
Vyāsa’s Counsel to Yudhiṣṭhira: Pratismṛti-vidyā, Arjuna’s Aśtra-Quest, and the Move to Kāmyaka
Upa-parva: Kāmyaka-vana-gamana (Transition from Dvaitavana to Kāmyaka on the Sarasvatī)
After hearing Bhīma’s words, Yudhiṣṭhira exhales and reflects, then answers without digression. He affirms Bhīma’s intent but cautions against actions begun from sheer rashness, asserting that success comes through good counsel, valor guided by planning, and careful execution—where even daiva becomes ‘right-turning’ (supportive). He then enumerates the formidable Kaurava-aligned leadership and allies—Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, and others—describing them as trained, resolute, and sustained by Duryodhana’s honors and resources; he concludes that Duryodhana cannot be struck down by Bhīma alone without first overcoming these protectors. Yudhiṣṭhira admits persistent anxiety, especially regarding Karṇa’s prowess. Bhīma becomes silent and unsettled. At this juncture Vyāsa arrives, is received, and addresses Yudhiṣṭhira, stating he knows the king’s inner fear and will remove it by a method consistent with established order. Privately, Vyāsa declares that an auspicious time has come: Arjuna will subdue enemies by acquiring divine weapons. He transmits a named instruction—Pratismṛti-vidyā—likened to a tangible siddhi, and directs that Arjuna approach Indra, Rudra, Varuṇa, Kubera, and Dharma, being capable of seeing the gods through tapas and heroic energy. Vyāsa further advises relocating from the current forest to avoid the negative effects of long residence: disturbance to ascetics and depletion of resources, especially as many learned brāhmaṇas accompany them. After imparting superior yogic instruction, Vyāsa departs. Yudhiṣṭhira practices the teaching, then, heartened, leaves Dvaitavana for Kāmyaka forest on the Sarasvatī. Brāhmaṇas skilled in recitation and phonetics follow; the Pāṇḍavas settle with attendants, maintain study and martial discipline, engage in regulated hunting with clean arrows, and perform offerings to ancestors, deities, and brāhmaṇas according to rule.
Chapter Arc: वनवास के बीच धर्मराज युधिष्ठिर एकांत में अर्जुन को सान्त्वना-भरे, स्मित-वचन कहते हैं—अब केवल शोक नहीं, उपाय चाहिए; देवताओं से दिव्य सहायता लाने का समय आ गया है। → युधिष्ठिर धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन की नीति का स्मरण कराते हैं—जो-जो उसके द्वारा समय-समय पर पूजित हुए हैं, वे उसकी शक्ति घटने नहीं देंगे; अतः पाण्डवों को भी उच्चतर बल-संचय करना होगा। अर्जुन के भीतर सभा-अपमान की ज्वाला और प्रतिशोध का संकल्प उठता है, पर उसे धर्म-सीमा में बाँधना भी आवश्यक है। → धर्मराज की आज्ञा से महाबाहु अर्जुन शरासन धारण कर, ऊपर दृष्टि कर, निःश्वास छोड़ते हुए इन्द्र-दर्शन और दिव्यास्त्र-प्राप्ति के हेतु इन्द्रकील पर्वत की ओर प्रस्थान करता है—भाइयों को वन में छोड़कर, वैर का प्रतियातन करने का कठिन व्रत लेकर। → अर्जुन का लक्ष्य स्पष्ट होता है: व्यक्तिगत क्रोध नहीं, भविष्य के धर्मयुद्ध में अधर्म-बल के प्रतिकार हेतु देव-समर्थन। इन्द्र (और देव-समूह) की ओर से संकेत मिलता है कि बड़े भाई का आदर और आज्ञापालन ही उसकी रक्षा-कवच है; शान्ति और विजय के साधन धर्म-मार्ग से ही आएँगे। → इन्द्रकील पर अर्जुन की तपस्या और इन्द्र-समागम से कौन-कौन से दिव्यास्त्र और वरदान प्राप्त होंगे—यह आगे के अध्यायों में उद्घाटित होता है।
Verse 1
#:2:8 #:23:.7 () मिट अ८ सप्तत्रिशो5्ध्याय: अर्जुनका सब भाई आदिसे मिलकर इन्द्रकील पर्वतपर जाना एवं इन्द्रका दर्शन करना वैशम्पायन उवाच कस्यचित् त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिर: । संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--नरश्रेष्ठ जनममेजय! कुछ कालके अनन्तर धर्मराज युधिष्ठिरको व्यासजीके संदेशका स्मरण हो आया। तब उन्होंने परम बुद्धिमान् अर्जुनसे एकान्तमें वार्तालाप किया। शत्रुओंका दमन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठिरने दो घड़ीतक वनवासके विषयमें चिन्तन करके किंचित् मुसकराते हुए अर्जुनके शरीरको हाथसे स्पर्श किया और एकान्तमें उन्हें सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा
Vaiśampāyana berkata: Setelah beberapa waktu berlalu, Dharma-rāja Yudhiṣṭhira, teringat akan pesan sang resi, mengucapkan kata-kata ini.
Verse 2
विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं पुरुषर्षभ । सान्त्वपूर्व स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन्,वैशम्पायनजी कहते हैं--नरश्रेष्ठ जनममेजय! कुछ कालके अनन्तर धर्मराज युधिष्ठिरको व्यासजीके संदेशका स्मरण हो आया। तब उन्होंने परम बुद्धिमान् अर्जुनसे एकान्तमें वार्तालाप किया। शत्रुओंका दमन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठिरने दो घड़ीतक वनवासके विषयमें चिन्तन करके किंचित् मुसकराते हुए अर्जुनके शरीरको हाथसे स्पर्श किया और एकान्तमें उन्हें सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा
Vaiśampāyana berkata: Di tempat yang sunyi, (Yudhiṣṭhira) mendekati Arjuna yang dikenal berketetapan budi; dengan senyum lembut penuh penghiburan, ia menyentuhnya dengan tangan.
Verse 3
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदम: । धनंजयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--नरश्रेष्ठ जनममेजय! कुछ कालके अनन्तर धर्मराज युधिष्ठिरको व्यासजीके संदेशका स्मरण हो आया। तब उन्होंने परम बुद्धिमान् अर्जुनसे एकान्तमें वार्तालाप किया। शत्रुओंका दमन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठिरने दो घड़ीतक वनवासके विषयमें चिन्तन करके किंचित् मुसकराते हुए अर्जुनके शरीरको हाथसे स्पर्श किया और एकान्तमें उन्हें सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा
Vaiśampāyana berkata: Setelah merenung sejenak tentang kehidupan di rimba, Dharma-rāja—penakluk musuh—berbicara secara rahasia kepada Dhanañjaya (Arjuna).
Verse 4
युधिछिर उवाच भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत । धरनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठित:,युधिष्ठिरने कहा--भारत! आजकल पितामह भीष्म, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण और अश्वत्थामा--इन सबमें चारों पादोंसे युक्त सम्पूर्ण धनुर्वेद प्रतिष्ठित है
Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai Bhārata! Pada masa ini, pada Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Karṇa, dan putra Droṇa, Aśvatthāmā—pada merekalah Dhanurveda yang sempurna, berkaki empat (bercabang empat), tegak bersemayam.”
