Prakarana 22
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘प्रेम-परख’ का द्वार है: राजसुख, नीति, और लोक-लाज के बीच भक्त-हृदय का निर्णय। अयोध्या काण्ड में राम-राज्य की आकांक्षा टूटकर ‘राम-आज्ञा’ के आगे झुकती है; साधक के भीतर ‘अहं-राज’ का विसर्जन होकर ‘शरणागति’ का राज्य आरम्भ होता है। इस खंड का आध्यात्मिक प्रयोजन है—विरह को वैराग्य में, और वैराग्य को सेवा-भक्ति में रूपान्तरित करना, जैसा कि भरत के चरित्र में प्रत्यक्ष है।
この一節は、アヨーディヤ・カाण्डの頂点の情を捉える。ここでは「離別（viraha）」がもはや嘆きに留まらず、修行（sādhanā）となる。主調は悲哀と寂静の合流である。バラタはラーマ離別に焼かれているが、その灼熱は世評への恐れや来世の怖れからではなく、ただ愛から生じる。聖者の集い（バラドヴァージャの庵）のサットサンガにおいて、この愛は「名声の月（kīrti-bidhu）」の譬えで輝く——ラーマ愛という鹿のごときものが宿るところ、名声は月のように比類なくなる。 また、リッディ・シッディが織りなす荘厳な供養を示しつつ、トゥルシーダースは微妙な原理を立てる。苦行の力により威徳（aiśvarya）は得られよう。しかしバラタの目標は威徳ではなく「ラーマの御足の拝観（rāma-pada-darśana）」である——これが無欲の信愛（niṣkāma-bhakti）の相である。さらに देव गुरु（神々の師）の教えは、「無相にして染まらぬ（nirguṇa-aleppa）」ラーマが「有相（saguṇa）」として現れる理由を説く—— भक्तの愛ゆえに。かくして本段は、修行者を「嘆き」から「奉仕」へ、「奉仕」から「全託（samarpana）」へと登らせる階梯となる。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 210.1-4
कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा।जहँ बस राम पेम मृगरूपा।।
तात गलानि करहु जियँ जाएँ।डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।
सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं।उदासीन तापस बन रहहीं।।
सब साधन कर सुफल सुहावा।लखन राम सिय दरसनु पावा।।
तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा।सहित पयाग सुभाग हमारा।।
भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ।कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।।
सुनि मुनि बचन सभासद हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
धन्य धन्य धुनि गगन पयागा।सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।
kīrati bidhu tumha kīnha anūpā |jahã basa rāma pema mṛgarūpā ||
tāta galāni karahu jiyã jāẽ |ḍarahu daridrahi pārasu pāẽ ||
sunahu bharata hama jhūṭha na kahahīṁ |udāsīna tāpasa bana rahahīṁ ||
saba sādhana kara suphala suhāvā |lakhana rāma siya darasanu pāvā ||
tehi phala kara phalu darasa tumhārā |sahita payāga subhāga hamārā ||
bharata dhanya tumha jasu jagu jayaū |kahi asa pema magana puni bhayaū ||
suni muni bacana sabhāsada haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
dhanya dhanya dhuni gagana payāgā |suni suni bharatu magana anurāgā ||
あなたは比類なき名声の月を造られた、そこにはラーマの愛が鹿の姿で宿っている。息子よ、なぜ心に悔いを抱くのか。賢者の石を得ながら貧困を恐れるとは。聞きなさい、バラタよ、私たちは偽りを語らない。私たちは森林に住む離欲の苦行者である。すべての修行の美しく実った果実とは、ラクシュマナ、ラーマ、シーターのお姿を拝したことである。そしてその果実の果実は、あなたのお姿を拝することである。プラヤーガと私は共に大いなる幸運に恵まれている。バラタよ、あなたは祝福されている、あなたの名声は世界を征服した。こう言って、聖者は再び愛に浸った。聖者の言葉を聞いて、会衆は喜んだ。善人は讃え、神々は花を降らせた。「祝福された、祝福された」の声が天空とプラヤーガに響き渡り、それを繰り返し聞いて、バラタは愛に没入した。
ドーハー 210
पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन।करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।
pulaka gāta hiyã rāmu siya sajala saroruha naina |kari pranāmu muni maṁḍalihi bole gadagada baina ||210||
