Sarga 8

Verse 1

मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।2.8.1।।

Manthara ko gussa aa gaya. Usne woh gehna phenk diya. Phir boli, dukh aur gusse mein.

Verse 2

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।2.8.2।।

Pagal aurat, yeh khushi galat waqt pe dikha rahi ho. Tum dukh ke beech mein khadi ho, samajh mein nahi aa raha kya?

Verse 3

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।2.8.3।।

Devi, main toh dukh mein doobi hoon, par andar hi andar tumpe has rahi hoon. Tumhe roona chahiye tha, tum khush ho rahe ho. Itni badi musibat aa gayi hai tumhare upar.

Verse 4

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।2.8.4।।

Tumhari sochi galat ho rahi hai. Kaun si samajhdar aurat khush hogi jab sauteli maa ka beta aage badhe? Woh bhi aisa jaise dushman aage badh raha ho. Yeh to maut ke jaisa hai.

Verse 5

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।2.8.5।।

Bharat se Rama ke liye dar paida ho raha hai. Raja banana dono ka haq hai, isliye tension hai. Main is baat par bahut dukhi hoon. Darne wale se khatra paida hota hai.

Verse 6

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।2.8.6।।

Pehle tum apne khushnaseeb hone par itna garva karti thi. Ab Rama ki maa tumhari sautan hai. Woh tumhare upar bura manane lagi hai. Isme koi surprise nahi hai.

Verse 7

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।2.8.7।।

Jab Rama raja banega, uske paas sone-moti sab kuch hoga. Us time tumhara beta Bharat haar jayega. Tum dono dukhi ho jaoge. Yeh to hona hi tha.

Verse 8

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।2.8.8।।

Jab Rama raja banega, Bharat ka kaam ho jayega. Raja banana uska haq bhi hai. Isliye beta, soch samajh ke raja ka kaam sambhalo. Yeh tumhare liye sahi hai.

Verse 9

सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।2.8.9।।

Kausalaya bahut khushnasib hai. Uska beta kal Rajkumar banega. Brahmin log Pushya nakshatra mein iska kaam karenge. Yeh bada pad hai.

Verse 10

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।2.8.10।।

Tum Kausalya ki naukrani banke rah jaogi. Haath jodke khadi rahna, jaise naukran log rehte hain. Kausalya khush hai, uske dushman ab kuch nahi kar sakte.

Verse 11

एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।2.8.11।।

Agar aisa hua to tum hamare saath uski naukrani ban jaogi. Aur tumhara beta bhi Ram ka naukar banke rahega.

Verse 12

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।2.8.12।।

Ram ke taraf ki auratein khush hongi. Lekin Bharat ke girne se, tumhari bahuon ka khush rehna mushkil hai.

Verse 13

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।2.8.13।।

Manthara khush thi aur baat kar rahi thi. Rani Kaikeyi ne dekha aur sirf Ram ki tareef ki.

Verse 14

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः।रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।2.8.14।।

Ram dharam jaanta hai. Bade logon ne sikhaya hai, control mein rehta hai, shukriya jaanta hai, sach bolta hai, saaf dil hai. Raja ka bada beta hai, isliye woh rajya ka haqdaar hai.

Verse 15

भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।2.8.15।।

Lambi umar milegi use. Apne bhaiyon aur naukaron ka baap ki tarah khayal rakhega. Kubji, Ram ka rajya-abhishek sun ke tu itna dukhi kyun ho rahi hai?

Verse 16

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।2.8.16।।

Bharat bhi rajya paaega. Ram ke sau saal baad. Yeh purana rajya hai, baap-dada ka. Bharat bhi ek accha aadmi hai.

Verse 17

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे।भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।2.8.17।।

Manthara, tumhe aaj tak khushi mili hai. Abhi bhi tumhare paas sab kuchh hai. Aage bhi sab theek rahega. Phir tum kyun pareshan ho?

Verse 18

यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।2.8.18।।

Bharat mere liye jaisa pyaara hai, Raghav usse bhi zyada hai. Woh mujhse itna pyaar se baat karte hain, Kausalya se bhi zyada.

Verse 19

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।2.8.19।।

Agar rajya Ram ka hai, toh Bharat ka bhi hai. Kyunki Raghav apne bhaiyon ko khud jaisa hi maante hain.

Verse 20

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.8.20।।

Kaikeyi ki baat sun ke Manthara bahut dukhi ho gayi. Woh gusse mein saans lene lagi. Phir usne Kaikeyi se yeh kaha.

Verse 21

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।2.8.21।।

Tumhari buddhi kam kar rahi hai, isliye tum apna nuksaan nahi dekh pa rahe. Dukh ka samundar bahut bada hai, gham aur musibat faila rahi hain. Tum usme doob rahe ho aur samajh nahi aa raha ki aage kya bura hoga.

