Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં એકત્રીસમો અધ્યાય આરંભે છે. ઋષિઓ બોલ્યા—અમિત પરાક્રમી દેવ રુદ્ર શંકરે બ્રહ્માના દેહજ કપાળને પૂર્વે પૃથ્વી પર કેવી રીતે સ્થાપિત કર્યું?

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

સૂતે કહ્યું—હે ઋષિઓ, પાપનો નાશ કરનાર આ પુણ્યકથા સાંભળો—દેવદેવ, ધીમાન મહાદેવનું માહાત્મ્ય।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

પૂર્વકાળે મેરુશિખરે મહર્ષિઓએ લોકાદિ દેવ પિતામહ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને પૂછ્યું—એક અવિનાશી તત્ત્વ શું છે?

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

મહેશની માયાથી મોહિત થયેલો લોકસમ્ભવ (જગતનો સર્જક), પરમ તત્ત્વને ન જાણીને, પોતાના આત્મસ્વરૂપ વિષે ધૃષ્ટતાથી બોલ્યો।

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

હું ધાતા, જગતની યોનિ-મૂળ, સ્વયંભૂ—એકમાત્ર ઈશ્વર છું. હું અનાદિ પરમ બ્રહ્મ છું; મારી આરાધના કરવાથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

હું જ સર્વ દેવોના પ્રવર્તક અને નિવર્તક છું; સર્વ લોકોમાં મારાથી ઊંચો કોઈ નથી।

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

તે એમ માનતો હતો ત્યારે નારાયણના અંશથી જન્મેલો એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ થયો; હળવા હાસ્ય સાથે તેણે વચન કહ્યું—ક્રોધથી તેની આંખો તાંબ્રવર્ણ થઈ હતી।

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

હે બ્રહ્મન! અત્યારે તને આ સ્થિતિ કેમ આવી છે, તેનું કારણ શું? અજ્ઞાન-યોગથી યુક્ત થવું તને શોભતું નથી।

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

હું જ લોકોનાં ધાતા (પાલક) છું; હું જ યજ્ઞ છું; હું જ નારાયણ, પરમ પ્રભુ છું. મારા વિના આ જગતને ક્યારેય, ક્યાંય જીવન નથી.

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

હું જ પરમ જ્યોતિ છું; હું જ પરમ ગતિ (સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય) છું. મારી પ્રેરણાથી તું આ સમગ્ર ભુવનમંડળ—લોકચક્ર સર્જ્યું છે.

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

આ રીતે મોહવશ, પરસ્પર વિજય ઇચ્છતા તે બે દેવો વાદ કરતા રહ્યા; તેઓ જ્યાં હતા ત્યાં જ ચારેય વેદો આવી પહોંચ્યા.

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

યજ્ઞાત્મ સ્વરૂપે સ્થિર રહેલા દેવ બ્રહ્માને ધ્યાનપૂર્વક નિહાળી, ભક્તિભયથી વ્યાકુળ હૃદયે વેદોએ પરમેષ્ઠિનનું યથાર્થ તત્ત્વ કહ્યું.

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ઋગ્વેદ બોલ્યો—જેનાં અંતરમાં સર્વ ભૂતો સ્થિત છે અને જેમાથી સર્વ પ્રવર્તે છે; જ્ઞાનીજન જેને પરમ તત્ત્વ કહે છે, તે દેવ મહેશ્વર છે.

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

યજુર્વેદે કહ્યું—જે પ્રભુ સર્વ યજ્ઞોથી પૂજાય છે અને યોગથી પણ વિધિપૂર્વક સમર્ચિત થાય છે; જેને ‘ઈશ્વર’ દેવ કહે છે, તે જ દેવ પિનાકધારી શિવ છે.

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

સામવેદે કહ્યું—જેનાથી આ વિશ્વચક્ર ફરતું રહે છે અને જે આકાશના અંતરમાં શિવમય તત્ત્વ છે; જે સત્ય યોગીઓ જાણે છે—તે જ મહાદેવ, તે જ શંકર છે.

