Arunika
આરુણિક ઉપનિષદ કૃષ્ણ-યજુર્વેદ સાથે સંકળાયેલું એક સંન્યાસ ઉપનિષદ છે, જે થોડા જ મંત્રોમાં સંન્યાસની વૈદાન્તિક મહત્તા સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં સંન્યાસને માત્ર બાહ્ય આશ્રમ-પરિવર્તન નહીં, પરંતુ બ્રહ્મજ્ઞાન માટે અનુકૂળ જીવન-રૂપ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. કર્મકાંડનો ત્યાગ વેદનિંદા માટે નથી; વેદનો પરમ તાત્પર્ય જ્ઞાનમાં પૂર્ણ થાય છે—આ દૃષ્ટિ અહીં મુખ્ય છે. ઉપનિષદ આંતરિક સંન્યાસ પર ભાર મૂકે છે: અપરીગ્રહ, વૈરાગ્ય, સમદર્શન, અને માન-અપમાન તથા સુખ-દુઃખમાં સમતા. સંન્યાસીની ઓળખ ‘કર્તા-ભોક્તા’ ભાવથી દૂર થઈ ‘સાક્ષી-ચૈતન્ય’માં સ્થિત થવામાં છે. તેથી મોક્ષને પરલોકીય ફળ નહીં, પરંતુ જ્ઞાનથી અહીં જ પ્રાપ્ત થતી સ્વતંત્રતા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
Start ReadingKey Teachings
Saṃnyāsa as a direct support for Brahma-jñāna: renunciation protects the inquiry into ātman/brahman.
Primacy of knowledge (jñāna) over ritual action (karma) for mokṣa, while acknowledging preparatory disciplines.
Non-possessiveness (aparigraha) and minimal requisites as outward expressions of inner freedom.
Sama-darśana (equal vision) and equanimity amid honor/dishonor, pleasure/pain.
Abidance in the Self as the sole refuge: identity shifts from agent (kartā) to witness (sākṣin).
Inner renunciation is essential; external marks are secondary to dispassion (vairāgya) and discernment (viveka).
Fearlessness and serenity arise from recognizing the Self as unborn, unchanging, and non-dual.
Verses of the Arunika
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम। तं गत्वोवाच— केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजामीति। तं होवाच प्रजापतिः— तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं स्वाध्यायं भूर्लोकं भुवर्लोकं स्वर...
ૐ। પ્રાજાપત્ય આરુણિ પ્રજાપતિના લોકમાં ગયો. જઈને બોલ્યો— “ભગવન્, સર્વ કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ હું કયા ઉપાયે કરું?” પ્રજાપતિએ કહ્યું— “પુત્રો, ભાઈઓ, બંધુઓ; શિખા, યજ્ઞોપવીત, યાગ, સ્વાધ્યાય; ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહઃ, જનઃ, તપઃ, સત્ય લોકો; તેમજ અતલથી પાતાળ સુધી અને બ્રહ્માંડ—આ બધું ત્યજી દે. દંડ, આચ્છાદનવસ્ત્ર અને કૌપીન ગ્રહણ કર. બાકી બધું છોડ.”
Sannyāsa (renunciation) as a means to mokṣa; disidentification from loka and karmaVerse 2
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत्। लौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत्। गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत्। कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत्। पात्रं विसृजेत्। पवित्रं विसृ...
ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી અથવા વાનપ્રસ્થ—યજ્ઞોપવીતને જમીન પર કે જળમાં વિસર્જિત કરે. લૌકિક અગ્નિઓને ઉદરાગ્નિમાં સમારોપિત કરે. ગાયત્રીને પોતાની વાણી-અગ્નિમાં સમારોપિત કરે. કુટીચર બ્રહ્મચારી કુટુંબનો ત્યાગ કરે. ભિક્ષાપાત્ર, પવિત્ર, દંડો અને લોક-આસક્તિ પણ ત્યજી દે. ત્યારબાદ મંત્રવિહિન આચરણ કરે. ‘ઊર્ધ્વગમન’ એટલે ઉચ્ચ લોકલાભની ઇચ્છા ત્યજે. આહારને ઔષધ સમાન ગ્રહણ કરે. પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન, સાંજ—ત્રિસંધ્યાએ સ્નાન કરે. સંધિને આત્મામાં સમાધિરૂપે સાધે. સર્વ વેદોમાં આરણ્યકનું પુનઃપુનઃ અધ્યયન કરે; ઉપનિષદનું વારંવાર અધ્યયન કરે.
