Adhyaya 6

Verse 1

सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मद‍ृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥

スータは語った。ヴィヤーサの子であり、万物に自己を観る平等無二の自証者シュカデーヴァの説示をすべて聞き終えると、パリークシットは謙ってその蓮華の御足のもとに近づいた。賢者の足もとに頭を垂れ、合掌して、ヴィシュヌに守られて生きた王は次のように申し上げた。

Verse 2

राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥

王は言った。「慈悲深き大聖よ、あなたのご恩により、私は今や人生の目的を成就しました。始まりも終わりもなき主ハリの御物語を、あなたは直々に私に語ってくださいました。」

Verse 3

नात्यद्भ‍ुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥

あなたのように心が常に不落の主アチュタに没入する大聖が、物質生活の苦悩に焼かれる私たち無知なる衆生に慈悲を垂れることを、私は少しも不思議とは思いません。

Verse 4

पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥

主よ、私たちはあなたからこの『シュリーマド・バーガヴァタム』を拝聴しました。これは諸プラーナの完全な要約であり、その中で至上主ウッタマḥシュローカが余すところなく讃えられ説かれています。

Verse 5

भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥

バガヴァーンよ、今や私はタクシャカをはじめいかなる存在も、さらには繰り返す死さえ恐れません。あなたが示してくださった、清浄で無畏なるブラフマン・ニルヴァーナに没入したからです。

Verse 6

अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥

ブラーフマナよ、どうかお許しください。私は言葉と諸感覚の働きを主アドホークシャジャに捧げます。欲望を離れた心を主のうちに没入させ、この命を捨てたいのです。

Verse 7

अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥

あなたは私に、最も吉祥なるもの――主の至高の人格的境地――を示してくださいました。今や私は知識と自己覚知に確立され、無明は根こそぎ払われました。

Verse 8

सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥

スータ・ゴースヴァーミーは語った。こう請われて、バーダラーヤニ（シュカデーヴァ）はパリークシット王に許しを与えた。王と居合わせた聖賢たちの礼拝を受けると、比丘たちと共にその場を去って行った。

Verse 9

परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्‍मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥

そのときマハーラージャ・パリークシットは清浄な बुद्धि により心を真我に安住させ、至上の絶対真理を観想した。プラーナの動きは止み、彼は木のように不動となった。

Verse 10

परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्‍मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥

マハーラージャ・パリークシットはガンガーの岸辺で、穂先を東に向けたダルバ草の座に坐し、北を向いた。ヨーガの成就により梵の境地に達し、執着と疑いを断った大ヨーギーとなった。

Verse 11

तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥

学識あるブラーフマナたちよ、怒れるブラーフマナの子に遣わされた蛇鳥タクシャカは、王を殺そうと向かう途中、道でカश्यパ仙を見かけた。

Verse 12

तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥

タクシャカは貴重な供物でカश्यパを歓待し、毒を退ける達人である聖者を引き返させた。ついで望む姿に変じる彼はブラーフマナに変装して王に近づき、噛みついた。

Verse 13

ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥

あらゆる生きとし生けるものが見守る中、梵の境地にある王聖の身体は、蛇の毒の火によってたちまち灰と化した。

Verse 14

हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥

地上にも天空にも四方にも、大いなる嘆きの叫びが起こり、天神・アスラ・人間など一切の者が驚愕した。

Verse 15

देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥

天界では天鼓が鳴り響き、ガンダルヴァとアプサラーが歌った。賛嘆する神々は花の雨を降らせた。

Verse 16

जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्‌क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥

父がタクシャカに致命的に噛まれたと聞くや、マハーラージャ・ジャナメージャヤは激怒し、婆羅門たちとともに大蛇祭（サルパサトラ）を行い、世の蛇を供犠の火に投じた。

Verse 17

सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । द‍ृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥

蛇祭の燃え盛る火に大蛇たちが焼かれるのを見て、タクシャカは恐怖に震え、インドラ神のもとへ避難を求めて赴いた。

Verse 18

अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥

そこにタクシャカの姿が見えなかったので、ジャナメージャヤ王は婆羅門たちに言った。「蛇の中で最も卑しいタクシャカが、なぜこの火で焼かれぬのか。」

Verse 19

तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥

バラモンたちは答えた。「王の中の最勝者よ、蛇タクシャカが火に落ちぬのは、庇護を求めて帰依したインドラ（シャクラ）が守っているからです。インドラが火から引き留めているのです。」

