
कामीकवन-समागमः (Kāmyaka Forest Meeting: Kṛṣṇa’s Visit; Mārkaṇḍeya and Nārada Arrive)
Upa-parva: Kāmyaka-vana Saṃvāda (Kṛṣṇa–Pāṇḍava meeting; arrival of Mārkaṇḍeya and Nārada)
Vaiśaṃpāyana describes the Pandavas reaching Kāmyaka and settling after being properly received by ascetics. Numerous brāhmaṇas gather; a dvija friendly to Arjuna announces that Kṛṣṇa will come, and Kṛṣṇa soon appears with Satyabhāmā, arriving in a well-equipped chariot. Kṛṣṇa greets Yudhiṣṭhira, Bhīma, Dhaumya, Arjuna, and Draupadī according to protocol, and the group honors him in return. Kṛṣṇa and Arjuna confer; Arjuna reports forest events and inquires about Subhadrā and Abhimanyu. Kṛṣṇa praises Yudhiṣṭhira’s disposition—truthfulness, restraint, generosity, patience—and frames his endurance during Draupadī’s public humiliation as exceptional ethical steadiness. He reports that Draupadī’s sons are devoted to archery and disciplined life among the Vṛṣṇis, guided by elders (including Subhadrā) and trained carefully, with Abhimanyu also active in instruction and martial readiness. Kṛṣṇa offers Vṛṣṇi forces at Yudhiṣṭhira’s command but advises adherence to the agreed exile terms, promising eventual restoration free from grief when the vow is completed. Yudhiṣṭhira acknowledges Kṛṣṇa as the Pandavas’ refuge and emphasizes completing the twelve-year forest term and the prescribed incognito year. Then the venerable ṛṣi Mārkaṇḍeya arrives, is honored by all, and is requested to narrate ancient, meritorious accounts concerning kings, women, and sages. Devarṣi Nārada also arrives, is received with due rites, and encourages Mārkaṇḍeya to speak; Mārkaṇḍeya asks for a brief pause before beginning an extensive narration.
Chapter Arc: वन-निर्जनता में भीमसेन एक महाविशाल सर्प (नहुष) के वश में आकर जकड़े जाते हैं; सर्प स्वयं को अजेय बताकर संवाद की चुनौती देता है। → भीम अपना परिचय देकर बल-पराक्रम का स्मरण कराते हैं, पर सर्प कहता है कि जो भी उसकी पकड़ में आया, दिन के छठे भाग में कोई भी—हाथी-भैंसा तक—छूट नहीं सका। भीम जकड़े हुए विलाप करते हैं; उधर युधिष्ठिर भाई के न मिलने पर चिंतित होकर पदचिह्नों के सहारे खोज पर निकलते हैं। → रूखी, कंकड़-उड़ाती प्रचण्ड वायु और भयावह निर्जल प्रदेश के बीच युधिष्ठिर गुफा/कन्दरानुमा दुर्गम स्थल पर पहुँचते हैं और देखते हैं—भीम सर्पेन्द्र की कुंडलियों में निश्चेष्ट पड़े हैं। → युधिष्ठिर का भीम तक पहुँचना और स्थिति का प्रत्यक्ष दर्शन—अब संकट का सामना बुद्धि/धर्म से करने का अवसर उपस्थित होता है। → भीम को छुड़ाने के लिए युधिष्ठिर सर्प (नहुष) से किस प्रकार का संवाद/धर्म-प्रश्नोत्तर करेंगे—यह अगली कड़ी का द्वार खोलता है।
Verse 1
हि आय >> (0) हि २ 7 एकोनाशीरत्याधिकशततमो<् ध्याय: भीमसेन और सर्परूपधारी नहुषकी बातचीत, भीमसेनकी चिन्ता तथा युधिष्ठटिरद्वारा भीमकी खोज वैशम्पायन उवाच स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! इस प्रकार सर्पके वशमें पड़े हुए वे तेजस्वी भीमसेन उस अजगरकी अत्यन्त अद्भुत शक्तिके विषयमें विचार करने लग गये इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत आजगरपर्वमें युधिष्ठिरको भीमसेनके दर्शनसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ उनासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७९ ॥। हि न (हुक है आस अशीर्त्याधिकशततमो<& ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनके पास पहुँचना और सर्परूपधारी नहुषके प्रश्नोंका उत्तर देना वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम् । दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत्
Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya! Demikianlah Bhīmasena yang bercahaya, setelah jatuh di bawah kuasa ular itu, mulai merenungkan daya sang ajagara yang sungguh menakjubkan dan besar.” Vaiśampāyana melanjutkan: “Yudhiṣṭhira yang bijaksana pun tiba di sana; melihat saudara tercintanya terbelit rapat oleh lilitan ular, ia pun berkata demikian.”
Verse 2
उवाच च महासर्प कामया ब्रूहि पन्नग कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ कि मया च करिष्यसि,फिर उन्होंने उस महान् सर्पसे कहा--“भुजंगप्रवर! आप स्वेच्छापूर्वक बताइये। आप कौन हैं? और मुझे पकड़कर क्या करेंगे? मैं धर्मराज युधिष्ठिरका छोटा भाई पाण्डुपुत्र भीमसेन हूँ। मुझमें दस हजार हाथियोंका बल है, फिर भी न जाने कैसे आपने मुझे अपने वशमें कर लिया? मेरे सामने सैकड़ों केसरी, सिंह, व्याप्र, महिष और गजराज आये, किंतु मैंने सबको युद्धमें मार गिराया। पन्नगश्रेष्ठ! राक्षस, पिशाच और महाबली नाग भी मेरी (इन) भुजाओंका वेग नहीं सह सकते थे। परंतु छूटनेके लिये मेरे उद्योग करनेपर भी आपने मुझे वशमें कर लिया, इसका क्या कारण है? क्या आपमें किसी विद्याका बल है अथवा आपको कोई न मिला है? नागराज! आज मेरी बुद्धिमें यही सिद्धान्त स्थिर हो रहा है कि का पराक्रम झूठा है। जैसा कि इस समय आपने मेरे इस महान् बलको कुण्ठित कर दिया है!