彼の体は歓喜に震え、心はラーマとシーターを抱き、蓮の目は涙で満たされた。行者の集いに礼拝して、彼は感情に詰まった声で語った。
チャウパーイー 211.1-4
मुनि समाजु अरु तीरथराजू।साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।।
एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई।एहि सम अधिक न अघ अधमाई।।
तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ।उर अंतरजामी रघुराऊ।।
मोहि न मातु करतब कर सोचू।नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।।
नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू।पितहु मरन कर मोहि न सोकू।।
सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए।लछिमन राम सरिस सुत पाए।।
राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू।भूप सोच कर कवन प्रसंगू।।
राम लखन सिय बिनु पग पनहीं।करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।
muni samāju aru tīratharājū |sā̃cihũ sapatha aghāi akājū ||
ehiṁ thala jauṁ kichu kahia banāī |ehi sama adhika na agha adhamāī ||
tumha sarbagya kahaũ satibhāū |ura aṁtarajāmī raghurāū ||
mohi na mātu karataba kara socū |nahiṁ dukhu jiyã jagu jānihi pocū ||
nāhina ḍaru bigarihi paralokū |pitahu marana kara mohi na sokū ||
sukṛta sujasa bhari bhuana suhāe |lachimana rāma sarisa suta pāe ||
rāma birahã taji tanu chanabhaṁgū |bhūpa soca kara kavana prasaṁgū ||
rāma lakhana siya binu paga panahīṁ |kari muni beṣa phirahiṁ bana banahī ||
ここには聖者たちの集まりと聖地の王がある。ここで真実の誓いを立てることも重大なことであり、偽りは罪と破滅をもたらすのみ。もしこの場所で何か偽りを語るなら、それ以上の罪と卑劣さはない。あなた方はすべてを知っておられ、私は真実を語る。ラグの王は心の中を知っておられる。私は母の行いに悩みなく、世間が私を卑しいと思うことにも心に悲しみはない。来世が滅びる恐れもなく、父の死にも悲しみはない。彼の善行と美名は美しい世界を満たし、ラクシュマナとラーマのような息子を得た。ラーマと離れて、彼は瞬時に無常の体を捨てた。ならば王への悲しみに何の理由があろうか。しかしラーマ、ラクシュマナ、シーターは、足に履物もなく、仙人の姿で、森から森へと彷徨っている。
ドーハー 211
अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात।बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।
ajina basana phala asana mahi sayana ḍāsi kusa pāta |basi taru tara nita sahata hima ātapa baraṣā bāta ||211||
樹皮の衣をまとい、果実を食べ、大地に眠り、ダルバ草の床を使い、木の下に住み、彼らは毎日寒さと暑さ、雨と風に耐える。
チャウパーイー 212.1-4
एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती।भूख न बासर नीद न राती।।
एहि कुरोग कर औषधु नाहीं।सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।।
मातु कुमत बढ़ई अघ मूला।तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।।
कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू।गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।।
मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा।घालेसि सब जगु बारहबाटा।।
मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ।बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।।
भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई।सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।।
तात करहु जनि सोचु बिसेषी।सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।
ehi dukha dāhã dahai dina chātī |bhūkha na bāsara nīda na rātī ||
ehi kuroga kara auṣadhu nāhīṁ |sodheũ sakala bisva mana māhīṁ ||