Verse 20

पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥

それを聞いた賢明な王ジャナメージャヤは祭官たちに言った。「ならば、尊きバラモンよ、守護者インドラとともにタクシャカを火に落とさぬのか。」

Verse 21

तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥

それを聞くと祭官たちは、インドラとともにタクシャカを供物として火に投ずるための真言を唱えた。「タクシャカよ、ただちにこの火に落ちよ。インドラと、そのマルト（風神）たち一切とともに！」

Verse 22

इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥

バラモンたちが梵力をもって放った痛烈な言葉により、インドラはその座から突き動かされた。ヴィマーナとタクシャカを伴ったまま、彼の心は大いに動揺した。

Verse 23

तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥

アンギラー仙の子ブリハスパティは、インドラがヴィマーナに乗りタクシャカとともに天より落ちるのを見て、王ジャナメージャヤに近づき、次のように語った。

Verse 24

नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥

人間の王よ、この蛇王が汝の手で殺されるのはふさわしくない。彼は天界の神々のアムリタを飲んだゆえ、通常の老いと死の相に支配されない。

Verse 25

जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥

生ある者の生と死、そして来世の行き先は、すべて自らの業によって定まる。王よ、ゆえにその喜びと苦しみを与える真の他者は存在しない。

Verse 26

सर्पचौराग्निविद्युद्‌भ्य: क्षुत्तृड्‌व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥

王よ、束縛された魂が蛇や盗賊、火、雷、飢え、病などによって命を奪われるとき、それは自らの過去の業（すでに果を結び始めた業）の報いを受けているのである。

Verse 27

तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥

ゆえに、王よ、他者を害する意図で始められたこのサトラ祭を止めなさい。罪なき蛇たちがすでに多く焼かれて死んだ。まことに人は、自らの過去の行いがもたらす定めの果を受けねばならない。

Verse 28

सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥

スータは語った――このように諭されて、マハーラージャ・ジャナメージャヤは「そのとおりに」と答えた。大聖の言葉を敬い、彼は蛇祭を中止し、雄弁の主ブリハスパティを礼拝した。

Verse 29

सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥

これこそまさにヴィシュヌの大幻力（マハー・マーाया）であり、制し難く、悟り難い。主の分霊であるジーヴァも、その影響によりグナの働きに惑わされ、さまざまな物質の身体を自己と同一視する。

Verse 30

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥

しかし、至高の実在がある。そこではマーायाは「彼は欺く者、私は支配できる」と無畏に君臨できない。そこには迷妄の論争哲学はなく、アートマンの学の真の学徒が、正当なプラマーナに基づき絶えず探究する。そこでは決断と疑いの間を揺れる物質心は現れず、造られた産物も、その微細因も、享楽の目的も存在しない。さらに、偽我と三グナに覆われた束縛ジーヴァもいない。その実在は、限定されるものと限定するものの一切を排する。ゆえに賢者は世俗生存の波を鎮め、かの至上真理に安住すべきである。

Verse 31

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥

しかし、至高の実在がある。そこではマーायाは「彼は欺く者、私は支配できる」と無畏に君臨できない。そこには迷妄の論争哲学はなく、アートマンの学の真の学徒が、正当なプラマーナに基づき絶えず探究する。そこでは決断と疑いの間を揺れる物質心は現れず、造られた産物も、その微細因も、享楽の目的も存在しない。さらに、偽我と三グナに覆われた束縛ジーヴァもいない。その実在は、限定されるものと限定するものの一切を排する。ゆえに賢者は世俗生存の波を鎮め、かの至上真理に安住すべきである。

Verse 32

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥

本質的に真実でないものを捨て去ろうとする者は、「ネーティ・ネーティ（これではない、あれでもない）」という否定的分別によって段階的に進み、ヴィシュヌの至高の境地—ヴァイシュナヴァのパラマ・パダ—に至る。卑小な物質主義を捨て、彼らは心中の絶対真理に専一の愛を捧げ、定まった瞑想のうちにそれを抱きしめる。

Verse 33

त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥

そのような献身者はヴィシュヌの至高の境地を悟る。身体と家に基づく「私」「私のもの」という観念の汚れが、もはや彼らにはないからである。

Verse 34

अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥

あらゆる侮辱を耐え忍び、誰に対しても礼を欠いてはならない。物質の身体と同一視せず、いかなる者とも怨みを結んではならない。

Verse 35

नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥

無敵にして尽きぬ叡智をもつ至上主、シュリー・クリシュナに敬礼し奉る。御蓮華の御足を観想することにより、私はこのサンヒターを理解し得た。

Verse 36

श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥

シャウナカ仙人は言った。「温和なるスータよ、ヴィヤーサデーヴァの弟子パイラら偉大なるヴェーダの師たちが、いかにヴェーダを語り、編纂したのか、我らに説き明かせ。」

Verse 37

सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥

スータは言った。「婆羅門よ、霊的悟りに心を定めた至高のブラフマー（パラメーシュティン）の心の虚空より、微細なる超越の音（ナーダ）が現れた。外の聴覚の働きを止めると、それは知覚される。」

