Amritbindu

Verse 1

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥१॥

મન ખરેખર બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—શુદ્ધ અને અશુદ્ધ. કામના-સંકલ્પરૂપ મન અશુદ્ધ છે; કામનાવિવર્જિત મન શુદ્ધ છે.

Verse 2

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥२॥

મનુષ્યોના બંધન અને મોક્ષનું કારણ મન જ છે. વિષયાસક્ત મન બંધન માટે; વિષયવિહિન મન મોક્ષ માટે સ્મૃત છે.

Verse 3

यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते । अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ निरस्तविषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि । यदाऽऽयात्यात्मनो भावं तदा तत्परमं पदम् ॥३-४॥

કારણ કે આ મનની મુક્તિ વિષયવિહિનતાથી માનવામાં આવે છે, તેથી મુમુક્ષુએ સદા મનને વિષયવિહિન કરવું જોઈએ. વિષયાસંગ ત્યજી, હૃદયમાં મનને સુસંયમિત કરતાં—જ્યારે તે આત્મભાવને પામે, ત્યારે એ જ પરમ પદ છે.

Verse 4

यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते । अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ निरस्तविषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि । यदाऽऽयात्यात्मनो भावं तदा तत्परमं पदम् ॥३-४॥

કારણ કે આ મનની મુક્તિ વિષયવિહિનતાથી માનવામાં આવે છે, તેથી મુમુક્ષુએ સદા મનને વિષયવિહિન કરવું જોઈએ. વિષયાસંગ ત્યજી, હૃદયમાં મનને સુસંયમિત કરતાં—જ્યારે તે આત્મભાવને પામે, ત્યારે એ જ પરમ પદ છે.

Verse 5

तावदेव निरोद्धव्यं यावद्धृदि गतं क्षयम् । एतज्ज्ञानं च ध्यानं च शेषो न्यायश्च विस्तरः ॥५॥

મનને એટલો જ સમય રોકવું જોઈએ, જ્યાં સુધી તે હૃદયમાં લય (ક્ષય) પામે. આ જ જ્ઞાન છે અને આ જ ધ્યાન છે; બાકી બધું તર્ક અને વિસ્તરણ માત્ર છે.

Verse 6

नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यं न चिन्त्यं चिन्त्यमेव च । पक्षपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥६॥

તે ન તો ચિંતનીય છે, ન અચિંતનીય; ન વિચાર્ય છે, ન માત્ર વિચાર્ય જ. પક્ષપાતથી મુક્ત થતાં ત્યારે બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 7

स्वरेण संधयेद्योगमस्वरं भावयेत्परम् । अस्वरेणानुभावेन नाभावो भाव इष्यते ॥७॥

સ્વર (ધ્વનિ) વડે યોગનું સંધાન કરવું; પરમને ‘અસ્વર’ (નિઃશબ્દ) રૂપે ભાવવું. અસ્વરના અનુભવરূপ બોધથી ‘અભાવ’ને ‘ભાવ’ માનતા નથી.

Verse 8

तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥८॥

એ જ નિષ્કલ, નિર્વિકલ્પ, નિરંજન બ્રહ્મ છે. ‘તે બ્રહ્મ હું છું’ એમ જાણી નિશ્ચયે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । अप्रमेयमनादिं च यज्ज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥९॥

જે નિર્વિકલ્પ અને અનંત છે, હેતુ તથા દૃષ્ટાંતથી રહિત છે, અપ્રમેય અને અનાદિ છે—તેને જાણી બુદ્ધિમાન મુક્ત થાય છે.

Verse 10

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥१०॥

ન નિરોધ છે, ન ઉત્પત્તિ; ન કોઈ બદ્ધ છે, ન સાધક. ન મુમુક્ષુ છે, ન મુક્ત—આ જ પરમાર્થ સત્ય છે.

Verse 11

एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥११॥

જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—આ ત્રણ અવસ્થામાં એકમાત્ર આત્માનું જ મનન કરવું જોઈએ. જે ત્રિ-અવસ્થાથી પર છે, તેને પુનર્જન્મ નથી.

Verse 12

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥१२॥

એક જ ભૂતાત્મા દરેક પ્રાણીમાં અંતરાત્મા રૂપે સ્થિત છે. તે એક હોવા છતાં અનેક રૂપે દેખાય છે—જળમાં ચંદ્રના પ્રતિબિંબ જેવી રીતે.

