Prakarana 21
Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
『アヨーディヤー・カーンダ』は、『マーナス』における離別（ヴィラハ）とダルマの大いなる坩堝である。支配的ラサはカルナー（悲憫）であるが、トゥルシーダースは嘆きをつねに信愛の甘美（マードゥリヤ）へと転化させる—別離の痛みがバクティを駆動する力となるのである。神学的にはここが転軸であり、有相のラーマが人間に理解可能な決断（父命への服従、森への追放）を示すことによって、無相の不可測の摂理（ビディ・ガティ）を露わにする。しかしそれは宿命論へは崩れない。本カーンダは、マリヤーダーそのものが解脱へ向かう道であると教える—ラーマの自制は「行為としての解放」である。 バラタは信者の理想として立ち現れ、あまりに清らかで非難すら付着しない。彼の旅は良心の巡礼である。物語は繰り返し、社会の混乱（カイケーイーの願い、民衆の憤り）を内なる秩序の舞台として描く—謙下、自己責め、そしてラーマの御足への揺るがぬ愛着（ラティ）。かくしてアヨーディヤーは、求道者が追放を内面のタパス（苦行）として担い、災厄を恩寵として読み替えることを学ぶ階梯となる。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 200.1-4
लालन जोगु लखन लघु लोने।भे न भाइ अस अहहिं न होने।।
पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे।सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।
मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ।तात बाउ तन लाग न काऊ।।
ते बन सहहिं बिपति सब भाँती।निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।
राम जनमि जगु कीन्ह उजागर।रूप सील सुख सब गुन सागर।।
पुरजन परिजन गुर पितु माता।राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।
बैरिउ राम बड़ाई करहीं।बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।
सारद कोटि कोटि सत सेषा।करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
lālana jogu lakhana laghu lone |bhe na bhāi asa ahahiṁ na hone ||
purajana priya pitu mātu dulāre |siya raghubarahi prānapiāre ||
mṛdu mūrati sukumāra subhāū |tāta bāu tana lāga na kāū ||
te bana sahahiṁ bipati saba bhā̃tī |nidare koṭi kulisa ehiṁ chātī ||
rāma janami jagu kīnha ujāgara |rūpa sīla sukha saba guna sāgara ||
purajana parijana gura pitu mātā |rāma subhāu sabahi sukhadātā ||
bairiu rāma baṛāī karahīṁ |bolani milani binaya mana harahīṁ ||
sārada koṭi koṭi sata seṣā |kari na sakahiṁ prabhu guna gana lekhā ||
ラクシュマナは若くして愛らしく、愛で育てるにふさわしい。彼のような兄弟は生まれたこともなく、今もなく、未来にもない。町の人々に愛され、父母の寵児であり、シーターとラグフ族の最優なるラーマにとって命のように愛しい。優しい姿と柔らかな性質、我が子よ：熱風さえ彼の身に触れたことがない。そのような者が森であらゆる苦難に耐える。私のこの心は千万の雷を恥じ入らせる。ラーマは誕生によって世界を輝かせた。彼は美、善、喜び、すべての徳の海である。町の人々、親族、師、父母に、ラーマの性質はすべてに喜びを与える。敵さえラーマを讃える。その言葉、その出会い、その謙虚さは人の心を奪う。千万のサラスヴァティーと千万のシェーシャでさえ、主の無数の徳を数えきれない。
ドーハー 200
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
sukhasvarupa raghubaṁsamani maṁgala moda nidhāna |te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||200||
ラグ族の宝、至福の化身、喜びと吉祥の宝庫である彼は、クシャ草の上に眠る。これが運命の強大な力である。
チャウパーイー 201.1-4
राम सुना दुखु कान न काऊ।जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।
पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती।जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।
ते अब फिरत बिपिन पदचारी।कंद मूल फल फूल अहारी।।
धिग कैकेई अमंगल मूला।भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।
मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी।सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।
कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ।साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू।नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।
राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि।यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
rāma sunā dukhu kāna na kāū |jīvanataru jimi jogavai rāū ||
palaka nayana phani mani jehi bhā̃tī |jogavahiṁ janani sakala dina rātī ||
te aba phirata bipina padacārī |kaṁda mūla phala phūla ahārī ||