Verse 5
दैवं बाह्यें मानुषं च सयत्नं सचिकित्सितम् । सर्वस्त्राणां प्रयोगं च अभिजानन्ति कृत्स्नश:,वे दैव, ब्राह्म और मानुष तीनों पद्धतियोंके अनुसार सम्पूर्ण अस्त्रोंके प्रयोगकी सारी कलाएँ जानते हैं। उन अस्त्रोंके ग्रहण और धारणरूप प्रयत्नसे तो वे परिचित हैं ही, शत्रुओंद्वारा प्रयुक्त हुए अस्त्रोंकी चिकित्सा (निवारणके उपाय)-को भी जानते हैं
Yudhiṣṭhira berkata—mereka memahami sepenuhnya penggunaan setiap senjata, baik yang dayanya dipandang bersifat ilahi, lahiriah, maupun manusiawi. Mereka mengetahui bukan hanya upaya disiplin untuk mengambil dan memanggul senjata-senjata itu, melainkan juga ‘pengobatan’nya—yakni cara-cara penangkal dan penawar—untuk menetralkan senjata yang dilontarkan musuh.
Verse 6
ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विता: । संविभक्ताश्न तुष्टाश्न गुरुवत् तेषु वर्तते,उन सबको धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनने बड़े आश्वासनके साथ रखा है और उपभोगकी सामग्री देकर संतुष्ट किया है। इतना ही नहीं, वह उनके प्रति गुरुजनोचित बर्ताव करता है
Putra Dhṛtarāṣṭra, Duryodhana, telah menenteramkan mereka semua dengan janji-janji yang meyakinkan. Ia membagikan sarana kenikmatan sehingga mereka puas; bahkan ia memperlakukan mereka dengan hormat sebagaimana kepada para guru.
Verse 7
सर्वयोधेषु चैवास्य सदा प्रीतिरनुत्तमा । आचार्या मानितास्तुष्टा: शान्तिं व्यवहरन्त्युत,अन्य सम्पूर्ण योद्धाओंपर भी दुर्योधन सदा ही बहुत प्रेम रखता है। उसके द्वारा सम्मानित और संतुष्ट किये हुए आचार्यगण उसके लिये सदा शान्तिका प्रयत्न करते हैं
Dan terhadap semua kesatria pun kasihnya senantiasa tiada banding. Para ācārya yang ia muliakan hingga berkenan hati, terus-menerus berusaha menegakkan kedamaian dan kesejahteraan demi dirinya.
Verse 8
शक्ति न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिता: । अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा,जो लोग उसके द्वारा समय-समयपर समादृत हुए हैं, वे कभी उसकी शक्ति क्षीण नहीं होने देंगे | पार्थ! आज यह सारी पृथ्वी ग्राम, नगर, समुद्र, वन तथा खानोंसहित दुर्योधनके वशमें है। तुम्हीं हम सब लोगोंके अत्यन्त प्रिय हो। हमारे उद्धारका सारा भार तुमपर ही है
Mereka yang telah ia hormati pada waktu yang semestinya takkan pernah membiarkan kekuatannya menyusut. Dan hari ini seluruh bumi telah berada di bawah kuasa Duryodhana.
Verse 9
सग्रामनगरा पार्थ ससागरवनाकरा | भवानेव प्रियो5स्माकं त्वयि भार: समाहित:,जो लोग उसके द्वारा समय-समयपर समादृत हुए हैं, वे कभी उसकी शक्ति क्षीण नहीं होने देंगे | पार्थ! आज यह सारी पृथ्वी ग्राम, नगर, समुद्र, वन तथा खानोंसहित दुर्योधनके वशमें है। तुम्हीं हम सब लोगोंके अत्यन्त प्रिय हो। हमारे उद्धारका सारा भार तुमपर ही है
Wahai Pārtha, bumi ini seluruhnya—beserta desa dan kota, beserta lautan, hutan, dan tambangnya—kini berada di bawah kendali Duryodhana. Engkaulah yang paling kami kasihi; pada dirimulah seluruh beban penyelamatan kami diletakkan.
Verse 10
अत्र कृत्य॑ प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम । कृष्णद्वैपायनात् तात गृहीतोपनिषन्मया,शत्रुदमन! अब इस समयके योग्य जो कर्तव्य मुझे उचित दिखायी देता है, उसे सुनो। तात! मैंने श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासजीसे एक रहस्यमयी विद्या प्राप्त की है
Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai penakluk musuh, di sini aku melihat dengan jelas kewajiban yang tepat bagi saat ini; dengarkanlah. Wahai tātā yang terkasih, dari Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa aku telah menerima ajaran rahasia, laksana Upaniṣad—petunjuk batin yang harus dijaga.”
Verse 11
तया प्रयुक्तया सम्यग् जगत् सर्व प्रकाशते । तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्त: सुसमाहित:,उसका विधिवत् प्रयोग करनेपर समस्त जगत् अच्छी प्रकारसे ज्यों-का-त्यों स्पष्ट दीखने लगता है। तात! उस मन्त्र-विद्यासे युक्त एवं एकाग्रचित्त होकर तुम यथासमय देवताओंकी प्रसन्नता प्राप्त करो। भरतश्रेष्ठी! अपने-आपको उग्र तपस्यामें लगाओ। धनुष, कवच और खड्ग धारण किये साधु-व्रतके पालनमें स्थित हो मौनावलम्बनपूर्वक किसीको आक्रमणका मार्ग न देते हुए उत्तर दिशाकी ओर जाओ
Bila pengetahuan suci itu diterapkan dengan benar, seluruh jagat menjadi terang dan tampak sebagaimana adanya. Karena itu, wahai tātā, dengan berbekal Brahma-vidyā itu dan dengan batin yang teguh terhimpun, raihlah pada waktunya perkenan para dewa.
Verse 12
देवतानां यथाकाल प्रसादं प्रतिपालय । तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ,उसका विधिवत् प्रयोग करनेपर समस्त जगत् अच्छी प्रकारसे ज्यों-का-त्यों स्पष्ट दीखने लगता है। तात! उस मन्त्र-विद्यासे युक्त एवं एकाग्रचित्त होकर तुम यथासमय देवताओंकी प्रसन्नता प्राप्त करो। भरतश्रेष्ठी! अपने-आपको उग्र तपस्यामें लगाओ। धनुष, कवच और खड्ग धारण किये साधु-व्रतके पालनमें स्थित हो मौनावलम्बनपूर्वक किसीको आक्रमणका मार्ग न देते हुए उत्तर दिशाकी ओर जाओ
Pada waktu-waktu yang semestinya, peliharalah dan amankan perkenan para dewa. Wahai yang utama di antara keturunan Bharata, ikatkan dirimu pada tapa yang keras.