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

અથર્વવેદે કહ્યું—જેનને પ્રયત્નશીલ યતિઓ પરમ યોગેશ્વર રૂપે દર્શે છે; જે મહેશ, પુરુષ, રુદ્ર છે—તે જ દેવ, તે જ ભગવાન્ ભવ (શિવ) છે.

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

આ રીતે ભગવાન બ્રહ્માએ વેદોએ ઉચ્ચારેલું તે શુભ વચન સાંભળી, હળવા હાસ્ય સાથે વાણી ઉચ્ચારી; વિશ્વાત્મા હોવા છતાં તેઓ ક્ષણમાત્ર મોહિત થયા.

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

સર્વસંગવિવર્જિત તે પરમ બ્રહ્મ પત્ની સાથે અને અતિગર્વિત પ્રમથો સાથે કેવી રીતે રમે શકે?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

આ રીતે કહેવાયા પછી, પ્રણવાત્મા સનાતન ભગવાન અમૂર્ત હોવા છતાં મૂર્તિ ધારણ કરીને પિતામહ બ્રહ્માને વચન બોલ્યા।

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

પ્રણવે કહ્યું—આ ભગવાન રુદ્ર ક્યારેય પોતાના આત્માથી ભિન્ન એવી ‘પત્ની’માં રમતા નથી; કારણ કે મહેશ્વર એવા જ છે।

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

એ જ ભગવાન ઈશ છે—સ્વયંપ્રકાશ અને સનાતન. તેમની દેવી તેમના પોતાના આનંદસ્વરૂપા કહેવાય છે; તે શિવા છે, બહારથી જોડાયેલી નથી।

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

આ રીતે કહ્યા છતાં, યજ્ઞમૂર્તિ અજ (અજન્મા)નું અજ્ઞાન નાશ પામ્યું નહીં; કારણ કે તે ઈશ્વરની જ માયાથી ઢાંકાયેલું હતું।

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

એ દરમિયાન વિશ્વભાવન વિરિંચ (બ્રહ્મા)એ એક મહાજ્યોતિ જોઈ—અદ્ભુત અને દિવ્ય—જે ગગનના અંતરાલને સંપૂર્ણ ભરતી હતી।

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

તેના મધ્યમાં નિર્મળ, વર્તુળાકાર મંડળ પ્રગટ થયું, તેજથી ઝળહળતું; તે દિવ્ય હતું અને આકાશના મધ્યમાં સ્થિત હતું, હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

લોકપિતામહ બ્રહ્માએ પ્રભુના શિરોભાગ પર તે દિવ્ય મુખ જોઈને, એ જ દર્શન દ્વારા તે ભયંકર, પ્રચંડ, નિર્દોષ તેજોમંડળનું અવલોકન કર્યું।

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

અતિ કોપથી બ્રહ્મા પ્રજ્વલિત થયા; તેમનું પાંચમું શિર (દગ્ધ થઈ) અદૃશ્ય થયું. એ જ ક્ષણે મહાન પુરુષ નીલલોહિત પ્રગટ થયા।

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

ત્રિશૂલધારી, પિંગળવર્ણ દેવ, જેમણે નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કર્યો હતો, ત્યાં સ્થિત હતા. તે શંકર—નીલલોહિતને—ભગવાન બ્રહ્માએ કહ્યું।

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

હે શંકર, તારો પૂર્વ પ્રાદુર્ભાવ હું જાણું છું—તું લલાટમાંથી જ પ્રગટ થયો હતો. હે મહેશાન, માત્ર મારી જ શરણમાં આવ।

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

પદ્મયોનિ બ્રહ્માના ગર્વભર્યા વચનો સાંભળી રથેશ્વર પ્રભુએ લોકદાહક ભૈરવ—‘કાળ’ નામના પુરુષને મોકલ્યો।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

બ્રહ્મા સાથે અતિ મહાન યુદ્ધ કરીને કાળભૈરવે વિરિંચિ (બ્રહ્મા)નું પાંચમું મુખ કાપી નાખ્યું।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