Lalu ia berkata kepada ular raksasa itu, “Wahai pannage, katakanlah dengan sukarela. Wahai yang terbaik di antara para ular, siapakah engkau, dan apa yang akan kauperbuat terhadapku setelah menangkapku?”
Verse 3
पाण्डवो भीमसेनो*हं धर्मराजादनन्तर: नागायुतसमप्राणस्त्वया नीत: कथं वशम्,फिर उन्होंने उस महान् सर्पसे कहा--“भुजंगप्रवर! आप स्वेच्छापूर्वक बताइये। आप कौन हैं? और मुझे पकड़कर क्या करेंगे? मैं धर्मराज युधिष्ठिरका छोटा भाई पाण्डुपुत्र भीमसेन हूँ। मुझमें दस हजार हाथियोंका बल है, फिर भी न जाने कैसे आपने मुझे अपने वशमें कर लिया? मेरे सामने सैकड़ों केसरी, सिंह, व्याप्र, महिष और गजराज आये, किंतु मैंने सबको युद्धमें मार गिराया। पन्नगश्रेष्ठ! राक्षस, पिशाच और महाबली नाग भी मेरी (इन) भुजाओंका वेग नहीं सह सकते थे। परंतु छूटनेके लिये मेरे उद्योग करनेपर भी आपने मुझे वशमें कर लिया, इसका क्या कारण है? क्या आपमें किसी विद्याका बल है अथवा आपको कोई न मिला है? नागराज! आज मेरी बुद्धिमें यही सिद्धान्त स्थिर हो रहा है कि का पराक्रम झूठा है। जैसा कि इस समय आपने मेरे इस महान् बलको कुण्ठित कर दिया है!
“Aku Bhīmasena, seorang Pāṇḍava, adik setelah Dharmarāja (Yudhiṣṭhira). Kekuatanku setara sepuluh ribu gajah—bagaimana mungkin engkau menundukkanku dan membawaku di bawah kuasamu? Dengan cara apa engkau mengalahkanku?”
Verse 4
सिंहा: केसरिणो व्यात्रा महिषा वारणास्तथा समागताश्न शतशो निहताश्न मया युधि,फिर उन्होंने उस महान् सर्पसे कहा--“भुजंगप्रवर! आप स्वेच्छापूर्वक बताइये। आप कौन हैं? और मुझे पकड़कर क्या करेंगे? मैं धर्मराज युधिष्ठिरका छोटा भाई पाण्डुपुत्र भीमसेन हूँ। मुझमें दस हजार हाथियोंका बल है, फिर भी न जाने कैसे आपने मुझे अपने वशमें कर लिया? मेरे सामने सैकड़ों केसरी, सिंह, व्याप्र, महिष और गजराज आये, किंतु मैंने सबको युद्धमें मार गिराया। पन्नगश्रेष्ठ! राक्षस, पिशाच और महाबली नाग भी मेरी (इन) भुजाओंका वेग नहीं सह सकते थे। परंतु छूटनेके लिये मेरे उद्योग करनेपर भी आपने मुझे वशमें कर लिया, इसका क्या कारण है? क्या आपमें किसी विद्याका बल है अथवा आपको कोई न मिला है? नागराज! आज मेरी बुद्धिमें यही सिद्धान्त स्थिर हो रहा है कि का पराक्रम झूठा है। जैसा कि इस समय आपने मेरे इस महान् बलको कुण्ठित कर दिया है!
Vaiśampāyana berkata: “Singa berjanggut, harimau, kerbau, dan gajah pun—beratus-ratus jumlahnya—pernah datang menyerangku; dan telah kutewaskan mereka dalam pertempuran.”
Verse 5
राक्षसाश्न पिशाचाश्न पन्नगाश्न महाबला: भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम,फिर उन्होंने उस महान् सर्पसे कहा--“भुजंगप्रवर! आप स्वेच्छापूर्वक बताइये। आप कौन हैं? और मुझे पकड़कर क्या करेंगे? मैं धर्मराज युधिष्ठिरका छोटा भाई पाण्डुपुत्र भीमसेन हूँ। मुझमें दस हजार हाथियोंका बल है, फिर भी न जाने कैसे आपने मुझे अपने वशमें कर लिया? मेरे सामने सैकड़ों केसरी, सिंह, व्याप्र, महिष और गजराज आये, किंतु मैंने सबको युद्धमें मार गिराया। पन्नगश्रेष्ठ! राक्षस, पिशाच और महाबली नाग भी मेरी (इन) भुजाओंका वेग नहीं सह सकते थे। परंतु छूटनेके लिये मेरे उद्योग करनेपर भी आपने मुझे वशमें कर लिया, इसका क्या कारण है? क्या आपमें किसी विद्याका बल है अथवा आपको कोई न मिला है? नागराज! आज मेरी बुद्धिमें यही सिद्धान्त स्थिर हो रहा है कि का पराक्रम झूठा है। जैसा कि इस समय आपने मेरे इस महान् बलको कुण्ठित कर दिया है!
Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang terbaik di antara para nāga, bahkan rākṣasa, piśāca, dan ular-ular perkasa pun tak sanggup menahan kedahsyatan tenaga lenganku.”