Verse 13
धनुष्मात् कवची खड्गी मुनि: साधुव्रते स्थित: । न कस्यचित् ददन्मार्ग गच्छ तातोत्तरां दिशम्,उसका विधिवत् प्रयोग करनेपर समस्त जगत् अच्छी प्रकारसे ज्यों-का-त्यों स्पष्ट दीखने लगता है। तात! उस मन्त्र-विद्यासे युक्त एवं एकाग्रचित्त होकर तुम यथासमय देवताओंकी प्रसन्नता प्राप्त करो। भरतश्रेष्ठी! अपने-आपको उग्र तपस्यामें लगाओ। धनुष, कवच और खड्ग धारण किये साधु-व्रतके पालनमें स्थित हो मौनावलम्बनपूर्वक किसीको आक्रमणका मार्ग न देते हुए उत्तर दिशाकी ओर जाओ
Dengan busur di tangan, berzirah, dan menyandang pedang, hiduplah laksana resi—teguh dalam laku suci. Jangan beri siapa pun celah untuk menyerang; wahai tātā, berjalanlah ke arah utara.
Verse 14
इन्द्रे हास्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय । व॒त्राद् भीतैर्बलं देवैस्तदा शक्रे समर्पितम्,धनंजय! इन्द्रको समस्त दिव्यास्त्रोंका ज्ञान है। वृत्रासुरसे डरे हुए सम्पूर्ण देवताओंने उस समय अपनी सारी शक्ति इन्द्रको ही समर्पित कर दी थी
Wahai Dhanañjaya, Indra memiliki pengetahuan lengkap tentang seluruh senjata ilahi. Ketika para dewa gentar oleh Vṛtra, saat itu mereka menyerahkan segenap kekuatan mereka kepada Śakra (Indra).
Verse 15
तान्येकस्थानि सर्वाणि ततत्त्वं प्रतिपत्स्यसे । शक्रमेव प्रपद्यस्व स ते<स्त्राणि प्रदास्यति
Semua (senjata ilahi) itu disimpan bersama di satu tempat; engkau akan mengetahui hakikatnya dengan sempurna. Karena itu, berlindunglah hanya kepada Śakra (Indra)—dialah yang akan menganugerahkan kepadamu panah-panah ilahi itu.
Verse 16
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभु:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर शक्तिशाली धर्मराज युधिष्ठिरने मन, वाणी और शरीरको संयममें रखकर दीक्षा ग्रहण करनेवाले अर्जुनको विधिपूर्वक पूर्वोक्त प्रतिस्मृति-विद्याका उपदेश किया। तदनन्तर बड़े भाई युधिष्ठिरने अपने वीर भाई अर्जुनको वहाँसे प्रस्थान करनेकी आज्ञा दी
Vaiśampāyana berkata: Setelah berkata demikian, Dharmarāja Yudhiṣṭhira yang perkasa dengan tata cara yang semestinya mengajarkan kepada Arjuna—yang telah menjalani inisiasi serta mengekang pikiran, ucapan, dan tubuh—ilmu pratismṛti (disiplin pengingatan) yang telah disebutkan sebelumnya.
Verse 17
दीक्षितं विधिनानेन धृतवाक्कायमानसम् | अनुजज्ञे तदा वीरं भ्राता भ्रातरमग्रज:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर शक्तिशाली धर्मराज युधिष्ठिरने मन, वाणी और शरीरको संयममें रखकर दीक्षा ग्रहण करनेवाले अर्जुनको विधिपूर्वक पूर्वोक्त प्रतिस्मृति-विद्याका उपदेश किया। तदनन्तर बड़े भाई युधिष्ठिरने अपने वीर भाई अर्जुनको वहाँसे प्रस्थान करनेकी आज्ञा दी
Setelah ia ditahbiskan menurut tata cara yang semestinya—mengekang ucapan, tubuh, dan pikiran—sang kakak sulung pun memberi izin kepada pahlawan itu untuk berangkat.
Verse 18
निदेशाद् धर्मराजस्य द्रष्टकाम: पुरंदरम् | धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्ये महेषुधी,धर्मराजकी आज्ञासे देवराज इन्द्रका दर्शन करनेकी इच्छा मनमें रखकर महाबाहु धनंजयने अग्निमें आहुति दी और स्वर्णमुद्राओंकी दक्षिणा देकर ब्राह्मणोंसे स्वस्ति-वाचन कराया तथा गाण्डीव धनुष और दो महान् अक्षय तूणीर साथ ले कवच, तलत्राण (जूते) तथा अंगुलियोंकी रक्षाके लिये गोहके चमड़ेका बना हुआ अंगुलित्र धारण किया। इसके बाद ऊपरकी ओर देख लंबी साँस खींचकर धुृतराष्ट्रपुत्रोंके वधके लिये महाबाहु अर्जुन धनुष हाथमें लिये वहाँसे प्रस्थित हुए
Atas perintah Dharmarāja, dengan hasrat memandang Purandara (Indra), Dhanañjaya mengangkat busur Gāṇḍīva dan membawa pula dua tabung panah besar yang tak pernah habis.
Verse 19
कवची सतलत्राणो बद्धगोधाड्गुलित्रवान् | ह॒त्वानिनें ब्राह्मणान्निष्कै: स्वस्ति वाच्य महाभुज:,धर्मराजकी आज्ञासे देवराज इन्द्रका दर्शन करनेकी इच्छा मनमें रखकर महाबाहु धनंजयने अग्निमें आहुति दी और स्वर्णमुद्राओंकी दक्षिणा देकर ब्राह्मणोंसे स्वस्ति-वाचन कराया तथा गाण्डीव धनुष और दो महान् अक्षय तूणीर साथ ले कवच, तलत्राण (जूते) तथा अंगुलियोंकी रक्षाके लिये गोहके चमड़ेका बना हुआ अंगुलित्र धारण किया। इसके बाद ऊपरकी ओर देख लंबी साँस खींचकर धुृतराष्ट्रपुत्रोंके वधके लिये महाबाहु अर्जुन धनुष हाथमें लिये वहाँसे प्रस्थित हुए
Berzirah, mengenakan pelindung kaki, dan memakai pelindung jari dari kulit iguana, sang perkasa mempersembahkan oblation ke dalam api suci; setelah memberi niṣka (keping emas) kepada para brahmana, ia memohonkan pembacaan doa-doa keselamatan (svasti-vācana).