શંભુ દેવ દ્વારા મુખ કપાઈ જતા વિશ્વસ્રષ્ટા દેવ બ્રહ્મા મૃત સમાન પડી ગયા; પરંતુ ઈશ-યોગથી ફરી જીવન પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

પછી તેણે મંડળના અંતરમાં સ્થિત ગિરીશને જોયા—સનાતન મહાદેવ, જે મહાદેવી સાથે આસનસ્થ હતા।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

નાગરાજના વલય અને ચંદ્રકલાના ભૂષણથી અલંકૃત, કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી, જટાજૂટથી તેઓ વિરાજે છે।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

તે વાઘચર્મવસ્ત્રધારી, દિવ્ય માળાથી વિભૂષિત; હાથમાં ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર—દર્શન માટે દુર્લભ—યોગી, જેમનું ભૂષણ પવિત્ર ભસ્મ હતું।

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

તે આંતરિક ધ્યાનાવકાશમાં યોગનિષ્ઠો હૃદયસ્થ ઈશ્વરને દર્શે છે; તેમ જ તેણે આદિદેવ—બ્રહ્મસ્વરૂપ મહાદેવને જોયા।

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

જેનાની પરમા દેવી—અતીન્દ્રિય શક્તિ—આકાશમાં સ્થિત છે, તે મહેશ્વર અનંત ઐશ્વર્યોથી યુક્ત યોગસ્વરૂપ રૂપે નિશ્ચયે દર્શાય છે।

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

જેનામાં સમગ્ર જગતનું મોહજનક બીજ લય પામે છે—તે રુદ્ર એકવારના પ્રણામમાત્રથી પણ નિશ્ચયે પ્રગટ થાય છે।

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

જે આચારમાં ન રત એવા પોતાના ભક્તોને પણ માત્ર ‘પોતાના’ માનીને મુક્ત કરે છે—તેના સિવાય લોકનો બીજો કોઈ નાયક ખરેખર દેખાતો નથી।

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

જેનાં નિર્મળ સ્વરૂપને વેદવિદ્, શાંત, દ્વંદ્વાતીત અને બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ તપસ્વીઓ જાણે છે—તે જ નિશ્ચયે શંભુ રૂપે દર્શાય છે।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

જેનાં લિંગની બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા બ્રહ્મવાદી ઋષિઓ સદા અર્ચના કરે છે—તે જ નિશ્ચયે વિશ્વેશ, વિશ્વનાથ રૂપે દર્શાય છે।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

જેનામાં સમગ્ર જગતનું બીજ—આ મોહક શક્તિ—લય પામે છે; તે રુદ્ર તો માત્ર એક વારના પ્રણામથી પણ નિશ્ચય દર્શાય છે।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

વિદ્યા સહચરી બની જે ભગવાન સૂર્યમંડળની અંદર સ્થિત છે—ત્યાં જ હિરણ્યગર્ભપુત્ર કહેવાતા ઈશ્વરનું નિશ્ચય દર્શન થાય છે।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

જેનાં પાર्श્વને સમસ્ત જગતની જનની, વિજ્ઞાન-તનુ ઈશ્વરી દેવી ક્ષણમાત્ર પણ છોડતી નથી—તે શંકર રૂપે દર્શિત થયો।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

ફૂલ હોય કે પાન—જે તેમના પાદયુગલ પર જળ અર્પે છે, તે સંસારને તરી જાય છે; અને શિવકૃપાથી એ જ રુદ્ર-સ્વરૂપ પામે છે એમ કહેવાય છે.

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

તેમના સાન્નિધ્યમાં સનાતન કાળ સર્વને સંયમિત કરી શાસે છે. યોગ-સ્વરૂપ એ કાળ જ ‘કાળનો પણ કાળ’ એવા પરમ નિયંતારૂપે દેખાય છે.

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

તે સર્વ લોકોનું જીવન અને ત્રિલોકનું ભૂષણ છે. એ દેવ સોમરૂપે દેખાય છે; અને સોમ તો એ પરમના જ અલંકાર છે—જેનાં અલંકાર સ્વયં તે છે.