Verse 6
कि नु विद्याबलं कि नु वरदानमथो तव उद्योगमपि कुर्वाणो वशगो5स्मि कृतस्त्वया,फिर उन्होंने उस महान् सर्पसे कहा--“भुजंगप्रवर! आप स्वेच्छापूर्वक बताइये। आप कौन हैं? और मुझे पकड़कर क्या करेंगे? मैं धर्मराज युधिष्ठिरका छोटा भाई पाण्डुपुत्र भीमसेन हूँ। मुझमें दस हजार हाथियोंका बल है, फिर भी न जाने कैसे आपने मुझे अपने वशमें कर लिया? मेरे सामने सैकड़ों केसरी, सिंह, व्याप्र, महिष और गजराज आये, किंतु मैंने सबको युद्धमें मार गिराया। पन्नगश्रेष्ठ! राक्षस, पिशाच और महाबली नाग भी मेरी (इन) भुजाओंका वेग नहीं सह सकते थे। परंतु छूटनेके लिये मेरे उद्योग करनेपर भी आपने मुझे वशमें कर लिया, इसका क्या कारण है? क्या आपमें किसी विद्याका बल है अथवा आपको कोई न मिला है? नागराज! आज मेरी बुद्धिमें यही सिद्धान्त स्थिर हो रहा है कि का पराक्रम झूठा है। जैसा कि इस समय आपने मेरे इस महान् बलको कुण्ठित कर दिया है!
Vaiśampāyana berkata: “Kekuatan pengetahuan apakah ini, anugerah apakah, atau sarana luar biasa apa milikmu, sehingga meski aku mengerahkan segenap upaya, aku tetap kau tundukkan?”
Verse 7
असत्यो विक्रमो नृणामिति मे धीयते मतिः यथेदं मे त्वया नाग बल॑ प्रतिहतं महत्,फिर उन्होंने उस महान् सर्पसे कहा--“भुजंगप्रवर! आप स्वेच्छापूर्वक बताइये। आप कौन हैं? और मुझे पकड़कर क्या करेंगे? मैं धर्मराज युधिष्ठिरका छोटा भाई पाण्डुपुत्र भीमसेन हूँ। मुझमें दस हजार हाथियोंका बल है, फिर भी न जाने कैसे आपने मुझे अपने वशमें कर लिया? मेरे सामने सैकड़ों केसरी, सिंह, व्याप्र, महिष और गजराज आये, किंतु मैंने सबको युद्धमें मार गिराया। पन्नगश्रेष्ठ! राक्षस, पिशाच और महाबली नाग भी मेरी (इन) भुजाओंका वेग नहीं सह सकते थे। परंतु छूटनेके लिये मेरे उद्योग करनेपर भी आपने मुझे वशमें कर लिया, इसका क्या कारण है? क्या आपमें किसी विद्याका बल है अथवा आपको कोई न मिला है? नागराज! आज मेरी बुद्धिमें यही सिद्धान्त स्थिर हो रहा है कि का पराक्रम झूठा है। जैसा कि इस समय आपने मेरे इस महान् बलको कुण्ठित कर दिया है!
Vaiśampāyana berkata: “Kini terlintas dalam benakku bahwa kegagahan manusia itu tak dapat diandalkan—sebab, wahai Nāga, engkau telah menahan dan melumpuhkan kekuatan besarku ini sebagaimana adanya.”
Verse 8
वैशम्पायन उवाच इत्येवंवादिनं वीर भीममक्लिष्टकारिणम् भोगेन महता गृहा समन्तात् पर्यवेष्टयत्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! ऐसी बातें करनेवाले वीरवर भीमसेनको, जो अनायास ही महान् पराक्रम कर दिखानेवाले थे, उस अजगरने अपने विशाल शरीरसे जकड़कर चारों ओरसे लपेट लिया
Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, ketika Bhīma—pahlawan yang tak mengenal letih dalam perbuatan gagah—berkata demikian, ular piton itu melilitnya dengan tubuhnya yang besar dan membelitnya rapat dari segala sisi.”
Verse 9
निगृहौनं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा विमुच्यास्य भुजी पीनाविदं वचनमब्रवीत्,तब इस प्रकार महाबाहु भीमसेनको अपने वशमें करके उस भुजंगमने उनकी दोनों मोटी-मोटी भुजाओंको छोड़ दिया और इस प्रकार कहा--
Waiśampāyana berkata: Setelah menundukkan Bhīmasena yang berlengan perkasa itu, sang ular pun melepaskan kedua lengannya yang tebal dan kuat, lalu mengucapkan kata-kata ini.
Verse 10
दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज दिष्ट्या कालस्य महतः: प्रिया: प्राणा हि देहिनाम्,“महाबाहो! मैं दीर्घकालसे भूखा बैठा था, आज सौभाग्यवश देवताओंने तुम्हें ही मेरे लिये भोजनके रूपमें भेज दिया है। सभी देहधारियोंको अपने-अपने प्राण प्रिय होते हैं
“Wahai Mahābhuja! Aku telah lama kelaparan; hari ini, berkat keberuntungan, para dewa mengirim engkau sebagai santapanku. Ini karunia Kala yang agung— sebab bagi makhluk bernyawa, nyawa adalah yang paling tercinta.”
Verse 11
यथा विविदं मया प्राप्तं सर्परूपमरिंदम तथावश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शूणु सत्तम,'शत्रुदमन! जिस प्रकार मुझे यह सर्पका शरीर प्राप्त हुआ है, वह आज अवश्य तुमसे बतलाना है। सज्जनशिरोमणे! तुम ध्यान देकर सुनो
“Wahai penakluk musuh! Bagaimana aku memperoleh wujud ular ini, itulah yang pasti akan kuungkapkan kepadamu hari ini. Wahai yang terbaik di antara orang berbudi, dengarkan dengan saksama.”