dhiga kaikeī amaṁgala mūlā |bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||
maiṁ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī |sabu utapātu bhayau jehi lāgī ||
kula kalaṁku kari sṛjeu bidhātā̃ |sāĩdoha mohi kīnha kumātā̃ ||
suni saprema samujhāva niṣādū |nātha karia kata bādi biṣādū ||
rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi |yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||
ラーマは耳で悲しみを聞いたことがなかった；王は命の木を守るように彼を守った。彼の母たちは昼夜彼を守った、まぶたが目を守るように、蛇が頭の宝玉を守るように。彼は今、森を徒歩で彷徨い、球根、根、果実、花を食べている。恥知らずのカイケイーよ、不幸の根源よ！お前は命よりも愛しい者に敵対した。恥よ、恥よ、我にあれ、不運なる者、罪の海よ、そのせいでこの災いがすべて起こった。創造主は私を一族の汚点とし、邪悪な母は私を主君への裏切り者とした。これを聞いて、ニシャーダは愛を込めて彼を慰めた：主よ、なぜいたずらに悲しまれるのですか。ラーマはあなたに愛され、あなたはラーマに愛されている。これには誰の責任もない；過ちは逆運命にある。
チャンド 201
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।
तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṁhiṁ mātu kīnhī bāvarī |tehi rāti puni puni karahiṁ prabhu sādara sarahanā rāvarī ||
tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṁ sauheṁ kiẽ |parināma maṁgala jāni apane ānie dhīraju hiẽ ||
運命の仕打ちは厳しく、あなたの母を狂わせた。まさにその夜、主は幾度も幾度も、敬意を込めてあなたを讃えられた。トゥルシーダースは言う：ラーマにとってあなたほど愛しい者はいない、私は誓ってそう言う。結末が良きをもたらすと知り、心に勇気と忍耐を抱きなさい。
ソーラター 201
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
aṁtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana |calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||201||
ラーマはすべての心を知っておられ、恥じらいと愛に満ち、慈悲の住処であられる。これを心にしっかりと据えて、さあ、共に休みに行きましょう。
チャウパーイー 202.1-5
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा।बास चले सुमिरत रघुबीरा।।
यह सुधि पाइ नगर नर नारी।चले बिलोकन आरत भारी।।
परदखिना करि करहिं प्रनामा।देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।
भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं।बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।
एक सराहहिं भरत सनेहू।कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।
निंदहिं आपु सराहि निषादहि।को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।
एहि बिधि राति लोगु सबु जागा।भा भिनुसार गुदारा लागा।।
गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं।नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।
दंड चारि महँ भा सबु पारा।उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
sakhā bacana suni ura dhari dhīrā |bāsa cale sumirata raghubīrā ||
yaha sudhi pāi nagara nara nārī |cale bilokana ārata bhārī ||
paradakhinā kari karahiṁ pranāmā |dehiṁ kaikaihi khori nikāmā ||
bharī bhari bāri bilocana leṁhīṁ |bāma bidhātāhi dūṣana dehīṁ ||
eka sarāhahiṁ bharata sanehū |kou kaha nṛpati nibāheu nehū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhi niṣādahi |ko kahi sakai bimoha biṣādahi ||
ehi bidhi rāti logu sabu jāgā |bhā bhinusāra gudārā lāgā ||
gurahi sunāvã caṛhāi suhāīṁ |naīṁ nāva saba mātu caṛhāīṁ ||
daṁḍa cāri mahã bhā sabu pārā |utari bharata taba sabahi sãbhārā ||
友の言葉を聞き、心に勇気を抱いて、Bharata はラーグ族の英雄 Rama を思いながら自分の宿舎へ向かった。町の男女がこれを知り、深い悲しみに沈みながら彼を見ようと出かけた。恭敬して回り拝礼し、Kaikeyi を容赦なく罵った。その目は幾度も涙に満ち、不条理な運命を責めた。ある者は Bharata の愛を称え、他の者は王が最後まで愛を忠実に守り通したと言った。自らを責め、Nishada を称えた。その戸惑いと悲しみを誰が語り得ようか。このようにして人々は皆夜通し目を覚まし、夜が明けると渡河が始まった。師は美しい船に乗せられ、すべての王妃たちは新しい船に乗せられた。四ダンダのうちにすべての者が渡り終え、Bharata が上陸して皆の世話をした。
ドーハー 202
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
prātakriyā kari mātu pada baṁdi gurahi siru nāi |āgeṁ kie niṣāda gana dīnheu kaṭaku calāi ||202||