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

જેનુ યોગ સ્વભાવથી જ દેવી સાથે સદા પ્રત્યક્ષ એકરૂપ છે—તેના વિષે ગવાય છે કે પરમ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે; એવો જ સાચો યોગી તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

હે દેવી! યોગતત્ત્વ જાણનારા યોગીઓ દિવસ-રાત વિયોગ તરફ ન વળીને સતત યોગનું ધ્યાન કરે છે; એવો જ પુરુષ સાચો યોગી તરીકે દેખાય છે.

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

મહાદેવી સહિત સનાતન મહાદેવને ઉત્તમ આસન પર આસિન જોઈ તેણે પરમ સ્મૃતિ—પરમ આધ્યાત્મિક જાગૃતિ—પ્રાપ્ત કરી।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

માહેશ્વરી પ્રદત્ત દિવ્ય સ્મૃતિ પ્રાપ્ત કરીને અજ ભગવાને ચંદ્રભૂષિત વરદાતા સોમને પ્રસન્ન કર્યો।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

બ્રહ્માએ કહ્યું—મહાન દેવને નમસ્કાર; મહાદેવીને વારંવાર નમસ્કાર. શાંત શિવને નમસ્કાર; શાંતિસ્વરૂપા શિવાને નમસ્કાર।

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ॐ. તમને બ્રહ્મરૂપે નમસ્કાર; તમારી વિદ્યાને વારંવાર નમસ્કાર. મૂળપ્રકૃતિને નમસ્કાર; મહેશને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

વિજ્ઞાનદેહને વારંવાર નમસ્કાર; હે ચિંતા-શક્તિ, તમને વારંવાર નમસ્કાર. કાળાતીત કાળકાળને નમસ્કાર; હે ઈશ્વરી, તમને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

રુદ્રને વારંવાર નમસ્કાર; હે રુદ્રાણી, તમને પણ પુનઃપુનઃ પ્રણામ. હે કામશક્તિ, તમને નમો નમઃ; અને હે માયાશક્તિ, તમને પણ વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

સર્વ કાર્યોના નિયંત્રકને, સર્જનને ચેતન કરનાર શક્તિને વારંવાર નમસ્કાર. હે પ્રકૃતિ-સ્વરૂપ, તમને પ્રણામ; અને હે નારાયણ, તમને પણ નમસ્કાર.

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

હે યોગના આદિદાતા, તમને નમસ્કાર; હે યોગીઓના ગુરુ, તમને પ્રણામ. સંસારબંધનના નાશકને નમઃ; અને સંસારોત્પત્તિના કારણને પણ નમઃ.

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

નિત્યાનંદસ્વરૂપ સર્વસમર્થ પ્રભુને નમસ્કાર—આનંદમૂર્તિને પ્રણામ. કાર્ય-કારણથી પરે રહેનારને નમઃ; અને વિશ્વપ્રકૃતિ સ્વરૂપને પણ નમઃ.

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

હે ઓંકારમૂર્તિ, તમને નમસ્કાર; ઓંકારની અંદર સ્થિત રહેનારને પ્રણામ. હે વ્યોમમાં પ્રતિષ્ઠિત, તમને નમઃ; અને હે વ્યોમશક્તિ, તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

આ રીતે સોમાષ્ટક સ્તોત્રથી પ્રભુની સ્તુતિ કરીને પિતામહ બ્રહ્માએ ઈશ્વરને પ્રણામ કર્યો. તેઓ દંડવત્ ભૂમિ પર પડી ગયા અને શતરુદ્રીયનો જપ કરીને સ્તુતિ કરતા રહ્યા।

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

પછી પ્રણતજનની પીડા હરનાર દેવ મહાદેવ હરએ બંને હાથથી તેમને ઊભા કર્યા અને કહ્યું—“હવે હું તારા પર પ્રસન્ન છું।”