Verse 12
इमामवस्थां सम्प्राप्तो हाहं कोपान्मनीषिणाम् शापस्यान्तं परिप्रेप्सु: सर्व तत् कथयामि ते,“मैं मनीषी महात्माओंके कोपसे इस दुर्दशाको प्राप्त हुआ हूँ और इस शापके निवारणकी प्रतीक्षा करते हुए यहाँ रहता हूँ। शापका क्या कारण है? यह सब तुमसे कहता हूँ, सुनो
“Karena murka para maharesi yang bijaksana, aku jatuh ke keadaan yang mengenaskan ini; dan sambil menanti berakhirnya kutuk itu, aku tinggal di sini. Apa sebab kutuk ini— semuanya akan kukatakan kepadamu; dengarkan.”
Verse 13
नहुषो नाम राजर्षिव््यक्ते ते श्रोत्रमागत:ः तवैव पूर्व: पूर्वेषामायोरवशधर: सुतः,“मैं राजर्षि नहुष हूँ, अवश्य ही यह मेरा नाम तुम्हारे कानोंमें पड़ा होगा। मैं तुम्हारे पूर्वजोंका भी पूर्वज हूँ। महाराज आयुका वंशप्रवर्तक पुत्र हूँ
“Aku adalah resi-raja bernama Nahuṣa; tentu namaku telah sampai ke telingamu. Aku adalah leluhur dari para leluhurmu— putra yang memikul dan meneruskan wangsa Raja Āyu.”
Verse 14
सो&हं शापादगस्त्यस्थ ब्राह्णानवमन्य च इमामवस्थामापन्न: पश्य दैवमिदं मम,“मैं ब्राह्यणोंका अनादर करके महर्षि अगस्त्यके शापसे इस अवस्थाको प्राप्त हुआ हूँ। मेरे इस दुर्भाग्यको अपने आँखों देख लो
Akulah aku—karena kutukan resi Agastya, setelah menghina para brāhmaṇa—jatuh ke dalam keadaan ini. Lihatlah dengan matamu sendiri kemalangan ini: demikianlah kehendak takdir atasku.
Verse 15
त्वां चेदवध्यं दायादमतीव प्रियदर्शनम् अहमसद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्,“तुम यद्यपि अवध्य हो; क्योंकि मेरे ही वंशज हो। देखनेमें अत्यन्त प्रिय लगते हो तथापि आज तुम्हें अपना आहार बनाऊँगा। देखो, विधाताका कैसा विधान है?
Walau engkau tak patut dibunuh—karena engkau kerabatku sendiri, pewaris garis keturunanku—dan rupamu amat menawan, namun hari ini juga akan kujadikan engkau santapanku. Lihatlah, betapa ganjil titah Sang Penentu nasib!
Verse 16
नहि मे मुच्यते कश्चित् कथंचित् प्रग्रहं गतः गजो वा महिषो वापि षछ्ले काले नरोत्तम,“नरश्रेष्ठ। दिनके छठे भागमें कोई भैंसा अथवा हाथी ही क्यों न हो, मेरी पकड़में आ जानेपर किसी तरह छूट नहीं सकता
Wahai insan terbaik! Tiada seorang pun yang telah masuk dalam cengkeramanku dapat lolos dengan cara apa pun—entah gajah atau kerbau—terlebih ketika tiba bagian keenam dari siang hari.
Verse 17
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता गृहीत: कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम
Wahai yang terbaik di antara para Kaurava! Engkau tidak ditangkap oleh ular biasa yang hidup di kelahiran rendah. Ini adalah anugerah (vara) yang kudapat.
Verse 18
“कौरवश्रेष्ठ! तुम तिर्यग योनिमें पड़े हुए किसी साधारण सर्पकी पकड़में नहीं आये हो। किंतु मुझे ऐसा ही वरदान मिला है (इसीलिये मैं तुम्हें पकड़ सका हूँ) ।। पतता हि विमानाग्रयान्मया शक्रासनाद् द्रुतम् कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान् मुनिसत्तम:,“जब मैं इन्द्रके सिंहासनसे भ्रष्ट हो शीघ्रतापूर्वक श्रेष्ठ विमानसे नीचे गिरने लगा, उस समय मैंने मुनिश्रेष्ठ भगवान् अगस्त्यसे प्रार्थना की कि प्रभो! मेरे शापका अन्त नियत कर दीजिये
Wahai yang terbaik di antara para Kuru! Engkau tidak tertangkap oleh ular biasa yang jatuh ke rahim kelahiran rendah; melainkan aku memperoleh anugerah khusus—itulah sebabnya aku mampu menangkapmu. Sebab ketika aku terjatuh dengan cepat dari singgasana Indra, meluncur turun dari vimāna yang utama, aku memohon kepada resi termulia, Bhagavān Agastya: “Wahai Tuan, tetapkanlah akhir dari kutukanku.”
Verse 19
स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः मोक्षस्ते भविता राजन् कस्माच्चित् कालपर्ययात्,“उस समय उन तेजस्वी महर्षिने दयासे द्रवित होकर मुझसे कहा--'राजन्! कुछ कालके पश्चात् तुम इस शापसे मुक्त हो जाओगे”
Lalu resi yang bercahaya itu, hatinya luluh dan dipenuhi belas kasih, berkata kepadaku: “Wahai Raja, setelah berlalu beberapa waktu, engkau akan terbebas dari kutukan ini.”
