに狂う。""聞け、ラクシュマナよ、ブラフマーの全創造において、バラタほど善い者を私は聞いたことも見たこともない。"
ドーハー 231
भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||231||
バラタがブラフマ、ヴィシュヌ、シヴァの位を得たとしても、王としての驕りは彼に生じない。乳の海が酸っぱい粥の滴によって損なわれることがあろうか。
チャウパーイー 232.1-4
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।
गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।
मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।
लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।
सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।
भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।
गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।
कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।
timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||
gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||
masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||
lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||
saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||
bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||
gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||
kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||
闇が若き太陽を飲み込み、空が雲の中に失われて溶け合うかもしれない。水瓶から生まれたアガスティヤが牛の蹄の跡の水に溺れ、大地がその生来の忍耐を捨てるかもしれない。蚊の息で須弥山が吹き飛ばされるかもしれないが、兄弟よ、バラタに王の誇りは生じない。ラクシュマナよ、あなたと父上にかけて誓う、バラタほど純粋で善き兄弟はいない。徳は乳であり兄弟よ、悪は水である；創造主はそれらを混ぜて幻の世界を作る。バラタは太陽族の池の白鳥である；生まれながらに徳と悪を分けた。徳の乳を取り、悪の水を捨て、自らの栄光で世界を照らした。バラタの徳、品格、性質を語りながら、ラグ王は愛の海に浸った。
ドーハー 232
सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||232||
ラグ族の最優秀者であるラーマの言葉を聞き、バラタへの彼の愛を見て、すべての神々は彼を讃え、こう言った。ラーマのような主があろうか、これほど慈悲の住処である主が。
チャウパーイー 233.1-4
जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।
कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।
लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।
इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।
सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।
चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।
समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।
रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।
jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||
kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||
lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||
ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||
sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||
cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||
samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||
rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||
もしバラタが世に生まれていなかったら、地上で正法の重荷を誰が担ったであろうか。バラタの徳の物語はすべての詩人たちの及ばぬところである。ラーグヴァの主よ、あなた以外に誰が知り得ようか。ラクシュマナ、ラーマ、シーターは神々の言葉を聞いて、言葉では表せないほどの大きな喜びを得た。ここでバラタはすべての従者とともに、聖なるマンダーキニーで沐浴した。すべての人々を川の近くに残し、母たち、師、大臣に別れを告げて、バラタはシーターとラーグヴァの主がいる場所へ向かった。ニシャーダの王と弟が同行した。母の行いを思い出して恥じ入り、心の中で無数の疑念を抱いた。私の名を聞いて、ラーマ、ラクシュマナ、シーターが立ち上がって別の場所へ去ってしまうかもしれない。
ドーハー 233
मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।
mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||233||
母の企みに加担した者と見なして、彼らが私に何をしようとも、それは当然の報い。あるいは自らの慈悲を思い起こし、私の罪と欠点を赦して私を労わってくれるかもしれない。
チャウパーイー 234.1-4
जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।
मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।
जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।
अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।
फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।
जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।
भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।
देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।
jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||
moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||
asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||
pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||
jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||
bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||
dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||
もし彼が私の心の汚れを知って私を捨てられようとも、あるいは私を召使いと数えて私を尊んでくださろうとも、私の避け所はラーマの草履のみ。ラーマは慈悲深き主、すべての過ちは召使いにある。チャータカ鳥と魚は世の称賛の器なり、その誓いと愛は常に巧みにして常に新しければ。心にこう思案しつつ、彼は道を進んだ、恥じらいと愛によって全身が緩みて。母の罪過が彼を引き戻すかのようであり、彼の信愛の力は強き牛のごとく、堅忍をもって彼を前へ引いた。ラーグフの主の御性質を思い起こす時、その足は道を急いだ。その時バラタの状態はいかに。水流に運ばれる水生甲虫のようであった。バラタの憂いと愛を見て、ニシャーダはその瞬間我を忘れ、身体の意識を失った。
ドーハー 234
लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।
lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||234||
吉兆が現れ始めた。それを聞き、考えた後、ニシャーダは言った。「あなたの憂いは消え去り、喜びが訪れるでしょう。しかし、最終的には再び悲しみが来るでしょう。」
チャウパーイー 235.1-4
सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।
भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।
ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।
जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।
राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।
सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।
भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।
सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।
sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||
bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||
īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||
jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||
rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||
saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||
sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||
バラタは召使の言葉がすべて真実であると知り、前進して隠棲地に近づいた。バラタは森と山々の集まりを見て、飢えた人が良き食事を得たように喜んだ。災厄と恐怖に苦しむ民のように、三つの苦悩に悩まされ、悪星と疫病に打たれた者たちが、良き王と良き国を持つ地へ行って幸せになるように、バラタの心境もそのようであった。ラーマが住む森は輝きに満ちていた、良き王を得た幸せな民のように。離欲と弁別は大臣であり、美しく聖なる森は国土であった。ヤマとニヤマは戦士、山は都、平安と善慧は清らかに美しい王妃であった。その王は王権のあらゆる要素において完全であり、その心はラーマの足に帰依して喜びに満ちていた。
ドーハー 235
जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||235||
迷いの王とその軍勢を征服し、明辨の王は都を障害なく治め、その都には幸福と繁栄と豊かな収穫がある。