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

તેણે પરમ યોગ તથા અતુલ, મહાન ઐશ્વર્ય આપીને, પછી સામે ઊભેલા દેવ નীলલોહિત પરમેશ્વરને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

આ આ જગતના બ્રહ્મા છે—પ્રથમજ પુત્ર, સંપૂર્ણ પૂજ્ય. તારે તેને પોતાના સમાન રક્ષવો; એ તારો ગુરુ, જેઠ અને પિતા છે।

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

હે અનઘ, આ પુરાણપુરુષને તારે વધ કરવો નહીં. પોતાના યોગ-ઐશ્વર્યના મહાત્મ્યથી તે માત્ર મારી જ શરણમાં આવ્યો છે।

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

હે નિષ્પાપ! આ યજ્ઞ સ્વયં ભગવાન છે, પરંતુ ગર્વિત થયો છે. તેથી વિરિંચ (બ્રહ્મા)ના હિત માટે તેને તું નિયંત્રિત કર અને આ ભાર તારા શિરે ધારણ કર।

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

બ્રહ્મહત્યાના પાપ નિવારણ માટે વ્રત ધારણ કર અને લોકશિક્ષા માટે તેને દર્શાવ. સદા ભિક્ષાથી જીવન યાપન કર અને દેવતુલ્ય પૂજ્ય દ્વિજોને સ્થાપિત કર।

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

આ રીતે વચન કહી ભગવાન પરમેશ્વર પોતાના સ્વાભાવિક દિવ્ય ધામે ગયા અને તે પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

ત્યારે જટાધારી, નીલ-લોહિત સ્વરૂપવાળા ભગવાન ઈશે કાલભૈરવ દ્વારા બ્રહ્માના મુખને ગ્રહણ કરાવ્યું।

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

પાપનાશ માટે લોકહિતકારી આ વ્રતનું આચરણ કર. કપાલહસ્ત ભગવાન સર્વ દિશાઓમાંથી ભિક્ષા ગ્રહણ કરે.

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

આ રીતે કહી તેણે ‘બ્રહ્મહત્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ તે કન્યાને મોકલી; તેના ચહેરા પર બહાર નીકળેલા દાંતોથી ભયાનકતા હતી અને તે જ્વાળાઓની માળાથી વિભૂષિત હતી.

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

જ્યાં સુધી તે દિવ્ય વારાણસી નગરીમાં પહોંચે, ત્યાં સુધી તે ભયંકર સમયગાળામાં તું ત્રિલોચન (શિવ)ને અનુસરી ચાલ।

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

આ રીતે કાલાગ્નિને સંબોધીને દેવ મહેશ્વરે કહ્યું—“મારા નિયોગથી ભિક્ષાર્થી બની સમગ્ર લોકમાં ભ્રમણ કર.”

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

જ્યારે તું દેવેશ, નિરામય નારાયણનું દર્શન કરશે, ત્યારે તે જ તને પાપશોધનનો ઉપાય સ્પષ્ટ રીતે કહેશે.

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

દેવતાઓના વચન સાંભળી ભગવાન હર—હાથમાં કપાલ ધારણ કરનાર, વિશ્વાત્મા—ત્રણેય લોકમાં વિહર્યા.

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

તેણે વિચિત્ર વેશ ધારણ કરી, પોતાના સ્વતેજથી દીપ્તિમાન—શ્રીમંત, પરમ પવિત્ર, અતુલ અને જટાજૂટથી વિરાજિત થઈ પ્રગટ થયો।

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

કરોડો સૂર્ય સમી કાંતિ ધરાવતા, અતિગર્વિત પ્રમથોથી ઘેરાયેલા—કાલાગ્નિ સમા નેત્રોવાળા મહાદેવ અપર તેજથી પ્રકાશિત થયા।

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

પરમેશ્વરના તે અમૃતસમાન દિવ્ય આનંદને પીને, લીલાવિલાસથી સમૃદ્ધ ઈશ્વર લોકોમાં પ્રગટ થવા આવે છે।