Verse 20
प्रातिष्ठत महाबाहु: प्रगूहीतशरासन: । वधाय धाररराष्ट्राणां नि:श्वस्योर्ध्वमुदीक्ष्य च,धर्मराजकी आज्ञासे देवराज इन्द्रका दर्शन करनेकी इच्छा मनमें रखकर महाबाहु धनंजयने अग्निमें आहुति दी और स्वर्णमुद्राओंकी दक्षिणा देकर ब्राह्मणोंसे स्वस्ति-वाचन कराया तथा गाण्डीव धनुष और दो महान् अक्षय तूणीर साथ ले कवच, तलत्राण (जूते) तथा अंगुलियोंकी रक्षाके लिये गोहके चमड़ेका बना हुआ अंगुलित्र धारण किया। इसके बाद ऊपरकी ओर देख लंबी साँस खींचकर धुृतराष्ट्रपुत्रोंके वधके लिये महाबाहु अर्जुन धनुष हाथमें लिये वहाँसे प्रस्थित हुए
Vaiśampāyana berkata: Sang perkasa berlengan kuat itu berangkat dengan busur dan anak panah di tangan. Ia menarik napas panjang sambil menatap ke atas, lalu pergi dengan tekad menjatuhkan putra-putra Dhṛtarāṣṭra—sebagai ketaatan pada titah Dharmarāja dan langkah yang ditempuh di bawah restu ilahi.
Verse 21
कुन्तीनन्दन अर्जुनको वहाँ धनुष लिये जाते देख सिद्धों, ब्राह्मणों तथा अदृश्य भूतोंने कहा--
Vaiśampāyana berkata: Melihat Arjuna, putra Kuntī, berjalan di sana dengan busur di tangan, para Siddha, para Brāhmaṇa, dan makhluk-makhluk tak kasatmata pun berkata kepadanya—
Verse 22
क्षिप्रमाप्तुहि कौन्न्तेय मनसा यद् यदिच्छसि । अब्रुवन् ब्राह्मणा: पार्थमिति कृत्वा जयाशिष:
Para brāhmaṇa berkata kepada Pārtha: “Wahai putra Kuntī, semoga engkau segera memperoleh apa pun yang engkau kehendaki dalam benakmu.” Setelah berkata demikian, mereka menganugerahinya berkat kemenangan.
Verse 23
त॑ तथा प्रस्थितं वीरं शालस्कन्धोरुमर्जुनम्
Mereka memandang sang pahlawan Arjuna ketika ia berangkat demikian—pahanya laksana batang pohon śāla yang kokoh—melangkah maju dengan keteguhan tekad.
Verse 24
कृष्णोवाच यत् ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद् धनंजय
Kṛṣṇa berkata: “Wahai Dhanañjaya yang berlengan perkasa, apa yang Kuntī dambakan bagimu ketika engkau dilahirkan…”
Verse 25
मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्रुयात्
Semoga tak seorang pun lagi terlahir dalam wangsa Ksatria kami.
Verse 26
इदं मे परमं दु:ःखं य: स पाप: सुयोधन:
Inilah dukaku yang terdalam: bahwa Suyodhana—yang berdosa dalam laku—telah menjadi demikian.
Verse 27
तस्माद् दुःखादिदं दुःखं गरीय इति मे मति:
Maka, dibandingkan duka itu, duka ini tampak lebih berat bagiku.
Verse 28
नूनं ते भ्रातर: सर्वे त्वत्कथाभि: प्रजागरे,वीरवर! निश्चय ही आपके चले जानेके बाद आपके सभी भाई जागते समय आपहीके पराक्रमकी चर्चा बार-बार करते हुए अपना मन बहलायेंगे। पार्थ! दीर्घकालके लिये आपके प्रवासी हो जानेपर हमारा मन न तो भोगोंमें लगेगा और न धनमें ही। इस जीवनमें भी कोई रस नहीं रह जायगा। आपके बिना हम इन वस्तुओंसे संतोष नहीं पा सकेंगे। पार्थ! हम सबके सुख-दुःख, जीवन-मरण तथा राज्य-ऐश्वर्य आपपर ही निर्भर हैं। भरतकुलतिलक! कुन्तीकुमार! मैंने आपको विदा दी; आप कल्याणको प्राप्त हों
Vaiśampāyana berkata: “Sungguh, semua saudaramu, wahai pahlawan terbaik, setelah engkau pergi, akan menghabiskan saat-saat terjaga dengan membicarakanmu—berulang-ulang menuturkan keberanianmu—dan dengan itu meneguhkan serta menghibur hati mereka. O Pārtha, bila engkau berangkat untuk pengasingan yang panjang, hati kami takkan menemukan kenikmatan, baik dalam kesenangan maupun dalam harta; bahkan hidup pun akan kehilangan rasanya. Tanpamu kami takkan puas oleh apa pun dari semua itu. O Pārtha, suka dan duka kami, hidup dan mati kami, serta kemuliaan dan kedaulatan kerajaan kami bergantung padamu semata. O perhiasan wangsa Bharata, putra Kuntī, aku telah memberimu izin—pergilah dan capailah kesejahteraan.”
Verse 29
रंस्यन्ते वीर कर्माणि कथयन्तः पुन: पुनः । नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते,वीरवर! निश्चय ही आपके चले जानेके बाद आपके सभी भाई जागते समय आपहीके पराक्रमकी चर्चा बार-बार करते हुए अपना मन बहलायेंगे। पार्थ! दीर्घकालके लिये आपके प्रवासी हो जानेपर हमारा मन न तो भोगोंमें लगेगा और न धनमें ही। इस जीवनमें भी कोई रस नहीं रह जायगा। आपके बिना हम इन वस्तुओंसे संतोष नहीं पा सकेंगे। पार्थ! हम सबके सुख-दुःख, जीवन-मरण तथा राज्य-ऐश्वर्य आपपर ही निर्भर हैं। भरतकुलतिलक! कुन्तीकुमार! मैंने आपको विदा दी; आप कल्याणको प्राप्त हों
Mereka hanya akan memperoleh sedikit kelegaan dengan berulang-ulang menuturkan perbuatan-perbuatanmu yang gagah. O Pārtha, bila engkau pergi jauh untuk waktu yang lama, hati kami takkan bersukacita—bukan dalam kesenangan, bukan dalam harta, bahkan bukan dalam hidup itu sendiri.
Verse 30
तुष्टिबबुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि । त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदु:खे समाहिते,वीरवर! निश्चय ही आपके चले जानेके बाद आपके सभी भाई जागते समय आपहीके पराक्रमकी चर्चा बार-बार करते हुए अपना मन बहलायेंगे। पार्थ! दीर्घकालके लिये आपके प्रवासी हो जानेपर हमारा मन न तो भोगोंमें लगेगा और न धनमें ही। इस जीवनमें भी कोई रस नहीं रह जायगा। आपके बिना हम इन वस्तुओंसे संतोष नहीं पा सकेंगे। पार्थ! हम सबके सुख-दुःख, जीवन-मरण तथा राज्य-ऐश्वर्य आपपर ही निर्भर हैं। भरतकुलतिलक! कुन्तीकुमार! मैंने आपको विदा दी; आप कल्याणको प्राप्त हों
Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai Pārtha, bila engkau pergi menempuh pengembaraan panjang, kepuasan dan keteguhan budi kami pun akan bertumpu hanya padamu. Suka dan duka kami semua terhimpun dalam dirimu—kepadamulah semuanya bergantung. Tanpamu, kami takkan memperoleh kepuasan sejati dalam kenikmatan maupun harta; bahkan hidup akan kehilangan rasanya. Engkaulah sandaran tempat kesejahteraan kami ditegakkan.”
