Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 10
Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage
Devanagari script
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
Transliteration
parīkṣid api rājarṣir ātmany ātmānam ātmanā samādhāya paraṁ dadhyāv aspandāsur yathā taruḥ
Translation
マハーラージャ・パリークシットはガンガーの岸辺で、穂先を東に向けたダルバ草の座に坐し、北を向いた。ヨーガの成就により梵の境地に達し、執着と疑いを断った大ヨーギーとなった。
Synonyms
परीक्षित्Parīkṣit
परीक्षित्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootपरीक्षित् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेष्य-नाम (proper noun)
अपिeven/also
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात (particle); अपि = ‘also/even/though’
राजर्षिःroyal sage
राजर्षिः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootराजर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समास: राजन् + ऋषि (षष्ठी-तत्पुरुष/‘king among sages’/‘royal sage’)
आत्मनिin the self
आत्मनि:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
आत्मानम्the self
आत्मानम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
आत्मनाby the self
आत्मना:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
समाधायhaving fixed/absorbed
समाधाय:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण/preceding action)
TypeVerb
Rootसम्-आ-धा (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having placed/settled’; धातु: धा (3P) उपसर्ग: सम्+आ
परम्the Supreme (Brahman)
परम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; ‘परं (ब्रह्म)’ इत्यर्थे
दध्यौhe meditated
दध्यौ:
Karta (कर्ता/Predicate verb)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
अस्पन्दःmotionless
अस्पन्दः:
Karta (कर्ता; predicate adjective of Parīkṣit)
TypeAdjective
Rootअस्पन्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘न स्पन्दते’ = motionless
आसुर्was
आसुर्:
Karta (कर्ता/Predicate verb)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलुङ् (Aorist), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; छान्दस/वैदिक रूप ‘आसुर्’ = ‘आसीत्’
यथाas/like
यथा:
Upamana (उपमान/Simile marker)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमानवाचक अव्यय (comparative indeclinable)
तरुःa tree
तरुः:
Upamana (उपमान/Standard of comparison)
TypeNoun
Rootतरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
प्राक्formerly / to the east
प्राक्:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण/temporal-spatial)
TypeIndeclinable
Rootप्राक् (अव्यय)
Formकालवाचक/दिशावाचक अव्यय; ‘पूर्वम्/पूर्वदिशि’
कूलेon the bank
कूले:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootकूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
बर्हिषिon a grass-seat (kuśa)
बर्हिषि:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘कुशासन’
आसीनःseated
आसीनः:
Karta (कर्ता; descriptive of Parīkṣit)
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
Formक्त (past passive participle) ‘आसीन’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘seated’
गङ्गा-कूलेon the bank of the Gaṅgā
गङ्गा-कूले:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक) + कूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समास: गङ्गायाः कूलम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
उदङ्-मुखःfacing north
उदङ्-मुखः:
Karta (कर्ता; descriptive)
TypeAdjective
Rootउदङ् (अव्यय/दिशा) + मुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: उदङ् (उत्तरदिशि) मुखम् यस्य = ‘north-facing’ (कर्मधारय/दिशा-विशेषण)
ब्रह्मभूतःbecome Brahman-like
ब्रह्मभूतः:
Karta (कर्ता; descriptive)
TypeAdjective
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + भूत (भू-धातु, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: ब्रह्मणि/ब्रह्मरूपे भूतः (तत्पुरुष; ‘become Brahman’)
महायोगीgreat yogi
महायोगी:
Karta (कर्ता; apposition)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + योगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: महान् योगी (कर्मधारय)
निःसङ्गःdetached
निःसङ्गः:
Karta (कर्ता; descriptive)
TypeAdjective
Rootनिः (उपसर्ग/अव्यय) + सङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: निः + सङ्ग = ‘without attachment’ (उपपद-तत्पुरुष)
छिन्न-संशयःwith doubts dispelled
छिन्न-संशयः:
Karta (कर्ता; descriptive)
TypeAdjective
Rootछिन्न (छिद्-धातु, क्त) + संशय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: छिन्नः संशयः यस्य = ‘whose doubts are cut’
Characters & Entities
K
King ParīkṣitFAQs
It describes Parīkṣit fixing the mind within the self and meditating on the Supreme in steady samādhi—showing that remembrance of the Lord is the essential preparation for death.
To emphasize complete mental steadiness and detachment—his consciousness no longer wandered, being fully absorbed in meditation on the Supreme.
Regularly withdraw attention from distractions and anchor the mind in daily nāma-japa, śravaṇa (hearing), and remembrance, cultivating steadiness before major life transitions.