チャウパーイー 236.1-4
बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।
बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।
खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।
बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।
झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।
चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।
अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।
बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।
bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||
bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||
khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||
bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||
jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||
caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||
aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||
beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||
森の地に多くの仙人の住処が散らばり、まるで都市や町や村や集落のようであった。鳥と獣は数多く、奇妙でさまざまな種類があり、民のようで、その集いの広さは語り尽くせない。サイ、象、ライオン、虎、猪、水牛、雄牛：それらを見て、その行列の壮麗さを讃える。敵意を捨てて共に草を食み、まるで四軍があちこちに駐屯しているかのよう。山の渓流が流れ落ち、酔った象が鳴き、まるで種々の太鼓が鳴り響くかのよう。チャクワ、チャコラ、チャタカ、鸚鵡、郭公の群れが甘美に鳴き、優雅な白鳥は心喜ぶ。蜂の群れが歌い、孔雀が舞う、まるで善き王の国の四方に祭りがあるかのよう。蔓、樹木、草は果実と花に満ち、その集い全体が喜びと福の根であった。
ドーハー 236
राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||236||
ラーマという山の美しさを眺めて、バラタの心は限りない愛で満たされました。苦行者が苦行の果実を得て幸せになり、誓いが成就したように。
チャウパーイー 237.1-4
तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।
नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।
जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।
नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।
मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।
ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।
तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।
बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।
taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||
nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||
nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||
mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||
e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||
tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||
baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||
その時、ケーヴァットは高所に登り、腕を挙げてバラタに言いました。「主よ、偉大な木々をご覧ください。マンゴー、ジャンブー、タマーラの木々を。それらの木々の中でバニヤンの木が輝いていました。その美しさと偉大さを見て、心は魅了されました。葉は暗く密で、果実は赤く、その木陰は絶えることなく、常に安らぎを与えます。それは暁でできた闇の塊のようで、創造主が凝縮された美で形作ったかのようです。この木は川の近くにあり、ラグ族の主が葉の小屋を構えています。様々な種類のトゥルシーの木が育ち、あちらこちらでシーターが、またあちらでラクシュマナが植えました。バニヤンの木陰の下で、シーターは自らの蓮の手で美しく祭壇を作りました。
ドーハー 237
जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।
jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||237||
そこで、聖者たちと共に日々座し、シーターと賢明なラーマは、すべてのアーガマ、ヴェーダ、プラーナの物語と歴史を聴きます。
チャウパーイー 238.1-4
सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।
करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।
हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।
रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।
देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।
सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।
निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।
होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।
sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||
karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||
haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||
raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||
dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||
sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||
nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||
hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||
友の言葉を聞き、木を見つめて、バラタの目から涙があふれ出た。二人の兄弟は礼拝しながら進んだ；その愛を語るにはシャラダすらも恥じらうほどであった。ラーマの足跡を見て彼らは歓喜した、まるで貧者が賢者の石を得たように。彼らはその塵を頭に載せ、心と目に押し当て、ラグバルに会うのと同じ喜びを得た。バラタの言葉を絶した状態を見て、獣、鳥、そしてすべての有情無情の生き物が愛に浸った。友は愛に打たれて道を失った；神々は正しい道を示し、花を降らせた。それを見て、成就者と修行者は帰依に満たされ、彼の自然な愛を讃え始めた。もし地上にバラタのような信心がなかったなら、動かぬ者を動かし、動く者を動かぬようにするのは誰であろうか。
ドーハー 238
पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।
pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||238||
愛は甘露、別離は山、バラタは深い海です。それらを攪拌して、慈悲の海であるラグ族の主は、神々と聖者のために御自身を現されました。
チャウパーイー 239.1-4
सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।
भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।
करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।
देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।
सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।
बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।
बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।
कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।
sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||
bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||
karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||
dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||
bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||
balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||
kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||
友を伴った美しい兄弟の対は、密林の遮蔽によりラクシュマナには見えなかった。バラタは主の聖なる庵を見た、あらゆる幸運の魅力的な住処を。入ると彼の悲しみの炎は消え、ヨーギーが至高の目的を達したかのようであった。バラタはラクシュマナが主の前にいるのを見た、問いに答え、愛に満ちた言葉を語っていた。頭には結った髪、腰には仙人の衣を巻き、矢筒を締め、手に矢を、肩に弓を背負っていた。祭壇の上、聖者たちの集会の中で、ラグの王はシーターと共に輝いていた。樹皮の衣をまとい、髪を結い、黒い身躯で、彼らは仙人の姿をとったラティとカーマのようであった。蓮のような手で弓と矢を回し、微笑みの眼差しで心の焼けつく痛みを取り去った。
ドーハー 239
लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।
lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||239||
仙人の美しき輪のただ中に、シーターとラグ族の月ラーマが輝きわたり、あたかも帰依とサッチダーナンダが智慧の集いにおいて肉身を取ったかのようであった。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।
Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
