Amritnada

Verse 1

शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः । परं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥१॥

શાસ્ત્રો અધ્યયન કરીને અને વારંવાર અભ્યાસ કરીને, મેધાવી પુરુષ પરમ બ્રહ્મને જાણી તે શાસ્ત્રોને અગ્નિશલાકા સમા ત્યજી દે।

Verse 2

ओङ्कारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥२॥

ઓંકારના રથ પર આરોહણ કરીને અને વિષ્ણુને સારથિ બનાવી, બ્રહ્મલોકના પદનો અન્વેષી રુદ્રની આરાધનામાં તત્પર થઈ આગળ વધે છે।

Verse 3

तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥३॥

જ્યાં સુધી રથમાર્ગ પર છે ત્યાં સુધી રથથી જ જવું. રથમાર્ગના અંતસ્થાને પહોંચીને રથ ત્યજી આગળ વધે છે।

Verse 4

मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् । अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥४॥

માત્રા અને લિંગચિહ્નવાળું ‘પદ’ ત્યજી, શબ્દ તથા વ્યંજન-ઉચ્ચારણથી રહિત, સ્વરવિહિન ‘મકાર’ દ્વારા સૂક્ષ્મ પદને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 5

शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥५॥

શબ્દાદિ પાંચ વિષયો અને મન અતિ ચંચળ છે; આત્માના રશ્મિઓ (બાહ્ય પ્રવાહો)નું ચિંતન કરવું—તેને પ્રત્યાહાર કહે છે।

Verse 6

प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥

ઇન્દ્રિયપ્રત્યાહાર, પછી ધ્યાન, પ્રાણાયામ, ત્યારબાદ ધારણા; તેમજ તર્ક અને સમાધિ—આને યોગના છ અંગો કહેવાય છે.

Verse 7

यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥७॥

જેમ પર્વતની ધાતુઓના મલ ધમન (ભઠ્ઠીમાં ફૂંક)થી બળી જાય છે, તેમ ઇન્દ્રિયકૃત દોષ પ્રાણનિગ્રહથી દગ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 8

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥८॥

પ્રાણાયામોથી દોષોને દગ્ધ કરવો, અને ધારણાઓથી કિલ્બિષ (પાપ/મલ) નાશ કરવો. પ્રત્યાહારથી વિષય-સંસર્ગથી મુક્ત થવું, અને ધ્યાનથી અનૈશ્વર્ય ગુણોને અતિક્રમવા.

Verse 9

किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥९॥

કિલ્બિષ (પાપ/મલ) ને નિશ્ચયે ક્ષય સુધી પહોંચાડીને, પછી ‘રુચિર’—તે પ્રકાશમય/મનોહર તત્ત્વનું ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 10

रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा । प्राणायामस्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥१०॥

‘રુચિર’, તેમજ રેચક (શ્વાસ છોડવો) અને વાયુનું આકર્ષણ (આકર્ષણ/પૂરણ)—પ્રાણાયામ ત્રણ કહેવાયા છે: રેચક, પૂરક અને કુંભક.

Verse 11

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥

વ્યાહૃતિઓ અને પ્રણવ સહિત, ‘શિરસ્’ (પરિશિષ્ટ) સાથે ગાયત્રીનું ત્રણ વાર પઠન કરવું; પ્રાણને દીર્ઘ અને સંયમિત રાખીને—આને પ્રાણાયામ કહે છે.

Verse 12

उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥१२॥

વાયુને બહાર કાઢીને, આકાશને શૂન્ય અને અહંકાર-રહિત કરવું; શૂન્યભાવથી મનને જોડવું—આ રેચકનું લક્ષણ છે.

Verse 13

वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१३॥

જેમ માણસ કમળની નળી દ્વારા મોઢાથી પાણી ખેંચે છે, તેમ વાયુને અંદર ખેંચવો; આ પૂరకનું લક્ષણ છે.