朝の儀式を済ませ、母の足元に拝礼し、師に頭を垂れた。ニシャーダたちを先に遣わし、軍を進発させた。
チャウパーイー 203.1-4
कियउ निषादनाथु अगुआईं।मातु पालकीं सकल चलाईं।।
साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा।बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।
आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू।सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।
गवने भरत पयोदेहिं पाए।कोतल संग जाहिं डोरिआए।।
कहहिं सुसेवक बारहिं बारा।होइअ नाथ अस्व असवारा।।
रामु पयोदेहि पायँ सिधाए।हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।
सिर भर जाउँ उचित अस मोरा।सब तें सेवक धरमु कठोरा।।
देखि भरत गति सुनि मृदु बानी।सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
kiyau niṣādanāthu aguāīṁ |mātu pālakīṁ sakala calāīṁ ||
sātha bolāi bhāi laghu dīnhā |bipranha sahita gavanu gura kīnhā ||
āpu surasarihi kīnha pranāmū |sumire lakhana sahita siya rāmū ||
gavane bharata payodehiṁ pāe |kotala saṁga jāhiṁ ḍoriāe ||
kahahiṁ susevaka bārahiṁ bārā |hoia nātha asva asavārā ||
rāmu payodehi pāyã sidhāe |hama kahã ratha gaja bāji banāe ||
sira bhara jāũ ucita asa morā |saba teṁ sevaka dharamu kaṭhorā ||
dekhi bharata gati suni mṛdu bānī |saba sevaka gana garahiṁ galānī ||
彼はニシャーダ族の主を先頭に立たせ、すべての王妃を輿に乗せて出発させた。弟を呼んで同行させ、グルをバラモンたちと共に出発させた。自らガンジス河に礼拝し、ラクシュマナと共にラーマとシーターを偲んだ。バラタは徒歩で進み、騎乗用の馬は手綱を引かれて共に連れられた。忠実な従者たちは繰り返し言った、主よ、馬にお乗りください。ラーマは徒歩で行かれた。戦車、象、馬は私のために作られたのでしょうか。私は頭で歩くのが当然です。すべての中で、従者の務めが最も過酷です。バラタの歩みを見、その穏やかな言葉を聞いて、従者たちは皆悲しみに溶けた。
ドーハー 203
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
bharata tīsare pahara kahã kīnha prabesu prayāga |kahata rāma siya rāma siya umagi umagi anurāga ||203||
バラタは第三更にプラヤーガに入った。ラーマとシーター、ラーマとシーターと語り、愛が幾度も湧き上がった。
チャウパーイー 204.1-4
झलका झलकत पायन्ह कैंसें।पंकज कोस ओस कन जैसें।।
भरत पयादेहिं आए आजू।भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।
खबरि लीन्ह सब लोग नहाए।कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।
सबिधि सितासित नीर नहाने।दिए दान महिसुर सनमाने।।
देखत स्यामल धवल हलोरे।पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।
सकल काम प्रद तीरथराऊ।बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।
मागउँ भीख त्यागि निज धरमू।आरत काह न करइ कुकरमू।।
अस जियँ जानि सुजान सुदानी।सफल करहिं जग जाचक बानी।।
jhalakā jhalakata pāyanha kaiṁseṁ |paṁkaja kosa osa kana jaiseṁ ||
bharata payādehiṁ āe ājū |bhayau dukhita suni sakala samājū ||
khabari līnha saba loga nahāe |kīnha pranāmu tribenihiṁ āe ||
sabidhi sitāsita nīra nahāne |die dāna mahisura sanamāne ||
dekhata syāmala dhavala halore |pulaki sarīra bharata kara jore ||
sakala kāma prada tīratharāū |beda bidita jaga pragaṭa prabhāū ||
māgaũ bhīkha tyāgi nija dharamū |ārata kāha na karai kukaramū ||
asa jiyã jāni sujāna sudānī |saphala karahiṁ jaga jācaka bānī ||
彼の足に水膨れが光っていた、蓮の蕾に露の滴のように。「バラタが今日歩いて来た」と聞いて、集まった人々は皆悲しんだ。彼は尋ねて人々が皆沐浴したことを知り、トリヴェニに来て礼拝した。彼は正しい作法で白と黒の水に沐浴し、施しを与え、バラモンを敬った。バラタは暗い波と白い波を見て、体が喜びで震え、手を合わせた。「聖地の王よ、すべての願いを叶える者よ、あなたの力はヴェーダに知られ、世界に現れている。」「私は自分の法を捨てて乞う。苦悩する者はどのような悪事もしないだろうか。」「これを心に知り、賢明で寛大な者たちが世界で乞い願う者の言葉を実らせる。」
ドーハー 204
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
aratha na dharama na kāma ruci gati na cahaũ nirabāna |janama janama rati rāma pada yaha baradānu na āna ||204||
富も正義も欲も望まず、解脱も求めない。生まれるたびにラーマの足元への愛を、これ以外の恵みは求めない。
チャウパーイー 205.1-4
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही।लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।