Verse 31
जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च । आपूृष्टो मेडसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्तुहि भारत,वीरवर! निश्चय ही आपके चले जानेके बाद आपके सभी भाई जागते समय आपहीके पराक्रमकी चर्चा बार-बार करते हुए अपना मन बहलायेंगे। पार्थ! दीर्घकालके लिये आपके प्रवासी हो जानेपर हमारा मन न तो भोगोंमें लगेगा और न धनमें ही। इस जीवनमें भी कोई रस नहीं रह जायगा। आपके बिना हम इन वस्तुओंसे संतोष नहीं पा सकेंगे। पार्थ! हम सबके सुख-दुःख, जीवन-मरण तथा राज्य-ऐश्वर्य आपपर ही निर्भर हैं। भरतकुलतिलक! कुन्तीकुमार! मैंने आपको विदा दी; आप कल्याणको प्राप्त हों
Vaiśampāyana berkata: “Hidup dan mati, demikian pula kerajaan dan kedaulatan—semuanya bertumpu padamu. Setelah berpamitan kepadamu, wahai putra Kuntī, semoga engkau meraih kesejahteraan, wahai keturunan Bharata, pahlawan terbaik.”
Verse 32
बलवदभिवविरुद्ध न कार्यमेतत् त्वयानघ । प्रयाह्म॒ुविध्नेनेवाशु विजयाय महाबल । नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ हुनामयम्,निष्पाप महाबली आर्यपुत्र! आप बलवानोंसे विरोध न करें, यह मेरा अनुरोध है। विध्न- बाधाओंसे रहित हो विजयप्राप्तिके लिये शीघ्र यात्रा कीजिये। धाता और विधाताको नमस्कार है। आप कुशल और स्वस्थतापूर्वक प्रस्थान कीजिये
Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang tak bercela, janganlah engkau melakukan tindakan memusuhi yang perkasa. Berangkatlah segera menuju kemenangan, seakan tanpa rintangan. Hormat kepada Dhātṛ dan Vidhātṛ. Pergilah dalam selamat dan sehat, wahai pangeran mulia yang suci dan berlengan kuat.”
Verse 33
ह्वी: श्री: कीर्तिद्युति: पुष्टिरमा लक्ष्मी: सरस्वती | इमा वै तव पान्थस्य पालयन्तु धनंजय,धनंजय! ही, श्री, कीर्ति, द्युति, पुष्टि, उमा, लक्ष्मी और सरस्वती--ये सब देवियाँ मार्गमें जाते समय आपकी रक्षा करें
Vaiśaṃpāyana berkata: “Semoga para dewi ini—Hṛī (Kesantunan), Śrī (Kemakmuran), Kīrti (Kemasyhuran), Dyuti (Cahaya), Puṣṭi (Nutrisi), Umā, Lakṣmī, dan Sarasvatī—melindungimu, wahai Dhanaṃjaya, sepanjang perjalananmu.”
Verse 34
ज्येष्ठापचायी ज्येष्ठस्य भ्रातुर्वचनकारक: । प्रपद्ये5हं वसून् रुद्रानादित्यान्ू समरुद्गणान्,दिव्येभ्यश्वैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिन: । आप बड़े भाईका आदर करनेवाले हैं, उनकी आज्ञाके पालक हैं। भरतश्रेष्ठ! मैं आपकी शान्तिके लिये वसु, रुद्र, आदित्य, मरुदगण, विश्वेदेव तथा साध्य देवताओंकी शरण लेती हूँ। भारत! भौम, आन्तरिक्ष तथा दिव्य भूतोंसे और दूसरे भी जो मार्गमें विघध्न डालनेवाले प्राणी हैं, उन सबसे आपका कल्याण हो
Vaiśampāyana berkata: “Engkau menghormati kakak tertua dan melaksanakan titahnya. Wahai yang terbaik di antara keturunan Bharata, demi damai dan keselamatanmu aku berlindung pada para Vasu, Rudra, Āditya, rombongan Marut, Viśvedewa, dan para Sādhya. Semoga bagimu ada keberuntungan—terlindung dari segala makhluk penghalang, baik yang berasal dari bumi, angkasa, maupun alam ilahi, serta siapa pun yang menghambat jalan.”
Verse 35
विश्वेदेवांस्तथा साध्याञ्छान्त्यर्थ भरतर्षभ । स्वस्ति ते<स्त्वान्तरिक्षेभ्य: पार्थिवेभ्यश्वु भारत
Waiśampāyana berkata: “Wahai yang termulia di antara Bharata, demi kedamaian kupanggil para Viśvedewa dan para Sādhya. Semoga sejahtera bagimu—dari makhluk-makhluk di alam antara dan dari yang berada di bumi, wahai Bhārata.”
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अजुनाभियगमनपर्वमें काम्यकवनगमनविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,वैशम्पायन उवाच एवमुक््त्वा55शिष: कृष्णा विरराम यशस्विनी वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! ऐसी मंगलकामना करके यशस्विनी द्रौपदी चुप हो गयी
Waiśampāyana berkata: Setelah berkata demikian, Kṛṣṇā (Draupadī) yang termasyhur pun terdiam. Wahai Raja, sesudah mengucapkan doa restu yang membawa berkah itu, Draupadī yang masyhur menghentikan ucapannya.
Verse 37
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातृन् धौम्यं च पाण्डव: । प्रातिष्ठत महाबाहु: प्रगृह्म रुचिरं धनु:,तदनन्तर पाण्डुनन्दन महाबाहु अर्जुनने अपना सुन्दर धनुष हाथमें लेकर सभी भाइयों और धौम्य मुनिको दाहिने करके वहाँसे प्रस्थान किया इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि इन्द्रदर्शने सप्तत्रिंशो5ध्याय: ।। ३७ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत अजुनाभिगमनपर्वमें इन्द्रदर्शनविषयक सैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
Kemudian Arjuna, sang Pāṇḍawa yang berlengan perkasa, mengitari saudara-saudaranya dan resi Dhaumya sebagai penghormatan. Menggenggam busurnya yang elok, ia pun berangkat dari tempat itu.
Verse 38
तस्य मार्गादपाक्रामन् सर्व भूतानि गच्छत: । युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिण:,महान् पराक्रमी और महाबली अर्जुनके यात्रा करते समय उनके मार्गसे समस्त प्राणी दूर हट जाते थे; क्योंकि वे इन्द्रसे मिला देनेवाली प्रतिस्मृति नामक योगविद्यासे युक्त थे
Ketika Arjuna yang perkasa dan menyala-nyala itu berjalan, segala makhluk menyingkir dari jalurnya; sebab ia bersemayam dalam yoga Indra—laku yang mengantarkannya menuju pertemuan dengan Indra.