Verse 20
ततो5स्मि पतितो भूमौ न च मामजहात् स्मृति: स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा,“उनके इतना कहते ही मैं पृथ्वीपर गिर पड़ा। परंतु आज भी वह पुरानी स्मरण-शक्ति मुझे छोड़ नहीं सकी है। यद्यपि यह वृत्तान्त बहुत पुराना हो चुका है तथापि जो कुछ जैसे हुआ था; वह सब मुझे ज्यों-का-त्यों स्मरण है
Begitu ia berkata demikian, aku pun jatuh tersungkur ke tanah. Namun daya ingatku tidak meninggalkanku. Walau kisah ini telah sangat tua, segala yang terjadi—sebagaimana adanya—tetap hadir utuh dalam ingatanku.
Verse 21
यस्तु ते व्याह्वतान् प्रश्नान् प्रतिब्रूयाद् विभागवित्। स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषि:,“महर्षिने मुझसे कहा था कि “जो तुम्हारे पूछे हुए प्रश्नोंका विभागपूर्वक उत्तर दे दे, वही तुम्हें शापसे छुड़ा सकता है
Sang resi berkata kepadaku: “Barangsiapa menjawab pertanyaan-pertanyaan yang telah kau ajukan—dengan pembedaan yang jelas dan pembagian yang tepat—dialah yang akan melepaskanmu dari kutukan ini.”
Verse 22
गृहीतस्य त्वया राजन् प्राणिनोडपि बलीयस: सत्त्वभ्रंशो5धिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति,“राजन्! जिसे तुम पकड़ लोगे, वह बलवान्-से-बलवान् प्राणी क्यों न हो, उसका भी धैर्य छूट जायगा। एवं तुमसे अधिक शक्तिशाली पुरुष क्यों न हो, सबका साहस शीघ्र ही खो जायगा'
Wahai Raja, siapa pun yang kau tangkap, sekalipun makhluk yang paling kuat, akan segera kehilangan keteguhan hatinya. Bahkan yang lebih kuat darimu pun, keberaniannya akan cepat terkikis habis.
Verse 23
इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम् मयि संजातहार्दानामथ तेडन्तर्हिता द्विजा:,इस प्रकार मेरे प्रति हार्दिक दयाभाव उत्पन्न हो जानेके कारण उन दयालु महर्षियोंने जो बात कही थी, वह भी मैंने स्पष्ट सुनी। तत्पश्चात् वे सारे ब्रह्मर्षि अन्तर्धान हो गये
Demikianlah aku mendengar dengan jelas ucapan para resi yang penuh belas kasih itu, karena hati mereka telah tergerak oleh iba kepadaku; sesudah itu para brahmarṣi itu pun lenyap dari pandangan.
Verse 24
सो<हं परमदुष्कर्मा वसामि निरये5शुचौ सर्पयोनिमिमां प्राप्प कालाकाडुक्षी महाद्युते,महाद्युते! इस प्रकार मैं अत्यन्त दुष्कर्मी होनेके कारण इस अपवित्र नरकमें निवास करता हूँ। इस सर्पयोनिमें पड़कर इससे छूटनेके अवसरकी प्रतीक्षा करता हूँ”
Aku—pelaku kejahatan yang amat keji—tinggal di neraka yang najis ini. Terjatuh ke dalam rahim kelahiran sebagai ular, aku menanti kesempatan untuk terbebas darinya, wahai yang bercahaya agung, wahai yang bercahaya agung.
Verse 25
तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजड्भमम् न च कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये,तब महाबाहु भीमने उस अजगरसे कहा--“महासर्प! न तो मैं आपपर क्रोध करता हूँ और न अपनी ही निन्दा करता हूँ
Lalu Bhīmasena yang berlengan perkasa berkata kepada ular yang utama itu: “Wahai ular agung, aku tidak murka kepadamu, dan aku pun tidak mencela diriku sendiri.”
Verse 26
यस्मादभावी भावी वा मनुष्य: सुखदु:ःखयो: आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मन:,"क्योंकि मनुष्य सुख-दुःखकी प्राप्ति अथवा निवृतिमें कभी असमर्थ होता है और कभी समर्थ। अत: किसी भी दशामें अपने मनमें ग्लानि नहीं आने देनी चाहिये
Sebab manusia kadang tak berdaya dan kadang mampu terhadap datang atau lenyapnya suka dan duka; maka dalam keadaan apa pun jangan biarkan batin tenggelam dalam keputusasaan.
Verse 27
दैवं पुरुषकारेण को वज्चयितुमह्ति दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थक:,“कौन ऐसा मनुष्य है, जो पुरुषार्थके बलसे दैवको वंचित कर सके। मैं तो दैवको ही बड़ा मानता हूँ, पुरुषार्थ व्यर्थ है
Siapa yang dapat memperdaya takdir dengan kekuatan usaha manusia? Aku memandang takdir sajalah yang tertinggi; semata-mata ikhtiar pribadi, sendirian, sia-sia.
Verse 28
पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् इमामवस्थां सम्प्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्,“देखिये, दैवके आघातसे आज मैं अकारण ही यहाँ इस दशाको प्राप्त हो गया हूँ। नहीं तो मुझे अपने बाहुबलका बड़ा भरोसा था
Lihatlah—semata oleh hantaman takdir, aku yang bersandar pada kekuatan lengan dan keberanian, hari ini tanpa sebab yang tampak telah sampai pada keadaan ini di sini; jika tidak, aku sangat percaya pada dayaku sendiri.
Verse 29
किंतु नाद्यानुशोचामि तथा55त्मानं विनाशितम् यथा तु विपिने न्यस्तान् भ्रातृन् राज्यपरिच्युतान्,'परंतु आज मैं अपनी मृत्युके लिये उतना शोक नहीं करता हूँ, जितना कि राज्यसे वंचित हो वनमें पड़े हुए अपने भाइयोंके लिये मुझे शोक हो रहा है
Waiśampāyana berkata: “Namun hari ini aku tidak berduka sedalam itu atas kebinasaanku sendiri, sebagaimana aku berduka atas saudara-saudaraku—terbuang ke rimba dan dirampas kerajaannya.”