mātu kumata baṛhaī agha mūlā |tehiṁ hamāra hita kīnha bãsūlā ||
kali kukāṭha kara kīnha kujaṁtrū |gāṛi avadhi paṛhi kaṭhina kumaṁtru ||
mohi lagi yahu kuṭhāṭu tehiṁ ṭhāṭā |ghālesi saba jagu bārahabāṭā ||
miṭai kujogu rāma phiri āẽ |basai avadha nahiṁ āna upāẽ ||
bharata bacana suni muni sukhu pāī |sabahiṁ kīnha bahu bhā̃ti baṛāī ||
tāta karahu jani socu biseṣī |saba dukhu miṭahi rāma paga dekhī ||
この焼ける悲しみに私の胸は昼夜焼かれ、昼は飢えを感じず、夜は眠りが来ない。この悪しき病には薬がなく、私は心の中で全世界を探し尽くした。母の悪しき計略は罪の根であり、彼女は大工であり、私の善を斧となした。カリの時代の悪しき材木から彼女は悪しき仕掛けを作り、流刑の厳しい呪文を唱えて地に打ち込んだ。彼女は私のためにこの悪しき計略を案じ、全世界を荒廃させた。この悪しき縁はラーマが帰還してアヨーディヤに住まう時に消え、他の手段はない。バラタの言葉を聞いて仙人は喜び、皆が様々に彼を称賛した。子よ、これほど深く悲しむな。ラーマの足を見ればすべての悲しみは消える。
ドーハー 212
करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु।कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।
kari prabodha munibara kaheu atithi pemapriya hohu |kaṁda mūla phala phūla hama dehiṁ lehu kari chohu ||212||
最も優れた聖者は慰めの言葉を語り、言いました。「私たちに愛情深い客となってください。根、果実、花を差し上げます。愛情を持ってお受け取りください。」
チャウパーイー 213.1-4
सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू।भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।।
जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी।चरन बंदि बोले कर जोरी।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरम यहु नाथ हमारा।।
भरत बचन मुनिबर मन भाए।सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।।
चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई।कंद मूल फल आनहु जाई।।
भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए।प्रमुदित निज निज काज सिधाए।।
मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता।तसि पूजा चाहिअ जस देवता।।
सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई।आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।
suni muni bacana bharata hiṁya socū |bhayau kuavasara kaṭhina sãkocū ||
jāni garui gura girā bahorī |carana baṁdi bole kara jorī ||
sira dhari āyasu karia tumhārā |parama dharama yahu nātha hamārā ||
bharata bacana munibara mana bhāe |suci sevaka siṣa nikaṭa bolāe ||
cāhie kīnha bharata pahunāī |kaṁda mūla phala ānahu jāī ||
bhalehīṁ nātha kahi tinha sira nāe |pramudita nija nija kāja sidhāe ||
munihi soca pāhuna baṛa nevatā |tasi pūjā cāhia jasa devatā ||
suni ridhi sidhi animādika āī |āyasu hoi so karahiṁ gosāī ||
聖者の言葉を聞いて、バラタの心は不安な思いで満たされました。困難で恥ずかしい危機が生じました。師の言葉の重みを知り、彼は足元にひれ伏し、手を合わせて語りました。「あなたの命令を頭に戴きます。これは私たちの最高の義務です、主よ。」バラタの言葉は偉大な聖者の心を喜ばせました。彼は純粋な召使いと弟子たちを近くに呼びました。「バラタにもてなしをしなければなりません。行って根、果実、塊茎を持ってきなさい。」彼らは「かしこまりました、主よ」と言って頭を下げました。喜んでそれぞれの務めに向かいました。聖者は考えました。「バラタは偉大な客です。神のように崇拝されるべきです。」これを聞いて、リッディ、シッディ、アニマたちがやってきました。「主よ、あなたの命令があれば、何でもいたします。」
ドーハー 213
राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज।पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।
rāma biraha byākula bharatu sānuja sahita samāja |pahunāī kari harahu śrama kahā mudita munirāja ||213||