Verse 39
सो5गच्छत् पर्वतांस्तात तपोधननिषेवितान् । दिव्यं हैमवतं पुण्यं देवजुष्टं परंतप:,परंतप अर्जुन तपस्वी महात्माओंद्वारा सेवित पर्वतोंके मार्गसे होते हुए दिव्य, पवित्र तथा देवसेवित हिमालय पर्वतपर जा पहुँचे
Lalu Arjuna, sang penakluk musuh, menempuh pegunungan yang kerap disinggahi para mahātma kaya tapa, hingga mencapai Himālaya yang ilahi: suci, bercahaya, dan dicintai para dewa.
Verse 40
अगच्छत् पर्वतं पुण्यमेकाह्रैव महामना: । मनोजवगतिर््भूत्वा योगयुक्तो यथानिल:,महामना अर्जुन योगयुक्त होनेके कारण मनके समान तीव्र वेगसे चलनेमें समर्थ हो गये थे, अतः वे वायुके समान एक ही दिनमें उस पुण्य पर्वतपर पहुँच गये
Dengan tekad agung, Arjuna—berkat disiplin yoga yang membuat geraknya secepat pikiran—melaju laksana angin dan dalam satu hari saja mencapai gunung suci itu.
Verse 41
हिमवन्तमतिक्रम्प गन्धमादनमेव च । अत्यक्रामत् स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रित:,हिमालय और गन्धमादन पर्वतको लाँघकर उन्होंने आलस्यरहित हो दिन-रात चलते हुए और भी बहुत-से दुर्गम स्थानोंको पार किया
Setelah melampaui Himavat dan juga Gunung Gandhamādana, ia terus melangkah tanpa lalai, siang dan malam, menyeberangi banyak lagi wilayah yang berbahaya dan sukar ditempuh.
Verse 42
इन्द्रकीलं समासाद्य ततो5तिष्ठद् धनंजय: । अन्तरिक्षेडतिशुश्राव तिछेति स वचस्तदा,तदनन्तर इन्द्रकील पर्वतपर पहुँचकर अर्जुनने आकाशमें उच्च स्वरसे गूँजती हुई एक वाणी सुनी--“तिष्ठ” (यहीं ठहर जाओ)। तब वे वहीं ठहर गये
Setibanya di Gunung Indrakīla, Dhanaṃjaya (Arjuna) berhenti. Saat itu ia mendengar suara yang menggema nyaring di angkasa: “Tiṣṭha—berhentilah, tetaplah di sini.” Ia pun patuh dan berdiri diam di tempat itu.
Verse 43
तच्छुत्वा सर्वतो दृष्टि चारयामास पाण्डव: | अथापश्यत् सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम्,वह वाणी सुनकर पाण्डुनन्दन अर्जुनने चारों ओर दृष्टिपात किया। इतनेहीमें उन्हें वृक्षके मूलभागमें बैठे हुए एक तपस्वी महात्मा दिखायी दिये
Mendengar suara itu, Arjuna menoleh dan memandang ke segala arah. Lalu sang pemanah savyasācī melihat seorang pertapa duduk di pangkal sebuah pohon.
Verse 44
ब्राह्यया श्रिया दीप्यमानं पिड़लं जटिलं कृशम् | सोडब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्टत्वा महातपा:,वे अपने ब्रह्मतेजसे उदभासित हो रहे थे। उनकी अंगकान्ति पिंगलवर्णकी थी। सिरपर जटा बढ़ी हुई थी और शरीर अत्यन्त कृश था। उन महातपस्वीने अर्जुनको वहाँ खड़े हुए देखकर पूछा--
Pertapa agung itu bersinar oleh kemuliaan brahmateja; berwarna keemasan-tawny, berambut gimbal (jaṭā), dan bertubuh sangat kurus. Melihat Arjuna berdiri di sana, ia pun menyapanya dengan sebuah pertanyaan.
Verse 45
कस्त्वं तातेह सम्प्राप्तो धनुष्मान् कवची शरी । निबद्धासितलत्राण: क्षत्रधर्ममनुव्रत:,“तात! तुम कौन हो? जो धनुष-बाण, कवच, तलवार तथा दस्तानेसे सुसज्जित हो क्षत्रियधर्मका अनुगमन करते हुए यहाँ आये हो। यहाँ अस्त्र-शस्त्रकी आवश्यकता नहीं है। यह तो क्रोध और हर्षको जीते हुए तपस्यामें तत्पर शान्त ब्राह्मणोंका स्थान है
Vaiśampāyana berkata: “Wahai anak, siapakah engkau yang datang ke sini—membawa busur, mengenakan zirah, lengkap dengan anak panah, pedang, dan perlengkapan pelindung—seakan teguh pada dharma ksatria? Di tempat ini tiada keperluan akan senjata. Inilah kediaman para brāhmaṇa pertapa yang damai, yang telah menaklukkan amarah dan luapan kegembiraan, dan tekun dalam tapa.”
Verse 46
नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामेष आलय: । विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम्,“तात! तुम कौन हो? जो धनुष-बाण, कवच, तलवार तथा दस्तानेसे सुसज्जित हो क्षत्रियधर्मका अनुगमन करते हुए यहाँ आये हो। यहाँ अस्त्र-शस्त्रकी आवश्यकता नहीं है। यह तो क्रोध और हर्षको जीते हुए तपस्यामें तत्पर शान्त ब्राह्मणोंका स्थान है
Di sini tidak ada pekerjaan yang harus dilakukan dengan senjata. Inilah kediaman para insan damai—para brāhmaṇa pertapa yang telah menundukkan dan mengendalikan amarah serta luapan kegembiraan.
Verse 47
नेहास्ति धनुषा कार्य न संग्रामो5त्र कहिचित् । निक्षिपैतद् धनुस्तात प्राप्तोडसि परमां गतिम्,“यहाँ कभी कोई युद्ध नहीं होता, इसलिये यहाँ तुम्हारे धनुषका कोई काम नहीं है। तात! यह धनुष यहीं फेंक दो, अब तुम उत्तम गतिको प्राप्त हो चुके हो
Di sini busur tidak berguna, dan di tempat ini tak pernah terjadi pertempuran. Maka, wahai anak, lepaskanlah busur ini; engkau telah mencapai keadaan yang tertinggi.
Verse 48
ओजसा तेजसा वीर यथा नान्य: पुमान् क्वचित् | तथा हसन्निवाभीद्ष्णं ब्राह्मुणो<र्जुनमब्रवीत् । न चैनं चालयामास धैर्यात् सुधृतनिश्चयम्
Wahai pahlawan, dalam daya dan kemilaumu tiada lelaki lain di mana pun yang menyamai. Demikianlah sang brāhmaṇa, tanpa gentar, seakan tersenyum, berbicara kepada Arjuna. Namun ia sama sekali tak mampu menggoyahkan Arjuna, sebab keberaniannya teguh dan tekadnya telah mantap.