Verse 30
हिमवांश्व सुदुर्गोड्यं यक्षराक्षससंकुल: मां समुद्वीक्षमाणास्ते प्रपतिष्यन्ति विह्लला:,'यक्षों तथा राक्षसोंसे भरा हुआ यह हिमालय अत्यन्त दुर्गम है, मेरे भाई व्याकुल होकर जब मुझे खोजेंगे, तब अवश्य कहीं खंदकमें गिर पड़ेंगे
Waiśampāyana berkata: “Himālaya ini amat sukar dilalui dan dipenuhi Yakṣa serta Rākṣasa. Ketika saudara-saudaraku yang gelisah mencariku dan memandang ke segala arah, mereka pasti akan tersandung dan jatuh—terhuyung—ke suatu jurang atau lubang.”
Verse 31
विनष्टमथ मां श्र॒ुत्व भविष्यन्ति निरुद्यमा: धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना,“मेरी मृत्यु हुई सुनकर वे राज्य-प्राप्तिका सारा उद्योग छोड़ बैठेंगे। मेरे सभी भाई स्वभावतः धर्मात्मा हैं। मैं ही राज्यके लोभसे उन्हें युद्धके लिये बाध्य करता रहता हूँ
Mendengar kabar bahwa aku telah binasa, mereka akan kehilangan semangat dan menghentikan segala upaya. Mereka pada dasarnya berpegang pada dharma; akulah yang, karena dahaga akan kerajaan, terus mendorong mereka menuju perang.
Verse 32
अथवा नार्जुनो धीमान् विषादमुपयास्यति सर्वस्त्रिविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसै:,“अथवा बुद्धिमान् अर्जुन विषादमें नहीं पड़ेंगे; क्योंकि वे सम्पूर्ण अस्त्रोंके ज्ञाता हैं। देवता, गन्धर्व तथा राक्षस भी उन्हें पराजित नहीं कर सकते
Atau, Arjuna yang bijaksana tidak akan tenggelam dalam duka; sebab ia menguasai segala senjata. Bahkan para dewa, Gandharva, dan Rākṣasa pun tak mampu menundukkannya.
Verse 33
समर्थ: स महाबाहुरेको5पि सुमहाबल: देवराजमपि स्थानात् प्रच्यावयितुमज्जसा,“महाबली महाबाहु अर्जुन अकेले ही देवराज इन्द्रको भी अनायास ही अपने स्थानसे हटा देनेमें समर्थ हैं
Pahlawan berlengan perkasa itu, meski seorang diri dan berdaya amat besar, sanggup—tanpa susah payah—menggoyahkan bahkan raja para dewa, Indra, dari singgasananya.
Verse 34
कि पुनर्ध॑तराष्ट्रस्य पुत्र दुर्यूतदेविनम् विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भमोहपरायणम्
Maka terlebih lagi putra Dhṛtarāṣṭra, Duryodhana—yang kecanduan judi, dibenci segenap insan, dan tenggelam dalam kesombongan serta kebingungan batin—pantaslah menerima cela itu.
Verse 35
“फिर उस धुृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनकों जीतना उनके लिये कौन बड़ी बात है, जो कपटटद्यूतका सेवन करनेवाला, लोकद्रोही, दम्भी तथा मोहमें डूबा हुआ है ।। मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परै:,“मैं पुत्रोंके प्रति स्नेह रखनेवाली अपनी उस दीन माताके लिये शोक करता हूँ, जो सदा यह आशा रखती है कि हम सभी भाइयोंका महत्त्व शत्रुओंसे बढ़-चढ़कर हो
Maka menaklukkan putra Dhṛtarāṣṭra, Duryodhana, bagi mereka bukanlah perkara besar—sebab ia peminum tipu daya perjudian, pengkhianat terhadap dunia, congkak, dan tenggelam dalam delusi. Dan aku berduka bagi ibuku yang malang, yang hatinya melekat pada putra-putranya—ia senantiasa berharap agar kami, para saudara, melampaui para lawan dalam kebesaran.
Verse 36
तस्या: कथं त्वनाथाया मद्विनाशाद् भुजड्गरम सफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथा:,'भुजंगम! मेरे मरनेसे मेरी अनाथ माताके वे सभी मनोरथ जो मुझपर अवलम्बित थे, कैसे सफल हो सकेंगे?
Wahai ular! Jika aku binasa, bagaimana semua harapan ibuku—yang akan menjadi tanpa pelindung—dapat terpenuhi, padahal seluruh cita-citanya bersandar padaku?
Verse 37
नकुल: सहदेवश्न यमौ च गुरुवर्तिनौ मद्वाहुबलसंगुप्तौ नित्यं पुरुषमानिनौ,“एक साथ जन्म लेनेवाले नकुल और सहदेव सदा गुरुजनोंकी आज्ञाके पालनमें लगे रहते हैं। मेरे बाहुबलसे सुरक्षित हो वे दोनों भाई सर्वदा अपने पौरुषपर अभिमान रखते हैं
Nakula dan Sahadeva—saudara kembar—senantiasa setia pada perintah para guru dan sesepuh. Terlindung oleh kekuatan lenganku, mereka terus-menerus berbangga atas keperwiraan mereka.
Verse 38
भविष्यतो निरुत्साहौ भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ मद्विनाशात् परिद्यूनाविति मे वर्तते मति:,“वे मेरे विनाशसे उत्साहशून्य हो जायँगे, अपने बल और पराक्रम खो बैठेंगे और सर्वथा शक्तिहीन हो जायँगे, ऐसा मेरा विश्वास है”
Ini keyakinanku yang teguh: bila aku binasa, mereka akan kehilangan semangat; kekuatan dan kepahlawanan mereka akan runtuh, dan mereka akan menjadi sepenuhnya lemah tak berdaya.