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

કાળ સમા મુખવાળા, કાળભૈરવરૂપ શંકરને—રૂપલાવણ્યથી સમ્પન્ન જોઈને—સ્ત્રીઓનો સમૂહ તેની પાછળ ગયો।

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

તેઓ પ્રભુના સમક્ષ વિવિધ ગીતો ગાતા અને નૃત્ય કરતા; તેમના સ્મિતભર્યા મુખને જોઈ ભ્રૂભંગિમા પણ કરતા।

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

ત્રિશૂલધારી તે દેવો, દાનવો વગેરેના પ્રદેશો પાર કરીને વિષ્ણુના ભવનમાં ગયો, જ્યાં મધુસૂદન વિરાજે છે।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

દિવ્ય ભવનને નિહાળી લોકકલ્યાણકારી શંકરે પોતાના શ્રેષ્ઠ ભૂતગણો સાથે તરત જ પ્રવેશ કરવાનો આરંભ કર્યો।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

પરમેશ્વરના તે પરમ દિવ્ય ભાવને ન ઓળખીને ત્રિશૂલચિહ્નધારી મહાબલી દ્વારપાલે માર્ગ રોકી દીધો।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

શંખ-ચક્ર-ગદા હાથમાં ધારણ કરનાર, પીતવસ્ત્રધારી, મહાબાહુ—તે ‘વિશ્વક્સેન’ તરીકે ખ્યાત, વિષ્ણુના અંશથી ઉત્પન્ન।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

પછી શંકરના એક ગણે વિષ્ણુસંભવ તે સત્તા સાથે યુદ્ધ કર્યું; ભૈરવની આજ્ઞાથી ભયંકર બની તે ‘કાલવેગ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

કાલવેગ નામના તેને જીતીને, ક્રોધથી રક્તવર્ણ નેત્રોવાળો તે રુદ્રની સામે ઉગ્ર સુદર્શન ચક્ર ફેંકી દીધું।

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

પછી ત્રિપુરારી, ત્રિશૂલધારી દેવ મહાદેવ—શત્રુજિત્—ધસી આવતાં તેને અવજ્ઞાભરી નજરે નિહાળવા લાગ્યા।

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

એ દરમિયાન, યુગાંતની અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત તે મહાભૂતના વક્ષમાં ત્રિશૂલ ભેદીને તેને ધરતી પર પાડી દીધો।

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

ત્રિશૂલથી અત્યંત ઘાયલ થઈ, પોતાનું પરમ બળ ત્યજી, મૃત્યુને સામે જોઈ તે રોગથી પીડિત પ્રાણીની જેમ પ્રાણ ત્યાગી ગયો।

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

પ્રમથોના શ્રેષ્ઠો સાથે તે વિષ્ણુ-પુરુષને સંહાર કરીને, કલેવર લઈને તે અંતર્ગૃહમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

જગતના કારણરૂપ ઈશ્વર ભગવાનને નિહાળી ભગવાન હરિએ પોતાનું લલાટ ફાડી રક્તધારા વહાવી।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

હે ભગવન, હે અમિત તેજવાળા, મારી આ ભિક્ષા-અર્પણ સ્વીકારો. હે ત્રિપુરમર્દન, તમારાથી અપ્રગટ એવું કશું નથી।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનું તે કપાલપાત્ર તોય પૂર્ણ ન થયું; સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી એ જ ધારા વહેતી રહી।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

પછી પ્રભુ નારાયણસ્વરૂપ ભગવાન હરિએ વૈદિક મંત્રોથી સ્તુતિ કરીને, બહુમાનપૂર્વક કાલરુદ્રને સંબોધ્યા।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

“તમે બ્રહ્માનું આ મુખ (રૂપ) શા માટે ધારણ કર્યું?” એમ પૂછાતા ભગવાન પરમેશ્વરે સમગ્ર વર્તાંત કહ્યો।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

ત્યારે અચ્યુત હૃષીકેશ દેવેશએ બ્રહ્મહત્યાને બોલાવી ત્રિશૂલધારી શૂલિન શંકરને પ્રાર્થના કરી—“મને આ પાપબંધનમાંથી મુક્ત કરો।”