सीता राम चरन रति मोरें।अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।
जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ।जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।
चातकु रटनि घटें घटि जाई।बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।
कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें।तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।
भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी।भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू।राम चरन अनुराग अगाधू।।
बाद गलानि करहु मन माहीं।तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
jānahũ rāmu kuṭila kari mohī |loga kahau gura sāhiba drohī ||
sītā rāma carana rati moreṁ |anudina baṛhau anugraha toreṁ ||
jaladu janama bhari surati bisārau |jācata jalu pabi pāhana ḍārau ||
cātaku raṭani ghaṭeṁ ghaṭi jāī |baṛhe premu saba bhā̃ti bhalāī ||
kanakahiṁ bāna caṛhai jimi dāheṁ |timi priyatama pada nema nibāheṁ ||
bharata bacana suni mājha tribenī |bhai mṛdu bāni sumaṁgala denī ||
tāta bharata tumha saba bidhi sādhū |rāma carana anurāga agādhū ||
bāda galāni karahu mana māhīṁ |tumha sama rāmahi kou priya nāhīṁ ||
ラーマが私を曲がった者と見なそうと、人々が私を師と主君への裏切り者と呼ぼうと。ただあなたの恩恵により、シーターとラーマの御足への私の愛が日々増しますように。雲が生涯チャータカ鳥を忘れようと、水を乞う時に雷と石を投げ落とそうと。チャータカの鳴き声が減れば彼女は損なわれ、愛が増せばあらゆる善において栄える。黄金が火に焼かれて輝きを増すように、愛する御足への誓いは守り通すことで満たされる。バラタの言葉を聞いて、トリヴェニーの真ん中から柔らかく吉祥な声が響いた。愛しきバラタよ、あなたはあらゆる点で善であり、ラーマの御足への愛は底知れぬ。心の中で無益に悔恨で自分を苦しめるな。ラーマにとってあなたほど愛しい者はいない。
ドーハー 205
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
tanu pulakeu hiyã haraṣu suni beni bacana anukūla |bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiṁ phūla ||205||
トリヴェニの慈愛ある言葉を聞いて、バラタの身は震え、心は喜んだ。神々は喜び、「バラタは祝福されている、祝福されている」と叫び、花を降らせた。
チャウパーイー 206.1-4
प्रमुदित तीरथराज निवासी।बैखानस बटु गृही उदासी।।
कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा।भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।
सुनत राम गुन ग्राम सुहाए।भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।
दंड प्रनामु करत मुनि देखे।मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।
धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे।दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।
आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे।चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।
मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू।बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।
सुनहु भरत हम सब सुधि पाई।बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
pramudita tīratharāja nivāsī |baikhānasa baṭu gṛhī udāsī ||
kahahiṁ parasapara mili dasa pā̃cā |bharata saneha sīlu suci sā̃cā ||
sunata rāma guna grāma suhāe |bharadvāja munibara pahiṁ āe ||
daṁḍa pranāmu karata muni dekhe |mūratimaṁta bhāgya nija lekhe ||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe |dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe ||
āsanu dīnha nāi siru baiṭhe |cahata sakuca gṛhã janu bhaji paiṭhe ||
muni pū̃chaba kachu yaha baṛa socū |bole riṣi lakhi sīlu sãkocū ||
sunahu bharata hama saba sudhi pāī |bidhi karataba para kichu na basāī ||
聖地の王、プラヤーガの住人たちは喜びに満たされた：森林の隠遁者、若き学徒、在家者、そして苦行者たち。十人や五人の群れに集い、互いに語り合った：「バラタの愛と品格と清浄さは真実である」と。ラーマの美徳を聞きながら、バラタは大聖者バラドヴァージャのもとへやって来た。聖者は彼が全身を地に伏して拝礼するのを見て、自身の福運が姿をとったものとみなした。聖者は走り寄り、彼を抱き上げ胸に抱きしめ、祝福を与えて彼を満足させた。座席を与え、彼は頭を垂れて座った、まるで恥じて家に逃げ込み隠れたいかのようであった。聖者が何か尋ねるのではないかと大いに案じた。その謙遜と恥じらいを見て、聖者は語り始めた。聞け、バラタよ、我々はすべてを知っている。天命のなしたことには、誰も及ぶことはできない。