Verse 38

यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥

婆羅門よ、このヴェーダの微細なる形態を礼拝することにより、ヨーギーたちは「物質・行為・行為者」と呼ばれる汚れを心から洗い落とし、再生なき境地（アプナルバヴァ）に至る。

Verse 39

ततोऽभूत्‍त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्ल‍िङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥

そのとき、その微細で超越的な振動から、三つの音より成るオームカーラが、未顕から生じて自ずと顕現した。オームカーラは、絶対真理が三相—バガヴァーン、パラマートマー、そして無相のブラフマン—として現れることを示す聖なる象徴である。

Verse 40

श‍ृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यद‍ृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥

このオームカーラというスフォータは究極的に非物質で感官に捉えられない。パラマートマーは物質の耳を持たずとも、感官に依らぬ聴者としてそれを「聞く」。ここから言葉が展開し、魂の心空に顕れる。

Verse 41

श‍ृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यद‍ृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥

このオームカーラは、自らの住処に在すパラマートマーを直接に指し示す名である。あらゆるマントラ、ウパニシャッド、ヴェーダの秘奥の精髄であり、永遠の種子である。

Verse 42

तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥

ああ、ブリグ族の最勝者よ。オームカーラは文字の根源たる三音A・U・Mを顕した。これら三つによって、グナ、名、義、そして諸々の働きと状態という三重の相が保たれる。

Verse 43

ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥

そのオームカーラから、不生の主ブラフマーは、母音・子音・半母音・歯擦音など、長短の量などの特徴によって区別される一切の文字音の体系を創出した。

Verse 44

तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥

その音声の集成によって、全能の梵天は四つの口より四ヴェーダを顕し、聖なるオーム（oṁkāra）と七つのヴ்யाहリティの唱えを伴わせ、四ヴェーダの祭官の職分に応じたヴェーダ祭祀の道を弘めようとした。

Verse 45

पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥

梵天はそれらのヴェーダを、自らの子ら—ブラーフマナの中の大聖仙で、ヴェーダ誦唱に通じた者たち—に教えた。彼らはアーチャーリヤとなり、さらに自分の子らへとヴェーダを伝授した。

Verse 46

ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥

このように、誓戒に堅固な弟子たちは師資相承によって四時代の循環を通じてヴェーダを受け継いだ。そして各ドヴァーパラ・ユガの終わりに、偉大な聖仙たちがヴェーダを編集し、諸部に分ける。

Verse 47

क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥

時の影響により人々の寿命・力・知性が衰えたのを見て、偉大な聖仙たちは心中に坐すアチュタ（不落の主）の促しを受け、ヴェーダを体系的に分割した。

Verse 48

अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥

ブラーフマナよ、このヴァイヴァスヴァタ・マヌの時代にも、梵天とシヴァをはじめとする世界の守護者たちは、諸世界を養うバガヴァーンにダルマ護持を願い出た。幸いなるシャウナカよ、全能の主はご自身の全分身の一部の一光として、サティヤヴァティの胎にパラーシャラの子として降誕し、唯一のヴェーダを四つに分けた。

Verse 49

अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥

ブラーフマナよ、ヴァイヴァスヴァタ・マヌのこの時代に、ブラフマーとシヴァをはじめとする世界の守護者たちは、万界を養うバガヴァーンに、ダルマの原理を守護せよと請い願った。幸いなるシャウナカよ、全能の主は御自身の完全なる分身の一部のさらに一部という神聖な火花として、サティヤヴァティーの胎内にパラーシャラの子として顕現し、クリシュナ・ドヴァイパーヤナ・ヴィヤーサとして一つのヴェーダを四つに分けた。

Verse 50

ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्‍धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥

シュリーラ・ヴィヤーサデーヴァは、リグ、アタルヴァ、ヤジュル、サーマの諸ヴェーダのマントラの集まりを取り出して分類し、混ざり合った宝石を山ごとに選り分けるように、四つのサンヒターを編纂した。