Verse 22

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः।राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।2.8.22।।

Raghav raj banenge, aur unke baad unka beta raja banega. Par Kaikeyi, tumhara beta Bharat raj ghar se bahar ho jayega. Log uska mazaak udayenge.

Verse 23

न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।2.8.23।।

Raja ke saare bete raj singhasan par nahi baith sakte. Agar sabko raja bana diya jaye, toh bahut bada gadbad ho jayega. Raj chalana mushkil ho jayega.

Verse 24

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।2.8.24।।

Isliye Kaikeyi, raja log bade bete ko raj de dete hain. Ya agar koi aur beta hai jo achha hai, usko bhi raj de sakte hain. Yehi raj ka dastoor hai.

Verse 25

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।2.8.25।।

Tumhara beta bilkul toot jayega. Aisa lagega jaise koi anath ho, na koi sukh milega, na raj ghar mein koi jagah milegi. Woh sabse door ho jayega.

Verse 26

साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।2.8.26।।

Main tumhare liye hi yahan aayi hoon, phir bhi tum mujhe samajh nahi rahe. Jab tumhari dusri patni age badh rahi hai, tab tum mujhe koi tohfa dena chahte ho jaise koi purana hisaab chuka rahe ho.

Verse 27

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।2.8.27।।

Ek baat pakki hai. Jab Ram rajya paa lenge, aur koi kaanta bhi nahi bachega, toh woh Bharat ko desh se bahar bhej denge. Ya phir use mar bhi sakte hain.

Verse 28

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।2.8.28।।

Bharat toh abhi baccha tha jab tumne use mama ke ghar bhej diya. Aur paas rehne se hi pyar badhta hai, yeh toh cheezon mein bhi hota hai.

Verse 29

भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।2.8.29।।

Aur Shatrughn bhi Bharat ke saath chala gaya, jo Bharat ka kahega woh karega. Dekho, jaise Lakshman Ram ke saath hai, waise hi Shatrughn Bharat ke saath hai.

Verse 30

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।2.8.30।।

Sunne mein aata hai ki jungle wale log ek ped kaatne ke liye nishani lagate hain. Par jab uske paas kaante wala ghaas ug aata hai, woh ped badi mushkil se bach jaata hai. Kaante wali ghaas uski jaan bacha deti hai.

Verse 31

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।2.8.31।।

Lakshman, Sumitra ka beta, Ram ki hifazat karta hai. Aur Ram bhi Lakshman ki dekhbhal karta hai. In dono ka bhai-chara duniya mein mashhoor hai, jaise Ashwini Kumar dono bhai the.

Verse 32

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।2.8.32।।

Isliye Ram Lakshman ke saath kabhi koi bura kaam nahi karega, chhota sa bhi nahi. Par Bharat ke saath Ram zaroor kuch galat karega, isme koi shak nahi hai.

Verse 33

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।2.8.33।।

Isliye aapka beta Rajgriha se seedha jungle chala jaaye. Mujhe yeh baat pasand aati hai. Aur sach batao toh aapke liye bhi yeh accha hai.

Verse 34

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।2.8.34।।

Is tarah se tumhari aur tumhare parivar ki bhalai hogi. Agar Bharat dharam ke hisaab se rajya paa le, toh sab theek ho jaayega.

Verse 35

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।2.8.35।।

Main tumhare liye dukhi hoon, tumne itni badi galti kar di. Kaun aisa samajhdar hai jo khushi manaye? Bharata to Rama ka bhai hai, uska rival hai. Ab Rama powerful ho gaya hai, Bharata kaise bachega? Yeh to maut se bachne jaisa mushkil hai.

Verse 36

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।2.8.36।।

Bharata ki wajah se Rama ke raj ka dar hai. Main soch ke ghabra gaya hoon. Dar lagta hai ki Bharata pe kutch bura ho jayega. Jaise jungle mein haathi ke herd pe sher aata hai, waise hi Bharata Rama ke neeche dab jayega. Use bachana padega.

Verse 37

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।2.8.37।।

Lakshman bada archer hai, woh Rama ke saath poora chipka hua hai. Aur Shatrughna bhi Bharata ke saath waise hi hai. Jaise Lakshman Rama ke liye hai, waise Shatrughna Bharata ke liye hai. Dono apne bade bhaiyon ke saath khade hain.

Verse 38

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिप्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवंसहैव दीना भरतेन भामिनि।।2.8.38।।

Bharata ke liye raj gaddi door ho gayi hai. Dono bhai chhote hain, lekin Bharata ka number pehle tha. Ab woh bhi gaya. Rama banega raja, Bharata rehgaya chhota bhai. Yeh unfair hai, par situation aisi ho gayi hai.

Verse 39

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।2.8.39।।

Rama bahut samajhdar hai, woh kshatriya dharma jaanta hai. Woh apna kaam karta hai, kuch bhi galat nahi karta. Main uske baare mein soch ke dar gaya hoon. Tumhare bete Bharata ka kya hoga? Rama raj karega to Bharata kahan rahega? Abhi sochna padega.