Verse 14

नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् । एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१४॥

ન શ્વાસ અંદર લેવો, ન બહાર છોડવો; અને અંગોને જરાય હલાવાં નહીં; આવા ભાવમાં પોતાને સ્થિર કરવો—આ કુંભકનું લક્ષણ છે.

Verse 15

अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु । काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥१५॥

રૂપોને જાણે અંધની જેમ જો; શબ્દને જાણે બહેરાની જેમ સાંભળ; પોતાના દેહને કાષ્ઠ સમાન માન—આ પ્રશાંતનું લક્ષણ છે.

Verse 16

मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥१६॥

મનને સંકલ્પસ્વરૂપ માની ધ્યાન કરીને, બુદ્ધિમાન તેને આત્મામાં સંક્ષિપ્ત (લય) કરે છે. ત્યારબાદ એ રીતે આત્માને સ્થિર ધારણ કરવું—તેને ‘ધારણા’ કહેવામાં આવે છે॥૧૬॥

Verse 17

आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते । समं मन्येत यं लब्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥१७॥

આગમ (શાસ્ત્ર)ને વિરોધ ન કરે એવું જે ઊહન/વિચાર, તેને ‘તર્ક’ કહે છે. જેને પ્રાપ્ત કરીને સર્વને સમ (એકરસ) માનવામાં આવે—તે ‘સમાધિ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે॥૧૭॥

Verse 18

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

સમ, રમ્ય અને સર્વદોષવિવર્જિત ભૂમિભાગે મનોભાવથી ‘મનોમયી રક્ષા’ સ્થાપી અને મંડલમાં જપ કરીને, પદ્મક, સ્વસ્તિક અથવા ભદ્રાસન—એમાંથી કોઈ યોગાસન સમ્યક રીતે બાંધી ઉત્તરાભિમુખ થઈ સ્થિત થવું. એક આંગળીથી એક નાસિકાપુટ બંધ કરી પ્રાણ (મારુત)ને અંદર ખેંચી, આંતરિક અગ્નિ ધારણ કરી અને માત્ર શબ્દનું જ ચિંતન કરવું॥૧૮–૨૦॥

Verse 19

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

સમ, રમ્ય અને દોષરહિત ભૂમિ પર મનોભાવથી રક્ષા સ્થાપી અને મંડલમાં જપ કરીને, પદ્મક/સ્વસ્તિક/ભદ્રાસનમાંથી કોઈ આસન સમ્યક રીતે બાંધી ઉત્તરાભિમુખ થઈ સ્થિત થવું. એક આંગળીથી એક નાસિકાપુટ બંધ કરી પ્રાણને અંદર ખેંચી, આંતરિક અગ્નિ ધારણ કરી અને માત્ર શબ્દનું જ ચિંતન કરવું॥૧૮–૨૦॥

Verse 20

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

નિર્દોષ, સમ અને રમ્ય ભૂમિ પર મનોભાવથી રક્ષા સ્થાપી અને મંડલમાં જપ કરીને, પદ્મક/સ્વસ્તિક/ભદ્રાસનમાં સમ્યક રીતે બેસી ઉત્તરાભિમુખ રહેવું. એક આંગળીથી એક નાસિકાપુટ બંધ કરી પ્રાણને અંદર ખેંચી, આંતરિક અગ્નિ ધારણ કરી અને માત્ર શબ્દનું જ ધ્યાન કરવું॥૧૮–૨૦॥

Verse 21

ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ॐ इत्येकेन रेचयेत् । दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुर्यादात्ममलच्युतिम् ॥२१॥

‘ઓં’ એકાક્ષર બ્રહ્મ છે. એ જ એક ‘ઓં’ વડે રેચન (શ્વાસત્યાગ) કરવો; દિવ્ય મંત્રનો વારંવાર અભ્યાસ કરીને આત્મમલિનતા દૂર કરવી.