ドーハー 206
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
tumha galāni jiyã jani karahu samujhī mātu karatūti |tāta kaikaihi dosu nahiṁ gaī girā mati dhūti ||206||
悔恨で心を悩ましてはならない、母の行いを理解しなさい。息子よ、カイケイイに罪はない、弁才天女が来て彼女の心を曇らせたのだ。
チャウパーイー 207.1-4
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ।लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।
तात तुम्हार बिमल जसु गाई।पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।
लोक बेद संमत सबु कहई।जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।
राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई।देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।
राम गवनु बन अनरथ मूला।जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।
सो भावी बस रानि अयानी।करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।
तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू।कहै सो अधम अयान असाधू।।
करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू।रामहि होत सुनत संतोषू।।
yahau kahata bhala kahihi na koū |loku beda budha saṁmata doū ||
tāta tumhāra bimala jasu gāī |pāihi lokau bedu baṛāī ||
loka beda saṁmata sabu kahaī |jehi pitu dei rāju so lahaī ||
rāu satyabrata tumhahi bolāī |deta rāju sukhu dharamu baṛāī ||
rāma gavanu bana anaratha mūlā |jo suni sakala bisva bhai sūlā ||
so bhāvī basa rāni ayānī |kari kucāli aṁtahũ pachitānī ||
tahãũ tumhāra alapa aparādhū |kahai so adhama ayāna asādhū ||
karatehu rāju ta tumhahi na doṣū |rāmahi hota sunata saṁtoṣū ||
あなたがこれを言っても、誰も正しいとは言わないでしょう。世間の慣習とヴェーダ、賢者が認める両方が、これに反対しているからです。我が子よ、あなたの汚れなき名声は歌われ、世間とヴェーダの両方があなたに大いなる称賛を与えるでしょう。世間とヴェーダが認めることを皆が言う：父が国を与える者こそがそれを受ける。誓いを守る王はあなたを呼び、国を幸福と正法と栄誉とともに与えようとしていた。ラーマが森へ行くことはすべての災いの根であり、それを聞いて全世界が悲しみに貫かれた。愚かな王妃は、運命に支配され、あの邪悪な計略を企て、ついには後悔した。このことにおいても、あなたの過ちはわずかである。そうでないと言う者は卑しく、無知で邪悪である。もしあなたが治めていたなら、あなたに非難は及ばず、ラーマもそれを聞いて喜んだだろう。
ドーハー 207
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu |sakala sumaṁgala mūla jaga raghubara carana sanehu ||207||
今やあなたは非常に立派になさった、バラタよ。この道はあなたにふさわしい。ラーグヴァの主の足への帰依は、この世のすべての吉祥の根である。
チャウパーイー 208.1-4
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना।भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।
यह तम्हार आचरजु न ताता।दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।
सुनहु भरत रघुबर मन माहीं।पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।
लखन राम सीतहि अति प्रीती।निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।
जाना मरमु नहात प्रयागा।मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।
तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें।सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई।प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।
तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू।धरें देह जनु राम सनेहू।।
so tumhāra dhanu jīvanu prānā |bhūribhāga ko tumhahi samānā ||
yaha tamhāra ācaraju na tātā |dasaratha suana rāma priya bhrātā ||
sunahu bharata raghubara mana māhīṁ |pema pātru tumha sama kou nāhīṁ ||
lakhana rāma sītahi ati prītī |nisi saba tumhahi sarāhata bītī ||
jānā maramu nahāta prayāgā |magana hohiṁ tumhareṁ anurāgā ||