バラタは弟とすべての従者たちと共に、ラーマとの別れの悲しみに打ちひしがれていた。聖仙の王は喜んで言った、「彼らを客人としてもてなし、その疲れを取り除いてあげなさい。」
チャウパーイー 214.1-4
रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी।बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।।
कहहिं परसपर सिधि समुदाई।अतुलित अतिथि राम लघु भाई।।
मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू।होइ सुखी सब राज समाजू।।
अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना।जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।।
भोग बिभूति भूरि भरि राखे।देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।।
दासीं दास साजु सब लीन्हें।जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।।
सब समाजु सजि सिधि पल माहीं।जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।।
प्रथमहिं बास दिए सब केही।सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।
ridhi sidhi sira dhari munibara bānī |baṛabhāgini āpuhi anumānī ||
kahahiṁ parasapara sidhi samudāī |atulita atithi rāma laghu bhāī ||
muni pada baṁdi karia soi ājū |hoi sukhī saba rāja samājū ||
asa kahi raceu rucira gṛha nānā |jehi biloki bilakhāhiṁ bimānā ||
bhoga bibhūti bhūri bhari rākhe |dekhata jinhahi amara abhilāṣe ||
dāsīṁ dāsa sāju saba līnheṁ |jogavata rahahiṁ manahi manu dīnheṁ ||
saba samāju saji sidhi pala māhīṁ |je sukha surapura sapanehũ nāhīṁ ||
prathamahiṁ bāsa die saba kehī |suṁdara sukhada jathā ruci jehī ||
リッディとシッディは大仙の言葉を頭に戴き、自らを最も幸運な者と思った。シッディの集団は互いに語り合った：「ラーマの弟は比類なき客人である。」「仙の足元に伏し拝み、今日、王族の一行すべてを幸せにする事を行おう。」かく語りて、彼女たちは数多の美しき住居を建て、それを見て天界の車も恥じ入った。豊かな享楽と栄華を満たし、それを見て不死者たちも羨望した。侍女と召使はすべて揃えられ、心を尽くして奉仕に励んだ。瞬時にしてシッディたちは一行すべてに、天神の都でも夢に見られぬ安楽を整えた。まず各人に住居を与え、美しく快適で、それぞれの好みに応じた。
ドーハー 214
बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह।बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।
bahuri saparijana bharata kahũ riṣi asa āyasu dīnha |bidhi bisamaya dāyaku bibhava munibara tapabala kīnha ||214||
それから偉大な聖者は、苦行の力によって、バラタとその親族にそのような命令を与え、ブラフマー神さえも驚かせる富を創造しました。
チャウパーイー 215.1-4
मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका।सब लघु लगे लोकपति लोका।।
सुख समाजु नहिं जाइ बखानी।देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।।
आसन सयन सुबसन बिताना।बन बाटिका बिहग मृग नाना।।
सुरभि फूल फल अमिअ समाना।बिमल जलासय बिबिध बिधाना।।
असन पान सुच अमिअ अमी से।देखि लोग सकुचात जमी से।।
सुर सुरभी सुरतरु सबही कें।लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।।
रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी।सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।।
स्रक चंदन बनितादिक भोगा।देखि हरष बिसमय बस लोगा।।
muni prabhāu jaba bharata bilokā |saba laghu lage lokapati lokā ||
sukha samāju nahiṁ jāi bakhānī |dekhata birati bisārahīṁ gyānī ||
āsana sayana subasana bitānā |bana bāṭikā bihaga mṛga nānā ||
surabhi phūla phala amia samānā |bimala jalāsaya bibidha bidhānā ||
asana pāna suca amia amī se |dekhi loga sakucāta jamī se ||
sura surabhī surataru sabahī keṁ |lakhi abhilāṣu suresa sacī keṁ ||