Verse 49
“वीर! ओज और तेजमें तुम्हारे-जैसा दूसरा कोई पुरुष नहीं है!” इस प्रकार उन ब्रह्मर्षिने हँसते हुए-से बार-बार अर्जुनसे धनुषको त्याग देनेकी बात कही। परंतु अर्जुन धनुष न त्यागनेका दृढ़ निश्चय कर चुके थे; अतः ब्रह्मर्षि उन्हें धैर्यसे विचलित नहीं कर सके ।। तमुवाच तत: प्रीत: स द्विज: प्रहसन्निव । वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोडहमरिसूदन,तब उन ब्राह्मण देवताने पुनः प्रसन्न होकर उनसे हँसते हुए-से कहा--“शत्रुसूदन! तुम्हारा भला हो, मैं साक्षात् इन्द्र हूँ, मुझसे कोई वर माँगो'
Lalu sang dvija itu, kini berkenan hati dan seakan tersenyum, berkata: “Wahai Arisūdana, semoga baik bagimu. Mintalah sebuah anugerah; akulah Śakra—Indra.”
Verse 50
एवमुक्त: सहस्राक्षं प्रत्युवाच धनंजय: । प्राउजलि: प्रणतो भूत्वा शूर: कुरुकुलोद्वह:,यह सुनकर कुरुकुलरत्न शूरवीर अर्जुनने सहस्र नेत्रधारी इन्द्रसे हाथ जोड़कर प्रणामपूर्वक कहा--
Mendengar demikian, Dhanañjaya (Arjuna)—pahlawan kebanggaan wangsa Kuru—menangkupkan tangan, menunduk hormat, lalu menjawab Sahasrākṣa (Indra) dengan kerendahan hati.
Verse 51
ईप्सितो होष वै कामो वरं चैनं॑ प्रयच्छ मे । त्वत्तोड्द्य भगवन्तस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम्,“'भगवन्! मैं आपसे सम्पूर्ण अस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करना चाहता हूँ, यही मेरा अभीष्ट मनोरथ है; अतः मुझे यही वर दीजिये”
“Wahai Bhagavan, inilah anugerah yang kuinginkan—karuniakanlah itu kepadaku. Hari ini aku ingin mempelajari darimu pengetahuan lengkap tentang seluruh senjata.”
Verse 52
प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव । इह प्राप्तस्य कि कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।। यह सुनकर धनंजयने पुनः देवराजसे कहा--देवेश्वर! मैं अपने भाइयोंको वनमें छोड़कर (शत्रुओंसे) वैरका बदला लिये बिना लोभ अथवा कामनाके वशीभूत हो न तो देवत्व चाहता हूँ, न सुख और न सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त कर लेनेकी ही मेरी इच्छा है। यदि मैंने वैसा किया तो सदाके लिये सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे महान् अपयश प्राप्त होगा”
Indra, hatinya gembira, menjawab seakan tersenyum, “Dhanaṃjaya, setelah engkau sampai di sini, apa perlumu senjata? Mintalah, sesuai kehendakmu, alam yang luhur; sebab engkau telah mencapai jalan tertinggi.”
Verse 53
कामान् वृणीष्य लोकांस्त्व॑ प्राप्तोडसि परमां गतिम् । एवमुक्त: प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजय:,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।। यह सुनकर धनंजयने पुनः देवराजसे कहा--देवेश्वर! मैं अपने भाइयोंको वनमें छोड़कर (शत्रुओंसे) वैरका बदला लिये बिना लोभ अथवा कामनाके वशीभूत हो न तो देवत्व चाहता हूँ, न सुख और न सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त कर लेनेकी ही मेरी इच्छा है। यदि मैंने वैसा किया तो सदाके लिये सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे महान् अपयश प्राप्त होगा”
“Pilihlah keinginan dan alam yang kauhendaki; engkau telah mencapai jalan tertinggi.” Mendengar itu, Dhanaṃjaya menjawab Indra yang bermata seribu: “Wahai penguasa para dewa, setelah meninggalkan saudara-saudaraku di hutan, aku tidak menginginkan keilahian, kenikmatan, ataupun kedaulatan atas para dewa, bila itu berarti tunduk pada loba atau nafsu sebelum membalas permusuhan musuh. Jika kulakukan demikian, aku akan menanggung aib besar dan abadi di semua alam.”
Verse 54
न लोभान्न पुन: कामान्न देवत्वं पुन: सुखम् । न च सर्वामरैश्वर्य कामये त्रिदशाधिप,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।। यह सुनकर धनंजयने पुनः देवराजसे कहा--देवेश्वर! मैं अपने भाइयोंको वनमें छोड़कर (शत्रुओंसे) वैरका बदला लिये बिना लोभ अथवा कामनाके वशीभूत हो न तो देवत्व चाहता हूँ, न सुख और न सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त कर लेनेकी ही मेरी इच्छा है। यदि मैंने वैसा किया तो सदाके लिये सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे महान् अपयश प्राप्त होगा”
“Wahai penguasa para Tiga Puluh Tiga, bukan karena loba, bukan pula karena nafsu, aku tidak menginginkan keilahian, tidak pula kenikmatan surga, dan tidak juga kedaulatan atas seluruh para dewa.”
Verse 55
भ्रातृंस्तान् विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च । अकीर्ति सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वती: समा:,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।। यह सुनकर धनंजयने पुनः देवराजसे कहा--देवेश्वर! मैं अपने भाइयोंको वनमें छोड़कर (शत्रुओंसे) वैरका बदला लिये बिना लोभ अथवा कामनाके वशीभूत हो न तो देवत्व चाहता हूँ, न सुख और न सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त कर लेनेकी ही मेरी इच्छा है। यदि मैंने वैसा किया तो सदाके लिये सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे महान् अपयश प्राप्त होगा”
Jika aku meninggalkan saudara-saudaraku di hutan dan tidak menuntut balasan atas permusuhan yang dilakukan kepada kami, lalu karena loba atau hasrat mengejar kenikmatan surga atau kemegahan para dewa, maka selama tahun-tahun tanpa akhir aib akan menimpaku di semua alam.
Verse 56
एवमुक्त: प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् | सान्त्वयज्छलक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृत:,अर्जुनके ऐसा कहनेपर विश्ववन्दित, वृत्र-विनाशक इन्द्रने मधुर वाणीमें अर्जुनको सान्त्वना देते हुए कहा--
Mendengar demikian, Vṛtrahā—Indra yang dihormati oleh semua alam—menjawab putra Pāṇḍu itu. Dengan kata-kata lembut dan terpilih ia menenangkan Arjuna.
Verse 57
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं तयक्षं शूलधरं शिवम् | तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वश:,“तात! जब तुम्हें तीन नेत्रोंसे विभूषित त्रिशूलधारी भूतनाथ भगवान् शिवका दर्शन होगा, तब मैं तुम्हें सम्पूर्ण दिव्यास्त्र प्रदान करूँगा
Anakku, ketika engkau memandang Śiva—Penguasa para makhluk, bermata tiga dan memegang trisula—saat itulah akan kuberikan kepadamu seluruh senjata surgawi, lengkap semuanya.