Verse 39
एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदर: भुजड़भोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्,जनमेजय! उस समय भीमसेनने इस तरहकी बहुत-सी बातें कहकर देरतक विलाप किया। वे सर्पके शरीरसे इस प्रकार जकड़ गये थे कि हिल-डुल भी नहीं सकते थे
Waiśampāyana berkata: Maka Vṛkodara (Bhīma) meratap lama, mengucapkan banyak kata seperti itu. Terbelit dan terikat rapat oleh lilitan sang ular, wahai Janamejaya, ia bahkan tak mampu bergerak ataupun bergulat melepaskan diri.
Verse 40
युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो बभूवास्वस्थचेतन: । अनिष्टदर्शनान् घोरानुत्पातान् परिचिन्तयन्,उधर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर अनिष्टसूचक भयंकर उत्पातोंको देखकर बड़ी चिन्तामें पड़े। वे व्याकुल हो गये
Namun Yudhiṣṭhira, putra Kuntī, menjadi gelisah batinnya. Melihat pertanda-pertanda mengerikan yang menandakan kemalangan, ia tenggelam dalam renungan cemas dan kian terusik jiwanya.
Verse 41
दारुणं ह्ुशिवं नादं शिवा दक्षिणत: स्थिता । दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह,उनके आश्रमसे दक्षिण दिशामें, जहाँ आग लगी हुई थी, एक डरी हुई सियारिन खड़ी हो दारुण अमंगलसूचक आर्तनाद करने लगी
Waiśampāyana berkata: Di selatan pertapaan itu, ketika arah sana menyala oleh api, seekor jakal betina yang ketakutan berdiri dan melolong dengan suara keras, pertanda sial yang menggetarkan.
Verse 42
एकपफक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना । रक्त वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमभासुरा,एक पाँख, एक आँख तथा एक पैरवाली भयंकर और मलिन वर्तिका (बटेर चिड़िया) सूर्यकी ओर रक्त उगलती हुई दिखायी दी
Waiśampāyana berkata: Seekor puyuh yang mengerikan dipandang—hanya bersayap satu, bermata satu, dan berkaki satu—tampak memuntahkan darah ke arah matahari; suatu pertanda amat buruk.
Verse 43
प्रववी चानिलो रूक्षक्षण्ड: शर्करकर्षण: । अपसपव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च,उस समय कंकड़ बरसानेवाली रूखी और प्रचण्ड वायु बह रही थी और पशु-पक्षियोंके सम्पूर्ण शब्द दाहिनी ओर हो रहे थे
Waiśampāyana berkata: Lalu bertiuplah angin yang kasar dan ganas, menyeret serta menggesekkan kerikil-kerikil. Dan semua suara binatang serta burung terdengar dari sisi kanan—tanda muram yang menyelimuti saat itu.
Verse 44
पृष्ठतो वायस: कृष्णो याहि याहीति शंसति । मुहुर्मुहु: स्फुरति च दक्षिणो5स्य भुजस्तथा,पीछेकी ओरसे काला कौवा “जाओ-जाओ'” की रट लगा रहा था और उनकी दाहिनी बाँह बार-बार फड़क उठती थी
Dari belakang, seekor gagak hitam berulang-ulang berseru, “Pergilah, pergilah!” dan pada saat yang sama lengan kanannya pun berkedut berkali-kali.
Verse 45
हृदयं चरणश्नमापि वामो5स्य परितप्यति । सव्यस्याक्ष्णो विकारश्नाप्यनिष्ट: समपद्यत,उनके हृदय तथा बायें पैरमें पीड़ा होने लगी। बायीं आँखमें अनिष्टसूचक विकार उत्पन्न हो गया
Hatinya pun mulai nyeri, dan kaki kirinya diliputi rasa sakit. Selain itu, pada mata kirinya timbul kedutan dan gangguan yang menandakan pertanda buruk.
Verse 46
धर्मराजो5पि मेधावी मन््यमानो महद् भयम् । द्रौपदी परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत,भारत! परम बुद्धिमान् धर्मराज युधिष्ठिरने भी अपने मनमें महान् भय मानते हुए द्रौोपदीसे पूछा--“भीमसेन कहाँ है?”
Wahai Bhārata! Bahkan Dharmarāja Yudhiṣṭhira yang bijaksana, dengan rasa takut besar di dalam hati, bertanya kepada Draupadī: “Di mana Bhīma?”
Verse 47
शशंस तस्मै पाञज्चाली चिरयातं वृकोदरम् | स प्रतस्थे महाबाहुर्धाम्पेन सहितो नृप:,द्रौपदीने उत्तर दिया--'उनको यहाँसे गये बहुत देर हो गयी“--यह सुनकर महाबाहु महाराज युधिष्छिर महर्षि धौम्यके साथ उनकी खोजके लिये चल दिये
Draupadī sang Pāñcālī memberitahunya bahwa Vṛkodara (Bhīma) telah pergi dari sana sejak lama. Mendengar itu, raja Yudhiṣṭhira yang berlengan perkasa berangkat mencarinya bersama resi Dhaumya.
Verse 48
द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम् | नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान् प्रति,जाते समय उन्होंने अर्जुनसे कहा--'द्रौपदीकी रक्षा करना।” फिर उन्होंने नकुल और सहदेवको ब्राह्मणोंकी रक्षा एवं सेवाके लिये आज्ञा दी
Saat berangkat, ia berkata kepada Dhanañjaya (Arjuna), “Draupadī harus dilindungi.” Lalu ia memerintahkan Nakula dan Sahadeva untuk melayani para brāhmaṇa serta menjaga keselamatan mereka.