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

મુરારિએ કહ્યા છતાં તે તેની બાજુ છોડીને ગઈ નહીં. ત્યારે જગદ્યોનિ સર્વજ્ઞે લાંબો વિચાર કરીને શંકરને કહ્યું।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

હે ભગવન, દિવ્ય અને શુભ વારાણસી નગરીમાં જાઓ; ત્યાં ઈશ્વર સર્વ જગતના દોષ-પાપોને શીઘ્ર નાશ કરે છે।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

પછી દેવ લોકહિતની ઇચ્છાથી લીલાપૂર્વક સ્વેચ્છાએ સર્વ ગુપ્ત તીર્થો અને પવિત્ર આયતનોમાં ગયા।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

પ્રમથ એવા મહાયોગીઓ દ્વારા સર્વ તરફથી સ્તુતિ પામીને, તે મહાયોગી અહીં-ત્યાં નૃત્ય કરવા લાગ્યો—દેહ જાણે પોતાના હાથમાં મૂકેલો હોય તેમ પૂર્ણ વશમાં।

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

ભગવાન હરિ—સ્વયં નારાયણ—તેની તરફ દોડી ગયા. પછી બીજું રૂપ ધારણ કરી નૃત્યદર્શન માટે આતુર થયા.

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

ચારે તરફ જોયા છતાં ગોવિંદ મળ્યા નહીં. ત્યારે વૃષભચિહ્નિત આજ્ઞાવાળા પ્રભુ મૃદુ હાસ્ય સાથે, અનંત યોગાત્મા બની, વારંવાર નૃત્ય કરવા લાગ્યા.

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

પછી અનુચરો સાથે રુદ્ર અને હરિ પણ—ધર્મના વાહક અને ધારક—પરંપરામાં વારાણસી તરીકે પ્રસિદ્ધ મહાદેવપુરી તરફ ગયા.

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

દેવેશ પ્રવેશતાં જ, કપર્દિન શિવની સામે બ્રહ્મહત્યાએ ‘હા! હા!’ કહી ઊંચા નાદે વિલાપ કર્યો અને દુઃખિત થઈ પાતાળમાં ઉતરી ગઈ.

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

તે પરમ પવિત્ર સ્થાને પ્રવેશ કરીને હર (શિવ)એ બ્રહ્માનું કપાળ મૂક્યું; અને ગણોના સમક્ષ દેવ શંકરે તેને વિધિવત્ સ્થાપિત કર્યું.

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

સ્થાપિત કરીને મહાદેવે એ જ કલેવર આપ્યું. કરુણાસાગર ઈશ્વરે વિષ્ણુને કહ્યું—“આ સજીવ થાઓ”—અને તેને અર્પણ કર્યું.

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

જે અવિરત મારા શ્રેષ્ઠ કાપાલિક વેષનું સ્મરણ કરે છે, તેમનું પાપ ઝડપથી નાશ પામે છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ.

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં જઈ વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરવાથી, બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે.

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

આ જગત અશાશ્વત છે એમ જાણી જે ખરેખર આ પવિત્ર સ્થાને વસે છે, દેહાંત સમયે હું તેમને પરમ જ્ઞાન અને પરમ પદ અર્પું છું.

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

આમ કહી ભગવાને જનાર્દનને આલિંગન કર્યું; અને પ્રમથોના અધિપતિઓ સાથે તેઓ ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયા.

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

ત્રિશૂલધારી પ્રભુ (શિવ) પાસેથી વિષ્વક્સેન પ્રાપ્ત કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પરમ દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરી ત્વરિત પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

આ પવિત્ર વર્ણન મેં તમને કહ્યું—કપાલમોચન તીર્થ; તે શુભ છે, સ્થાણુ (શિવ)ને પ્રિય છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

બ્રાહ્મણોની સમીપે જે આ અધ્યાયનું પાઠ કરે છે, તે વાણી, મન અને કાયાથી કરેલા પાપોથી મુક્ત થાય છે।