Internalization of yajña; amantraka life; nididhyāsana through Upaniṣadic recitation and samādhiVerse 3
खल्वहं ब्रह्मसूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव। विद्वान् त्रिवृत्सूत्रं त्यजेत्। विद्वान् य एवं वेद— संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मयेति— त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो (दद्यात्)। मत्तः सर्वं प्...
બ્રહ્મના સૂચનથી ‘સૂત્ર’ બ્રહ્મસૂત્ર છે; હું જ તે છું. જ્ઞાની ત્રિવૃત્ (ત્રિગુણ) સૂત્ર ત્યજે. જે એમ જાણે તે ત્રણ વાર કહે— “મારા દ્વારા સંન્યાસિત, મારા દ્વારા સંન્યાસિત, મારા દ્વારા સંન્યાસિત”—અને સર્વ ભૂતોને અભય આપે. મારાથી જ સર્વ પ્રવર્તે છે. “હે સખા, તું વિમોચન છે; તું મિત્ર છે. તું ઇન્દ્રનો વજ્ર છે, વૃત્રઘ્ન છે. મારા માટે શર્મ (રક્ષા) થા; જે પાપ છે તે નિવાર”—એવું. આ મંત્રથી વાંસનો દંડ બનાવી અને કૌપીન ગ્રહણ કરે. આહારને ઔષધ સમાન આચરે; યથાલાભ ભોજન કરે. બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા, અપરીગ્રહ અને સત્ય—એને પ્રયત્નથી રક્ષો, રક્ષો, રક્ષો।
Brahman as the real ‘sūtra’; jñāna-based renunciation; abhaya (fearlessness) and yama-like vowsVerse 4
अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ, ब्रह्मचर्यं, मृत्पात्रम् अलाम्बुपात्रं दारुपात्रं वा। यतीनां कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पेच्छासूयाममत्वाहङ्कारादीनपि परित्यजेत्। वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासा...
હવે પરમહંસ પરિવ્રાજકો માટે—આસન, શયન વગેરે ભૂમિ પર જ; બ્રહ્મચર્ય; પાત્ર માટીનું, લાઉનું અથવા લાકડાનું હોઈ શકે. યતિએ કામ, ક્રોધ, હર્ષ, રોષ, લોભ, મોહ, દંભ, દર્પ, ઇચ્છા, અસૂયા, મમતા, અહંકાર વગેરેને પણ પરિત્યજવા જોઈએ. વર્ષાકાળમાં સ્થિરશીલ રહી આઠ મહિના એકલા વિહરે; અથવા બે જ વિહરે—એવું કહેવાયું છે.
Paramahaṁsa-sannyāsa; vairāgya and antaḥkaraṇa-śuddhi (purification of mind)Verse 5
स खल्वेवं यो विद्वान् सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत्। पितरं पुत्रम् अग्निम् उपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह यत्। यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रम् उदरपात्रं वा। ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपन...
જે વિદ્વાન આ રીતે જાણે છે, તે ઉપનયન પછી કે તે પહેલાં જ આ બધું ત્યજી દે—પિતા, પુત્ર, અગ્નિ, યજ્ઞોપવીત, કર્મ, પત્ની અને અહીં જે કંઈ છે તે. યતિઓ ભિક્ષા માટે ગામમાં પ્રવેશે છે—હાથને પાત્ર માનીને અથવા ઉદરને પાત્ર માનીને. તે આ ઉપનિષદ સ્થાપે— “ૐ હિ ૐ હિ ૐ હિ।” આ ઉપનિષદને એમ જાણીને, જે એવો વેદે છે, તે પાલાશ, બિલ્વ, અશ્વત્થ અથવા ઉદુમ્બર કાઠનો દંડ, મૌંજી મેખલા અને યજ્ઞોપવીત ત્યજીને શૂર બને છે. “વિષ્ણુનું તે પરમ પદ ઋષિઓ સદા જુએ છે, જેમ દિવ્ય આકાશમાં વિસ્તરેલું નેત્ર. તે પદને જાગૃત, પ્રજ્ઞાવાન, પ્રેરિત વિપ્રો પ્રજ્વલિત કરે છે— વિષ્ણુનું તે જ પરમ પદ।” આ રીતે નિર્વાણનું અનુશાસન; વેદનું અનુશાસન, વેદનું અનુશાસન।
Nirvāṇa/mokṣa through radical tyāga and Upaniṣadic knowledge; ‘Viṣṇu’s highest padam’ as the supreme stateAsk anything about the Arunika Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