Verse 58
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिन: । दर्शनात् तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि,“कुन्तीकुमार! तुम उन परमेश्वर महादेवजीका दर्शन पानेके लिये प्रयत्न करो। उनके दर्शनसे पूर्णतः सिद्ध हो जानेपर तुम स्वर्गलोकमें पधारोगे”
Wahai putra Kuntī, berusahalah sungguh-sungguh untuk memperoleh penglihatan akan Tuhan Yang Mahatinggi. Dengan memandang-Nya engkau akan menjadi sempurna, lalu mencapai surga.
Verse 59
इत्युक्त्वा फाल्गुनं शक्रो जगामादर्शन॑ पुनः । अर्जुनो5प्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वित:,अर्जुनसे ऐसा कहकर इन्द्र पुनः अदृश्य हो गये। तत्पश्चात् अर्जुन योगयुक्त हुए वहीं रहने लगे
Setelah berkata demikian kepada Phālguna, Śakra (Indra) lenyap dari pandangan sekali lagi. Sesudah itu Arjuna pun tetap di sana, teguh dalam disiplin yoga, tenang dan mantap.
Verse 153
दीक्षितोउद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टूं देव पुरंदरम् वे सब दिव्यास्त्र एक ही स्थानमें हैं, तुम उन्हें वहींसे प्राप्त कर लोगे; अतः तुम इन्द्रकी ही शरण लो। वही तुम्हें सब अस्त्र प्रदान करेंगे। आज ही दीक्षा ग्रहण करके तुम देवराज इन्द्रके दर्शनकी इच्छासे यात्रा करो
Hari ini juga terimalah diksha, lalu berangkatlah untuk memandang Devapurandara, Indra. Segala senjata ilahi berada di satu tempat; engkau akan memperolehnya dari sana. Maka berlindunglah pada Indra—dialah yang akan menganugerahkan kepadamu seluruh astra.
Verse 226
संसाधयस्व कौन्तेय ध्रुवो5स्तु विजयस्तव । “कुन्तीकुमार! तुम अपने मनमें जो-जो इच्छा रखते हो, वह सब तुम्हें शीघ्र प्राप्त हो।' इसके बाद ब्राह्मणोंने अर्जुनको विजयसूचक आशीर्वाद देते हुए कहा--*कुन्तीपुत्र! तुम अपना अभीष्ट साधन करो, तुम्हें अवश्य विजय प्राप्त हो”
Wahai putra Kunti, capailah tujuanmu; semoga kemenanganmu teguh dan pasti.
Verse 231
त॑ दृष्टवा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् | अब्रुवन ब्राह्मणा: सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च
Melihat putra Kunti di sana, busurnya terangkat dan anak panah siap di tangan, para brahmana-siddha pun berbicara; bahkan makhluk-makhluk tak kasatmata yang tersembunyi pun seakan hadir sebagai saksi.
Verse 236
मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमत्रवीत् । शालवृक्षके समान कंधे और जाँघोंसे सुशोभित वीर अर्जुनको इस प्रकार सबके चित्तको चुराकर प्रस्थान करते देख द्रौपदी इस प्रकार बोली
Seakan merenggut hati semua orang, Kresna (Draupadi) pun berkata demikian. Melihat Arjuna sang pahlawan—indah dengan bahu dan paha laksana pohon sala—berangkat, memikat perhatian setiap insan.
Verse 243
तत् ते<स्तु सर्व कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि । द्रौोपदीने कहा--कुन्तीकुमार महाबाहु धनंजय! आपके जन्म लेनेके समय आर्या कुन्तीने अपने मनमें आपके लिये जो-जो इच्छाएँ की थीं तथा आप स्वयं भी अपने हृदयमें जो-जो मनोरथ रखते हों, वे सब आपको प्राप्त हों
Wahai putra Kunti, semoga semuanya menjadi milikmu—tepat sebagaimana yang engkau kehendaki.
Verse 253
ब्राह्मणे भ्यो नमो नित्यं येषां भैक्ष्येण जीविका । हमलोगोंमेंसे कोई भी क्षत्रिय-कुलमें उत्पन्न न हो। उन ब्राह्मणोंको नमस्कार है, जिनका भिक्षासे ही निर्वाह हो जाता है
Hormat yang abadi kepada para brāhmaṇa yang penghidupannya ditopang oleh sedekah.
Verse 263
दृष्टवा मां गौरिति प्राह प्रहलन् राजसंसदि । नाथ! मुझे सबसे बढ़कर दुःख इस बातसे हुआ है कि उस पापी दुर्योधनने राजाओंसे भरी हुई सभामें मेरी ओर देखकर और मुझे “गाय” (अनेक पुरुषोंके उपभोगमें आनेवाली) कहकर मेरा उपहास किया
Di balairung para raja, ia menertawakanku dan berkata, “Seekor sapi!” Wahai tuanku, dukaku yang terbesar ialah ini: Duryodhana yang berdosa, di hadapan para raja yang memenuhi sidang, menatapku dan mengejekku dengan menyebutku “sapi”.
Verse 273
यत् तत् परिषदो मध्ये बह्नयुक्तमभाषत | उस दुःखसे भी बढ़कर महान् कष्ट मुझे इस बातसे हुआ कि उसने भरी सभामें मेरे प्रति बहुत-सी अनुचित बातें कहीं
Yang lebih menyakitkan daripada duka itu ialah: di tengah sidang yang penuh, ia melontarkan banyak kata yang tak patut dan melukai hatiku.
Verse 356
दिव्येभ्यश्वैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिन: । आप बड़े भाईका आदर करनेवाले हैं, उनकी आज्ञाके पालक हैं। भरतश्रेष्ठ! मैं आपकी शान्तिके लिये वसु, रुद्र, आदित्य, मरुदगण, विश्वेदेव तथा साध्य देवताओंकी शरण लेती हूँ। भारत! भौम, आन्तरिक्ष तथा दिव्य भूतोंसे और दूसरे भी जो मार्गमें विघध्न डालनेवाले प्राणी हैं, उन सबसे आपका कल्याण हो
Semoga engkau terlindung dari makhluk-makhluk surgawi dan dari semua makhluk lain yang dapat menghalangi perjalanan. Karena engkau menghormati kakakmu dan menaati perintahnya, wahai yang terbaik di antara keturunan Bharata, demi ketenteramanmu aku memohon perlindungan para Vasu, Rudra, Āditya, para Marut, Viśvedewa, dan para Sādhya. Semoga kesejahteraan menyertaimu terhadap daya-daya bumi, angkasa, dan langit, serta terhadap segala makhluk lain yang menimbulkan rintangan di jalan.
The dilemma is whether to act on immediate righteous anger through unilateral force or to restrain impulse and pursue a lawful, strategically adequate path that reduces risk to companions and acknowledges the opponent’s protective coalition.
Yudhiṣṭhira emphasizes that success is stabilized by counsel and careful execution, not mere audacity; Vyāsa adds that higher capability is legitimately obtained through tapas and properly transmitted knowledge, integrating ethical method with effective means.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional: Vyāsa’s named transmission (Pratismṛti-vidyā) is framed as a siddhi-like enabling method whose significance is verified by subsequent narrative outcomes (Arjuna’s acquisition of astras and the group’s orderly relocation).