Verse 13

घटसंवृतमाकाशं नीयमानो घटे यथा । घटो नीयेत नाकाशः तद्वज्जीवो नभोपमः ॥१३॥

ઘટમાં આવરાયેલ આકાશ, ઘટ લઈ જવાય ત્યારે જાણે સાથે લઈ જવાય તેમ લાગે; ખરેખર લઈ જવાય છે ઘટ, આકાશ નહીં. તેમ જ જીવ આકાશસમાન છે.

Verse 14

घटवद्विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः । तद्भेदे न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥१४॥

ઘટની જેમ (ઉપાધિથી) દ્વિવિધ આકાર ધારણ કરીને વારંવાર ભંગ થતો હોવા છતાં—(આકાશ/આત્મા) તે ભંગને જાણતો નથી; છતાં તે સદૈવ જ્ઞાતા છે.

Verse 15

शब्दमायावृतो नैव तमसा याति पुष्करे । भिन्ने तमसि चैकत्वमेक एवानुपश्यति ॥१५॥

શબ્દમાયાથી આવૃત થવાથી (હૃદય-કમળમાં) અંધકારને પાર જોઈ શકાતું નથી. અને જ્યારે તે અંધકાર ભેદાય છે, ત્યારે એકમાત્ર (આત્મા) એકત્વને અનુપશ્યે છે.

Verse 16

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन्क्षीणे यदक्षरम् । तद्विद्वानक्षरं ध्यायेद्यदीच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥१६॥

શબ્દરૂપ અક્ષર પરમ બ્રહ્મ છે; તે શબ્દ-અક્ષર ક્ષીણ થાય ત્યારે જે અવશેષ રહે તે જ અવિનાશી અક્ષર. જે આત્મશાંતિ ઇચ્છે તે જાણીને અક્ષરનું ધ્યાન કરે॥૧૬॥

Verse 17

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥१७॥

જાણવા યોગ્ય બે વિદ્યાઓ છે—શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ. જે શબ્દબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે॥૧૭॥

Verse 18

ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः ॥१८॥

ગ્રંથનો અભ્યાસ કરીને, જ્ઞાન અને અનુભૂતિમાં તત્પર મেধાવી પુરુષે ગ્રંથને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દેવો જોઈએ—જેમ ધાન્ય ઇચ્છનાર ભૂસો ત્યજી દે છે॥૧૮॥

Verse 19

गवामनेकवर्णानां क्षीरस्याप्येकवर्णता । क्षीरवत्पश्यते ज्ञानं लिङ्गिनस्तु गवां यथा ॥१९॥

અनेक રંગની ગાયોનું દૂધ એક જ રંગનું હોય છે. તેમ જ જ્ઞાન દૂધની જેમ એક છે; દેહધારી જીવો ગાયો જેવી વિવિધતા ધરાવે છે॥૧૯॥

Verse 20

घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । सततं मनसि मन्थयितव्यं मनो मन्थानभूतेन ॥२०॥

જેમ દૂધમાં ઘી ગુપ્ત રહે છે, તેમ દરેક ભૂતમાં વિજ્ઞાન (આત્મસાક્ષાત્કાર) વસે છે. મનને મથણી બનાવી, મનથી જ તેને સતત મથવું જોઈએ॥૨૦॥

Verse 21

ज्ञाननेत्रं समाधाय चोद्धरेद्वह्निवत्परम् । निष्कलं निश्चलं शान्तं तद्ब्रह्माहमिति स्मृतम् ॥२१॥

સમાધિમાં જ્ઞાન-નેત્ર સ્થિર કરીને, અગ્નિ સમે પરમ તત્ત્વને પ્રજ્વલિત કરી સాక్షાત્કાર કરવો. તે પરબ્રહ્મ નિષ્કલ, નિશ્ચલ અને શાંત છે—“તદ્ બ્રહ્માહં” એવી સ્મૃતિ છે॥૨૧॥

Verse 22

सर्वभूताधिवासं यद्भूतेषु च वसत्यपि । सर्वानुग्राहकत्वेन तदस्म्यहं वासुदेवः ॥२२॥

જે સર્વ ભૂતોનું અધિવાસ છે અને ભૂતોમાં જ વસે છે; સર્વ પર અનુગ્રહ કરનાર સ્વરૂપે—તે હું છું, વાસુદેવ॥૨૨॥