ritu basaṁta baha tribidha bayārī |saba kahã sulabha padāratha cārī ||
sraka caṁdana banitādika bhogā |dekhi haraṣa bisamaya basa logā ||
バラタが聖者の力を見たとき、世界の守護者たちのすべての領域は彼にとって取るに足らないものに思えた。快楽の数々は言葉で表せないほどであった。それを見て、智者さえも離欲を忘れた。そこには座席、寝台、上等な衣装と天蓋、森と庭園、そして多種多様な鳥や獣があった。芳香ある花と甘露のような果実、そして様々な意匠の澄んだ湖があった。飲食は清らかで甘露のように甘かった。それを見て、人々は修行者のように恥じて退いた。すべての者に天牛と如意樹があった。それを見て、インドラとシャチも羨望に駆られた。春の季節であり、三種の風が吹き、四つの人生の目的はすべてにおいて容易に得られた。花鬘、白檀、女性その他の楽しみにより、人々は見て喜びと驚きに満たされた。
ドーハー 215
संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।
saṁpata cakaī bharatu caka muni āyasa khelavāra |tehi nisi āśrama piṁjarā̃ rākhe bhā bhinusāra ||215||
世俗の栄華は雌のチャクワ鳥であり、バラタは雄のチャクワ鳥であり、聖者の命令は彼らと戯れる鳥捕りであった。その夜、彼は彼らを隠修所の籠の中に閉じ込めておいた、夜明けが来るまで。
チャウパーイー 216.1-4
कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा।नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।।
रिषि आयसु असीस सिर राखी।करि दंडवत बिनय बहु भाषी।।
पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे।चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।।
रामसखा कर दीन्हें लागू।चलत देह धरि जनु अनुरागू।।
नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया।पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।।
लखन राम सिय पंथ कहानी।पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।।
राम बास थल बिटप बिलोकें।उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।।
दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला।भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।
kīnha nimajjanu tīratharājā |nāi munihi siru sahita samājā ||
riṣi āyasu asīsa sira rākhī |kari daṁḍavata binaya bahu bhāṣī ||
patha gati kusala sātha saba līnhe |cale citrakūṭahiṁ citu dīnheṁ ||
rāmasakhā kara dīnheṁ lāgū |calata deha dhari janu anurāgū ||
nahiṁ pada trāna sīsa nahiṁ chāyā |pemu nemu bratu dharamu amāyā ||
lakhana rāma siya paṁtha kahānī |pū̃chata sakhahi kahata mṛdu bānī ||
rāma bāsa thala biṭapa bilokeṁ |ura anurāga rahata nahiṁ rokaiṁ ||
daikhi dasā sura barisahiṁ phūlā |bhai mṛdu mahi magu maṁgala mūlā ||
バラタは聖地の王プラヤーガで沐浴し、すべての従者とともに聖仙に頭を垂れた。聖仙の教令と祝福を頭に戴き、五体投地して多くの謙虚な願いを述べた。道路に詳しい案内人を伴い、チトラクータへと心を向けて出発した。ラーマの友の手にすがり、歩みながら、まるで信心そのものが身を取ったかのようであった。足には履物なく、頭には日よけもなかった。その愛、誓願、斎戒、正法には偽りがなかった。ラクシュマナ、ラーマ、シータの道中の物語を友人に問い、友人は穏やかな言葉で語った。ラーマが滞在した木々を見ると、胸の愛情はもはや抑えられなかった。その様子を見て、神々は花を降らせ、大地は柔らかくなり、道は祝福の源となった。
ドーハー 216
किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात।तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।
kiẽ jāhiṁ chāyā jalada sukhada bahai bara bāta |tasa magu bhayau na rāma kahã jasa bhā bharatahi jāta ||216||
雲は日陰を作りながら伴い、心地よい柔らかな風が吹いた。ラーマが旅をした時、道はこれほど優しくはなかったが、バラタが旅をする時にはこのようであった。
チャウパーイー 217.1-4
जड़ चेतन मग जीव घनेरे।जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।।
ते सब भए परम पद जोगू।भरत दरस मेटा भव रोगू।।
यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं।सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।।