tumha para asa sanehu raghubara keṁ |sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṁ ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī |pranata kuṭuṁba pāla raghurāī ||
tumha tau bharata mora mata ehū |dhareṁ deha janu rāma sanehū ||
その愛はあなたの富、あなたの命、あなたの息吹です。あなたほど大いに幸運な者がいったい誰かいますか。息子よ、これはあなたにとって不思議ではありません。あなたはダシャラタの子であり、ラーマの愛する兄弟なのですから。バラタよ、聞きなさい。ラグ族の主の心の中に、あなたほど愛の器にふさわしい者はいません。ラクシュマナ、ラーマ、シーターは皆あなたを深く愛しています。夜通しあなたを讃えて過ごしました。プラヤーガで沐浴している時に彼らの秘密を知りました。彼らはあなたへの愛に没入し、夢中になっていました。ラグ族の主のあなたへの愛は、この世の愚かな者が命の喜びを愛するようなものです。これはラグ族の英雄ラーマにとって大した栄光ではありません。ラグの主は帰依者とその家族を守られるからです。しかしバラタよ、これが私の考えです：あなたはまるでラーマの愛そのものが体を取ったかのようです。
ドーハー 208
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
tumha kahã bharata kalaṁka yaha hama saba kahã upadesu |rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu ||208||
この非難はあなたに、バラタよ、つきまとうが、私たちすべてにとっては教訓である。それはラーマへの帰依の完成にふさわしい時となった。
チャウパーイー 209.1-4
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा।रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।
उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना।घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।
कोक तिलोक प्रीति अति करिही।प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।
निसि दिन सुखद सदा सब काहू।ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।
पूरन राम सुपेम पियूषा।गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।
राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ।कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।
भूप भगीरथ सुरसरि आनी।सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।
दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं।अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
nava bidhu bimala tāta jasu torā |raghubara kiṁkara kumuda cakorā ||
udita sadā ãthaihi kabahū̃ nā |ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā ||
koka tiloka prīti ati karihī |prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī ||
nisi dina sukhada sadā saba kāhū |grasihi na kaikai karatabu rāhū ||
pūrana rāma supema piyūṣā |gura avamāna doṣa nahiṁ dūṣā ||
rāma bhagata aba amiã aghāhū̃ |kīnhehu sulabha sudhā basudhāhū̃ ||
bhūpa bhagīratha surasari ānī |sumirata sakala suṁmagala khānī ||
dasaratha guna gana barani na jāhīṁ |adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṁ ||
愛しき子よ、そなたの名声は新しく汚れなき月であり、ラグ族の主ラーマの僕たちはその蓮と月鳥である。それは常に昇り、決して沈むことはない。世界の空において衰えることはなく、日ごとに倍増していく。三界の鴛鳥たちはそれを深く愛するであろう、そして主の威光の太陽はその美しさを奪わないであろう。夜も昼もそれは常にすべての人に喜びを与え、カイケーイーの行いのラーフはそれを飲み込まない。それはラーマへの純粋な愛の甘露に満ちており、グルを軽んじた過ちによって汚されることはない。ラーマの信者たちは今この甘露で満たされるであろう、そしてそなたは大地全体に甘露を容易に得られるようにした。バギーラタ王は天の川ガンガーを引き下ろした、その思い出すだけであらゆる祝福の源となる。ダシャラタの数多の美徳は語り尽くせない。世界に彼に並ぶ者がいないとき、これ以上何を言えようか。
ドーハー 209
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi |je hara hiya nayanani kabahũ nirakhe nahīṁ aghāi ||209||
バラタの愛と謙虚さによって、ラーマはここに来て現れた。シヴァが心の目で見ても決して見飽きることのないラーマが。
Inside Prakarana 21
Compositional abstract
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
The dialogue
- Ghatउत्तर घाट (Uttara Ghāṭ): the ‘bird’s-eye’ contemplative bank where events are interpreted as līlā and bhakti-siddhānta rather than mere history; ideal for passages where providence (bidhि) and devotion (prem) are debated.
Frequently Asked Questions
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Ask anything about Prakarana 21 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