Verse 51

तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥

ブラーフマナよ、偉大な知性と力を備えたヴィヤーサデーヴァは四人の弟子を呼び寄せ、その四つのサンヒターをそれぞれ一つずつ託した。

Verse 52

पैलाय संहितामाद्यां बह्‌वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥

ヴィヤーサデーヴァは第一のサンヒター、すなわちリグ・ヴェーダをパイラに授け、これを「バフヴリチャ」と名づけた。ヤジュルのマントラ集「ニガダ」はヴァイシャンパーヤナに与え、サーマ・ヴェーダのマントラ「チャンドーガ・サンヒター」はジャイミニに教え、さらに「アタルヴァーンギラシー」と呼ばれるアタルヴァ・ヴェーダを愛弟子スーマントゥに伝えた。

Verse 53

पैलाय संहितामाद्यां बह्‌वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥

ヴィヤーサデーヴァは第一のサンヒター、すなわちリグ・ヴェーダをパイラに授け、これを「バフヴリチャ」と名づけた。ヤジュルのマントラ集「ニガダ」はヴァイシャンパーヤナに与え、サーマ・ヴェーダのマントラ「チャンドーガ・サンヒター」はジャイミニに教え、さらに「アタルヴァーンギラシー」と呼ばれるアタルヴァ・ヴェーダを愛弟子スーマントゥに伝えた。

Verse 54

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

賢者パイラは自らのサンヒターを二分し、インドラプラミティとバーシュカラに授けた。

Verse 55

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

バーシュカラは自らの伝承を四分し、ボーディヤ、ヤージュニャヴァルキヤ、パラーシャラ、アグニミトラに教えた。

Verse 56

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

自制のインドラプラミティは自らのサンヒターを学識ある行者マーンḍூケーヤに授け、その弟子デーヴァミトラがサウバリらへ伝えた。

Verse 57

शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥

マーンḍূケーヤの子シャーカリヤは自らのサンヒターを五分し、ヴァーツヤ、ムドガラ、シャーリーヤ、ゴーカリヤ、シシラに託した。

Verse 58

जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥

シャーカリヤの弟子ジャートゥーカルニャは受け継いだサンヒターを三分し、第四としてニルクタ（語義解釈）を加え、バラーカ、第二のパイラ、ジャーバーラ、ヴィラジャに授けた。

Verse 59

बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥

バーシュカリはリグ・ヴェーダの諸支派から集めて『ヴァーラキリヤ・サンヒター』を編んだ。これをヴァーラーヤニ、バジャ、カーシャーラが受け継ぎ、師資相承として保持した。

Verse 60

बह्‌वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥

かくしてリグ・ヴェーダの諸サンヒターは、梵仙にも等しい聖なるブラーフマナたちにより師資相承で保持された。このヴェーダ韻律の分配を聞くだけで、あらゆる罪より解放される。

Verse 61

वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥

ヴァイシャンパーヤナの弟子たちは「チャラカ・アドヴァリユ」として権威となった。師のブラーフマナ殺しの罪を滅するために厳しい誓戒を行じて遍歴したので、「チャラカ」と呼ばれた。

Verse 62

याज्ञवल्‍क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥

ある時、弟子のヤージュニャヴァルキヤは言った。「ああ、尊き師よ。力乏しい弟子たちのこのような行いから、どれほどの果が得られましょうか。私は自ら、きわめて難行の苦行を成し遂げましょう。」

Verse 63

इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥

そう言われると、霊的師ヴァイシャンパーヤナは怒って言った。「ここから去れ。お前はもう十分だ。ブラーフマナを侮る弟子よ、私が教えたすべてを直ちに返せ。」

Verse 64

देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो दद‍ृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्ल‍ोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥

デーヴァラータの子ヤージュニャヴァルキヤは、ヤジュル・ヴェーダのマントラの群れを吐き出してその場を去った。集まっていた弟子たちはそれらを貪り見て、ティッティラー（ヤマウズラ）の姿となりすべて拾い集めた。ゆえにこの美しきヤジュルの शाखाは『タイッティリーヤ・サンヒター』と呼ばれる。

Verse 65

देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो दद‍ृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्ल‍ोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥

弟子たちは貪欲ゆえにティッティラー（ヤマウズラ）となってヤジュルのマントラを集めた。ゆえにこの美しい शाखाは『タイッティリーヤ』と呼ばれた。

Verse 66

याज्ञवल्‍क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥

ブラーフマナのシャウナカよ、ヤージュニャヴァルキヤは、師にも知られぬ新たなヤジュルのマントラを求めた。その思いをもって、力ある主たる太陽神を専心して礼拝した。

Verse 67

श्रीयाज्ञवल्‍क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥

シュリー・ヤージュニャヴァルキヤは言った。「オーム、太陽として顕れる至上主バガヴァーン・アーディティヤに敬礼します。あなたは唯一にして、万有のアートマンであり、また時（カーラ）の姿でもある。ブラフマーから草の葉先に至るまで、四種の生類の心の内にも外にも、虚空のように遍在し、いかなる虚偽の名相にも覆われない。刹那・羅婆・尼迷沙という微細な時分から成る歳月の流れによって、あなたは水を乾かし、また雨として返し、この世界の歩みを支えておられる。」

Verse 68

यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥

神々の雄サヴィターよ、輝けるタパナよ。正統なヴェーダの作法に従い日に三度あなたに祈り礼拝する者に対し、あなたはあらゆる罪と苦しみ、さらには欲望の種子さえも焼き尽くす。ゆえに私たちは、あなたの燃え立つ光輪を慎み深く観想する。

Verse 69

य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥

あなたは動くもの動かぬもの、すべての衆生の心に内在する主として自ら臨在されます。彼らの心・感官・生命の気を、あなたが行為へと促されるのです。

Verse 70

य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥

この世界は、恐ろしい口をもつ「闇」という大蛇に捕らえられ呑み込まれ、死者のように無感覚となりました。けれども最も慈悲深いあなたは、眠れる世の人々に憐れみの眼差しを注ぎ、見識の賜物によって起こされます。こうして日々の三つの聖なるサンディヤの時に、敬虔な者を究極の善へと導き、霊的本位に安住させるダルマの実践へと促されるのです。

Verse 71

अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥

あなたは地上の王のように至る所を巡り、不浄なる者に恐れを起こさせます。そのとき方位の神々は、合掌の掌に蓮華などの供物を捧げてあなたを礼拝します。

Verse 72

अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥

それゆえ主よ、三界の師たちに礼拝されるあなたの蓮華の御足に、私は祈りつつ近づきます。人々に未だ知られぬヤジュルの真言を授かりたいのです。どうかお与えください。

Verse 73

सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥

スータ・ゴースヴァーミーは言った。かく讃えられて満足した力ある太陽神は馬の姿をとり、賢者ヤージュニャヴァルキヤに、人間社会では未だ知られなかったヤジュルの真言を授けた。

Verse 74

यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥

ヤジュル・ヴェーダの数え切れぬほどのマントラの中から、その大いなる聖仙は十五の新たな分派を編纂した。馬のたてがみの毛から生じたとされるゆえに「ヴァージャサネーイー・サンヒター」と呼ばれ、カーンヴァ、マーディヤンディナ等のリシの弟子相承によって受け継がれた。

Verse 75

जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥

サーマ・ヴェーダの権威であるジャイミニ仙にはスーマントゥという子があり、スーマントゥの子はスートヴァーンであった。賢者ジャイミニは彼らそれぞれに、サーマ・ヴェーダ・サンヒターの異なる部分を説き授けた。

Verse 76

सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥

ジャイミニのもう一人の弟子スカルマーは偉大な学匠であった。おおブラーフマナよ、彼はサーマ・ヴェーダという大樹を千のサンヒターに分けた。ついでスカルマーの弟子である、クシャラの子ヒラニヤナーバ、パウシュヤンジ、そしてブラフマンの悟りに深く進んだアーヴァンティヤが、サーマのマントラを受け持った。

Verse 77

सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥

ジャイミニのもう一人の弟子スカルマーは偉大な学匠であった。おおブラーフマナよ、彼はサーマ・ヴェーダという大樹を千のサンヒターに分けた。ついでスカルマーの弟子である、クシャラの子ヒラニヤナーバ、パウシュヤンジ、そしてブラフマンの悟りに深く進んだアーヴァンティヤが、サーマのマントラを受け持った。

Verse 78

उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥

パウシュヤンジとアーヴァンティヤの五百人の弟子たちは、サーマ・ヴェーダの「北方の歌い手」として知られた。後の時代には、その一部が「東方の歌い手」とも呼ばれるようになった。

Verse 79

लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥

パウシュヤンジのほかの五人の弟子、ラウガークシ、マーングリ、クルヤ、クシーダ、ククシは、それぞれ百のサンヒターを受け取った。

Verse 80

कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥

ヒラニヤナーバの弟子クリタは二十四のサンヒターを自らの弟子たちに説き、残りの集成は自己を悟った聖者アーヴァンティヤによって伝承された。