बारक राम कहत जग जेऊ।होत तरन तारन नर तेऊ।।
भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता।कस न होइ मगु मंगलदाता।।
सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं।भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।।
देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू।जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।।
गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई।रामहि भरतहि भेंट न होई।।
jaṛa cetana maga jīva ghanere |je citae prabhu jinha prabhu here ||
te saba bhae parama pada jogū |bharata darasa meṭā bhava rogū ||
yaha baṛi bāta bharata kai nāhīṁ |sumirata jinahi rāmu mana māhīṁ ||
bāraka rāma kahata jaga jeū |hota tarana tārana nara teū ||
bharatu rāma priya puni laghu bhrātā |kasa na hoi magu maṁgaladātā ||
siddha sādhu munibara asa kahahīṁ |bharatahi nirakhi haraṣu hiyã lahahīṁ ||
dekhi prabhāu suresahi socū |jagu bhala bhalehi poca kahũ pocū ||
gura sana kaheu karia prabhu soī |rāmahi bharatahi bheṁṭa na hoī ||
道の上には無数の衆生がいた、無生物と有生物、主が見つめた者たちと主を見つめた者たち。彼らは皆至高の位にふさわしくなり、バラタを見ることで輪廻の病は消え去った。これはバラタにとって大したことではない、ラーマが心に彼を思い出すのだ。世の中でラーマの名を一度でも唱える者は、自ら渡り、他者を渡す者となる。バラタはラーマの愛する者であり、さらに弟でもある、ならば道が祝福を与える者とならぬはずがない。シッダ、聖者、大仙人たちがこう語り、バラタを見て心に喜びを抱いた。バラタの力を見て、神々の主インドラは憂えた、世の中では善人は善に、卑劣な者は卑劣な者に出会うと。師に言った、師よ、何かをしてラーマとバラタが会わぬようにしよう。
ドーハー 217
रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि।बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।
rāmu sãkocī prema basa bharata sapema payodhi |banī bāta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi ||217||
ラーマは恥ずかしがり屋で愛に支配されており、バラタは愛の海である。整った事柄が損なわれようとしているので、努力をし、何らかの計略を探し出さなければならない。
チャウパーイー 218.1-4
बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने।सहसनयन बिनु लोचन जाने।।
मायापति सेवक सन माया।करइ त उलटि परइ सुरराया।।
तब किछु कीन्ह राम रुख जानी।अब कुचालि करि होइहि हानी।।
सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ।निज अपराध रिसाहिं न काऊ।।
जो अपराधु भगत कर करई।राम रोष पावक सो जरई।।
लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा।यह महिमा जानहिं दुरबासा।।
भरत सरिस को राम सनेही।जगु जप राम रामु जप जेही।।
bacana sunata suraguru musakāne |sahasanayana binu locana jāne ||
māyāpati sevaka sana māyā |karai ta ulaṭi parai surarāyā ||
taba kichu kīnha rāma rukha jānī |aba kucāli kari hoihi hānī ||
sunu suresa raghunātha subhāū |nija aparādha risāhiṁ na kāū ||
jo aparādhu bhagata kara karaī |rāma roṣa pāvaka so jaraī ||
lokahũ beda bidita itihāsā |yaha mahimā jānahiṁ durabāsā ||
bharata sarisa ko rāma sanehī |jagu japa rāma rāmu japa jehī ||
その言葉を聞いて、神々の導師は微笑んだ。千の目を持つインドラが実は見る目を持たないことを知ったからである。神々の王よ、幻力の主の僕に対して幻術を用いれば、それは逆戻りして自らに降りかかる。その時私はラーマの御心を知って何かをした。今あなたが悪計をめぐらせば、損害をもたらすのみである。神々の主よ、聞け。ラーグュの主の本性は、自分に対する罪過には決して怒らないことである。しかし、その信者に罪を犯す者は、ラーマの怒りの火で焼き尽くされる。この物語は世間とヴェーダにおいてよく知られた歴史であり、ドゥルヴァーサはこの偉大さをよく知っている。ラーマにバラタほど愛される者があろうか。世はラーマを唱え、ラーマはバラタを唱える。