Verse 22

पश्चाद्ध्यायीत् पूर्वोक्तक्रमशो मन्त्रविद्बुधः । स्थूलातिस्थूलमात्रायं नाभेरूर्ध्वरुपक्रमः ॥२२॥

પછી મંત્રવિદ્ બુદ્ધિમાન પૂર્વોક્ત ક્રમ મુજબ ક્રમશઃ ધ્યાન કરે—સ્થૂલથી અતિસ્થૂલ સુધીની આ માત્રામાં, નાભિથી ઊર્ધ્વગામી રૂપથી આરંભ કરે.

Verse 23

तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय च महामतिः । स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत् ॥२३॥

આડું, ઉપર અને નીચે—આ દિશાઓની દૃષ્ટિ ત્યજીને, મહામતિ સાધક સ્થિર, અચળ અને નિર્વિકંપ બની સદા યોગનો અભ્યાસ કરે.

Verse 24

तालमात्राविनिष्कम्पो धारणायोजनं तथा । द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः ॥२४॥

તાલમાત્રા જેટલી નિર્વિકંપ સ્થિરતા ધારાṇાનું યોજન કહેવાય છે; અને યોગ દ્વાદશમાત્રાનો છે—કાળ અનુસાર આ નિયમ સ્મૃત છે.

Verse 25

अघोषमव्यञ्जनमस्वरं च अकण्ठताल्वोष्ठमनासिकं च । अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदक्षरं न क्षरते कदाचित् ॥२५॥

જે અક્ષર અઘોષ, અવ્યંજન અને અસ્વર છે; કણ્ઠ, તાલુ, ઓષ્ઠ તથા નાસિકા-ઉચ્ચારણથી રહિત છે; ‘ર’ (રેફ)થી ઉત્પન્ન નથી અને બંને ઊષ્મ (શ, ષ, સ, હ)થી વર્જિત છે—એ અક્ષર કદી ક્ષરતું નથી.

Verse 26

येनासौ पश्यते मार्गं प्राणस्तेन हि गच्छति । अतस्तमभ्यसेन्नित्यं सन्मार्गगमनाय वै ॥२६॥

જે ઉપાયથી તે માર્ગને જુએ છે, એ જ ઉપાયથી પ્રાણ આગળ વધે છે. તેથી સન્માર્ગે ગમન માટે તેનો નિત્ય અભ્યાસ કરવો જોઈએ॥૨૬॥

Verse 27

हृद्द्वारं वायुद्वारं च मूर्धद्वारमतः परम् । मोक्षद्वारं बिलं चैव सुषिरं मण्डलं विदुः ॥२७॥

તેઓ હૃદ્-દ્વાર, વાયુ-દ્વાર અને તેના પરે મૂર્ધા-દ્વાર એમ જાણે છે. તેમજ મોક્ષ-દ્વારને ‘બિલ’, ‘સુષિર’ અને ‘મંડલ’ તરીકે પણ ઓળખે છે॥૨૭॥

Verse 28

भयं क्रोधमथालस्यमतिस्वप्नातिजागरम् । अत्याहरमनाहरं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥२८॥

ભય, ક્રોધ અને આળસ; અતિનિદ્રા અને અતિજાગરણ; અતિઆહાર અને અનાહાર—આ બધું યોગીએ સદા વરજવું જોઈએ॥૨૮॥

Verse 29

अनेन विधिना सम्यङ्नित्यमभ्यसतः क्रमात् । स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ॥२९॥

આ વિધિ પ્રમાણે જે સાધક ક્રમથી સમ્યક્ અને નિત્ય અભ્યાસ કરે છે, તેના અંદર ત્રણ માસમાં જ્ઞાન સ્વયં ઉત્પન્ન થાય છે—શંકા નથી॥૨૯॥

Verse 30

चतुर्भिः पश्यते देवान्पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः । इच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः ॥३०॥