Verse 49
स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात् प्रभु: । मृगयामास कौन्तेयो भीमसेनं महावने,शक्तिशाली कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने उस महान् वनमें भीमसेनके पदचिह्न देखते हुए उस आश्रमसे निकलकर सब ओर खोजा
Melihat jejak kakinya, putra Kuntī yang mulia, Yudhiṣṭhira, berangkat dari pertapaan itu juga dan menyusuri rimba besar ke segala arah untuk mencari Bhīmasena.
Verse 50
स प्राचीं दिशमास्थाय महतो गजयूथपान् । ददर्श पृथिवीं चिटह्लैर्भीमस्य परिचिह्विताम्,पहले पूर्व दिशामें जाकर हाथियोंके बड़े-बड़े यूथपतियोंकों देखा। वहाँकी भूमि भीमसेनके पद-चिह्नोंसे चिह्नित थी
Lalu ia menuju ke arah timur dan melihat para pemimpin besar kawanan gajah. Tanah di sana tampak jelas bertanda oleh jejak kaki Bhīmasena.
Verse 51
ततो मृगसहस््राणि मृगेन्द्राणां शतानि च । पतितानि वने दृष्टवा मार्ग तस्याविशन्नूप:,वहाँसे आगे बढ़नेपर उन्होंने वनमें सैकड़ों सिंह और हजारों अन्य हिंसक पशु पृथ्वीपर पड़े देखे। देखकर भीमसेनके मार्गका अनुसरण करते हुए राजाने उसी वनमें प्रवेश किया
Ketika maju lebih jauh, ia melihat di hutan ribuan binatang dan ratusan singa tergeletak jatuh di tanah. Melihat itu, sang raja mengikuti jejak yang sama dan memasuki rimba itu.
Verse 52
धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थ वातरंहस: । ऊरुवातविनिर्भग्ना ट्रुमा व्यावर्जिता: पथि,वायुके समान वेगशाली वीरवर भीमसेनके शिकारके लिये दौड़नेपर मार्गमें उनकी जाँघोंके आघातसे टूटकर पड़े हुए बहुत-से वृक्ष दिखायी दिये
Saat Bhīmasena yang gagah, secepat angin, berlari mengejar buruan, tampak di sepanjang jalan banyak pohon patah oleh hentakan pahanya dan tersingkir ke tepi.
Verse 53
स गत्वा तैस्तदा चिटह्लैर्ददर्श गिरिगह्रे । रूक्षमारुतभूयिष्ठे निष्पत्रद्रुमसंकुले,तब उन्हीं पद-चिह्लोंके सहारे जाकर उन्होंने पर्वतकी कन्दरामें अपने भाई भीमसेनको देखा, जो अजगरकी पकड़में आकर चेष्टाशून्य हो गये थे। उक्त पर्वतकी कन्दरामें विशेष रूपसे रूक्ष वायु चलती थी। वह गुफा ऐसे वृक्षोंसे ढकी थी, जिनमें नाममात्रके लिये भी पत्ते नहीं थे। इतना ही नहीं, वह स्थान ऊसर, निर्जल, काँटेदार वृक्षोंसे भरा हुआ, पत्थर, टूँठ और छोटे वृक्षोंसे व्याप्त, अत्यन्त दुर्गग और ऊँचा-नीचा था
Mengikuti jejak itu, ia sampai dan melihat sebuah gua di lereng gunung—tempat angin bertiup kasar dan pepohonan tanpa daun menyesaki sekelilingnya. Di sana ia melihat saudaranya, Bhīmasena, tak bergerak karena terbelit oleh ular raksasa.
Verse 54
ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले । अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे । गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा,तब उन्हीं पद-चिह्लोंके सहारे जाकर उन्होंने पर्वतकी कन्दरामें अपने भाई भीमसेनको देखा, जो अजगरकी पकड़में आकर चेष्टाशून्य हो गये थे। उक्त पर्वतकी कन्दरामें विशेष रूपसे रूक्ष वायु चलती थी। वह गुफा ऐसे वृक्षोंसे ढकी थी, जिनमें नाममात्रके लिये भी पत्ते नहीं थे। इतना ही नहीं, वह स्थान ऊसर, निर्जल, काँटेदार वृक्षोंसे भरा हुआ, पत्थर, टूँठ और छोटे वृक्षोंसे व्याप्त, अत्यन्त दुर्गग और ऊँचा-नीचा था
Waiśaṃpāyana berkata—Di suatu wilayah tandus tanpa air, dipenuhi pepohonan berduri, berserakan batu, tunggul, dan semak, amat sukar dilalui serta terjal tak rata—di sanalah saat itu ia melihat sang adik, telah dicengkeram raja para ular dan terbaring tak bergerak.
Verse 179
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि युधिष्ठटिरभीमदर्शने एकोनाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:
Demikian berakhir bab ke-179 dari Vana Parva dalam Śrī Mahābhārata, pada bagian Ājagara, mengenai perjumpaan Yudhiṣṭhira dan Bhīma.
The tension is between immediate corrective action against wrongdoing and strict adherence to vowed exile terms; the chapter resolves it by prioritizing disciplined timing while maintaining readiness and moral clarity.
Ethical leadership is measured by restraint, truthfulness, patience, and fidelity to commitments; strategic capability is to be preserved, but action should align with lawful timing and agreed conditions.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is structural—establishing an authorized teaching forum by introducing Mārkaṇḍeya (and Nārada) as sources for extended purāvr̥tta and dharma instruction.