ドーハー 218
मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु।अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।
manahũ na ānia amarapati raghubara bhagata akāju |ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samāju ||218||
不死の主よ、心の中でさえ、ラーグ家の最良者ラーマの信者に害を与えようと思ってはならない。それはこの世で不名誉をもたらし、来世で苦しみをもたらし、日々悲しみの集まりを増大させる。
チャウパーイー 219.1-4
सुनु सुरेस उपदेसु हमारा।रामहि सेवकु परम पिआरा।।
मानत सुखु सेवक सेवकाई।सेवक बैर बैरु अधिकाई।।
जद्यपि सम नहिं राग न रोषू।गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।।
करम प्रधान बिस्व करि राखा।जो जस करइ सो तस फलु चाखा।।
तदपि करहिं सम बिषम बिहारा।भगत अभगत हृदय अनुसारा।।
अगुन अलेप अमान एकरस।रामु सगुन भए भगत पेम बस।।
राम सदा सेवक रुचि राखी।बेद पुरान साधु सुर साखी।।
अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई।करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।
sunu suresa upadesu hamārā |rāmahi sevaku parama piārā ||
mānata sukhu sevaka sevakāī |sevaka baira bairu adhikāī ||
jadyapi sama nahiṁ rāga na roṣū |gahahiṁ na pāpa pūnu guna doṣū ||
karama pradhāna bisva kari rākhā |jo jasa karai so tasa phalu cākhā ||
tadapi karahiṁ sama biṣama bihārā |bhagata abhagata hṛdaya anusārā ||
aguna alepa amāna ekarasa |rāmu saguna bhae bhagata pema basa ||
rāma sadā sevaka ruci rākhī |beda purāna sādhu sura sākhī ||
asa jiyã jāni tajahu kuṭilāī |karahu bharata pada prīti suhāī ||
聞け、神々の主よ、私の教えを：ラーマはその僕を深く愛しておられる。かれは僕の奉仕に喜びを見出し、僕への敵意は自分への最大の敵意となる。かれは偏りなく、執着も怒りもなく、罪も功徳も、徳も過ちも受けないが、業行を世界の首要として定め、こう定めた：誰がどのように行うか、そのように果実を味わう。それでもかれは平等にも偏りにも行動し、信心深い者とそうでない者の心に従って。属性なく、汚れなく、慢心なく、常に一なる者であるが、ラーマは信者の愛に負かされ、属性ある姿をとられた。ラーマは常に僕の願いを守られる；ヴェーダ、プラーナ、聖者、神々がその証人である。これを心に知り、狡猾さを捨て、バラタの足への美しい愛を育てよ。
ドーハー 219
राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल।भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।
rāma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayāla |bhagata siromani bharata teṁ jani ḍarapahu surapāla ||219||
ラーマの献身者たちは常に他者の利益に努め、他者の悲しみに悲しみ、慈悲深いのです。神々の王よ、バラタを恐れてはなりません。彼は献身者たちの頂点に立つ宝石だからです。
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में यह अंश ‘भरत-भक्ति’ का स्मरण कराता है: निष्काम सेवा, गुरु-वचन-पालन, और भक्त-अपराध से बचने की शिक्षा देता है। इसके पाठ से ‘विरह’ शोक न रहकर साधना बनता है, तथा ‘भव-रोग’ (अहं/आसक्ति) शान्त होता है—विशेषतः ‘राम भगत परहित निरत’ वाले सिद्धान्त का संस्कार दृढ़ होता है।
इस प्रसंग में प्रचलित समपुट/पुनरावृत्ति-रूप से ‘राम’ नाम-जप (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम-भरत-मिलाप’ की कामना हेतु ‘श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन’ का पाठ कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है; किन्तु निश्चित सार्वदेशिक समपुट-मानक नहीं—स्थानीय मानस-गायन परम्परा के अनुसार भेद मिलता है।
Ask anything about Prakarana 22 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