ચાર માસમાં તે દેવોના દર્શન કરે છે; પાંચ માસમાં તેમના સમાન વિક્રમવાળો બને છે. છઠ્ઠા માસમાં ઇચ્છામાત્રથી કૈવલ્ય પ્રાપ્ત કરે છે—શંકા નથી॥૩૦॥

Verse 31

पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतुर्मात्राणि वारुणः । आग्नेयस्तु त्रिमात्रोऽसौ वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥३१॥

પાર્થિવ તત્ત્વ પાંચ માત્રાનું છે; વારુણ તત્ત્વ ચાર માત્રાનું. આગ્નેય તત્ત્વ ત્રણ માત્રાનું છે; અને વાયવ્ય તત્ત્વ બે માત્રાનું કહેવાય છે.

Verse 32

एकमात्रस्तथाकाशो ह्यर्धमात्रं तु चिन्तयेत् । सिद्धिं कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥३२॥

એ જ રીતે આકાશ એક માત્રાનું છે; અને અર્ધમાત્રાનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. મનથી સિદ્ધિ કરીને, આત્મા દ્વારા આત્મામાં આત્માનું ચિંતન કરવું.

Verse 33

त्रिंशत्पर्वाङ्गुलः प्राणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः । एष प्राण इति ख्यातो बाह्यप्राणस्य गोचरः ॥३३॥

પ્રાણનું પરિમાણ ‘ત્રીસ પર્વ-અંગુલ’ કહેવાયું છે; જ્યાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠિત રહે છે. એ જ ‘પ્રાણ’ તરીકે ખ્યાત—બાહ્ય શ્વાસનો ગોચર.

Verse 34

अशीतिश्च शतं चैव सहस्राणि त्रयोदश । लक्षश्चैकोननिःश्वास अहोरात्रप्रमाणतः ॥३४॥

અહોરાત્રના પ્રમાણ મુજબ—એંસી અને સો, તેમજ તેર હજાર; અને એક લાખમાંથી એક ઓછા નિશ્વાસો (શ્વાસ-ગણના) થાય છે.

Verse 35

प्राण आद्यो हृदिस्थाने अपानस्तु पुनर्गुदे । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥३५॥

પ્રાણ—આદ્ય—હૃદયસ્થાને છે; અપાન ફરી ગૂદામાં. સમાન નાભિદેશમાં છે; અને ઉદાન કણ્ઠમાં આશ્રિત છે.

Verse 36

व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावृत्य तिष्ठति । अथ वर्णास्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥३६॥

વ્યાન સર્વ અંગોમાં સદા વ્યાપીને સર્વત્ર પ્રસરીને રહે છે. હવે પ્રાણ આદિ પાંચના વર્ણ ક્રમશઃ જણાવવામાં આવે છે॥૩૬॥

Verse 37

रक्तवर्णो मणिप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥३७॥

પ્રાણવાયુ રક્તવર્ણનો, મણિ સમાન તેજસ્વી કહેવાયો છે. તેના મધ્યમાં અપાન ઇન્દ્રગોપ સમાન પ્રભાવાળો છે॥૩૭॥

Verse 38

समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः । आपाण्डर उदानश्च व्यानो ह्यर्चिस्समप्रभः ॥३८॥

સમાન તે બંનેની વચ્ચે ગાયના દૂધ જેવી ધવળ પ્રભા ધરાવે છે. ઉદાન ફિક્કો પાંડુર છે અને વ્યાન જ્વાળા સમાન તેજસ્વી છે॥૩૮॥

Verse 39

यस्येदं मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि । यत्र तत्र म्रियेद्वापि न स भूयोऽभिजायते । न स भूयोऽभिजायत इत्युपनिषत् ॥३९॥

જેનાં માટે આ મારુત (પ્રાણવાયુ) આ મંડળને ભેદીને મસ્તકના શિખર સુધી જાય છે—તે જ્યાં ક્યાંય મરે તોય ફરી જન્મ લેતો નથી. ‘ફરી જન્મ લેતો નથી’—આ ઉપનિષદ॥૩૯॥