Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकत्रिशो ऽध्यायः व्यास उवाच सुरापस्तु सुरां तप्तामग्निवर्णां स्वयं पिबेत् / तया स काये निर्दग्धे मुच्यते तु द्विजोत्तमः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. વ્યાસે કહ્યું—જે સૂરાપાન કરેલો હોય, તે પોતે અગ્નિવર્ણ તપ્ત સૂરા પીવે; તેનાથી દેહ દગ્ધ થતાં તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 2

गोमूत्रमग्निवर्णं वा गोशकृद्रसमेव वा / पयो घृतं जलं वाथ मुच्यते पातकात् ततः

અગ્નિવર્ણ ગોમૂત્ર અથવા ગોશકૃદનો નિષ્કાશિત રસ; અથવા દૂધ, ઘી કે પાણી—આનું સેવન કરવાથી પછી પાતકમાંથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 3

जलार्द्रवासाः प्रयतो ध्यात्वा नारायणं हरिम् / ब्रह्महत्याव्रतं चाथ चरेत् तत्पापशान्तये

જળથી ભીંજાયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરી, સંયમી અને શુદ્ધચિત્ત બની નારાયણ-હરિનું ધ્યાન કરવું; અને તે પાપની શાંતિ માટે બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તનું વ્રત આચરવું.

Verse 4

सुवर्णस्तेयकृद् विप्रो राजानमभिगम्य तु / स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

સુવર્ણ ચોરી કરનાર બ્રાહ્મણ રાજાને મળવા જઈ, પોતાનું કર્મ સ્વીકારી કહે—“મહારાજ, મને શાસન/દંડ આપો.”

Verse 5

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद् हन्यात् ततः स्वयम् / वधे तु शुद्ध्यते स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा

રાજા મુસળ/ગદા લઈને તેને એક વાર પ્રહાર કરે, પછી સ્વયં (દંડવિધાન કરે). વધ થવાથી ચોર શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ બ્રાહ્મણ શુદ્ધિ માત્ર તપથી જ પામે છે.

Verse 6

स्कन्धेनादाय मुसलं लकुटं वापि खादिरम् / शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा

ખભા પર મુસળ ઉઠાવી, અથવા ખદિર લાકડાનો લાકૂટ; અથવા બંને બાજુથી તીક્ષ્ણ ભાલો, અથવા માત્ર લોખંડનો દંડ લઈને।

Verse 7

राजा तेन च गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता / आचक्षाणेन तत्पापमेवङ्कर्मास्मि शाधि माम्

તે લઈને, વાળ ખુલ્લા રાખીને દોડતો રાજા પાસે જવો; અને તે પાપ જાહેર કરીને કહે—“મેં આવું કર્મ કર્યું છે, મને શાસન કરો (પ્રાયશ્ચિત્ત કહો).”

Verse 8

शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनः स्तेयाद् विमुच्यते / अशासित्वा तु तं राजास्तेनस्याप्नोति किल्बिषम्

દંડથી કે ધર્મસત્તા દ્વારા અપાયેલી મુક્તિથી ચોર ચોરીના પાપથી મુક્ત થાય છે. પરંતુ રાજા જો તેને દંડ ન આપે, તો રાજા જ ચોરનો દોષ પામે છે.

Verse 9

तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् / चीरवासा द्विजो ऽरण्ये चरेद् ब्रह्महणो व्रतम्

તપસ્યા દ્વારા સુવર્ણચોરીથી થયેલો કલુષ દૂર કરવા ઇચ્છતો દ્વિજ છાલવસ્ત્ર ધારણ કરીને અરણ્યમાં વસે અને બ્રહ્મહત્યારાના માટે નિર્ધારિત વ્રત વિધિપૂર્વક આચરે.

Verse 10

स्नात्वाश्वमेधावभृथे पूतः स्यादथवा द्विजः / प्रदद्याद् वाथ विप्रेभ्यः स्वात्मतुल्यं हिरण्यकम्

અશ્વમેધના અવભૃથસ્નાનમાં સ્નાન કરવાથી દ્વિજ શુદ્ધ થાય છે; અથવા પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે વિપ્રોને પોતાના દેહમૂલ્ય જેટલું સોનું શ્રદ્ધાથી દાન કરવું જોઈએ.

Verse 11

चरेद् वा वत्सरं कृच्छ्रं ब्रह्मचर्यपरायणः / ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु तत्पापस्यापनुत्तये

બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ સ્વર્ણચોરી કરનાર બ્રાહ્મણે તે પાપ દૂર કરવા માટે એક વર્ષ સુધી કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 12

गुरोर्भार्यां समारुह्य ब्राह्मणः काममोहितः / अवगूहेत् स्त्रियं तप्तां दीप्तां कार्ष्णायसीं कृताम्

કામમોહથી ગુરુપત્નીનું ઉલ્લંઘન કરનાર બ્રાહ્મણે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે તપ્ત અને દીપ્ત કાળા લોખંડથી બનાવેલી સ્ત્રીમૂર્તિને આલિંગન કરવું જોઈએ.

Verse 13

स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय चाञ्चलौ / आतिष्ठेद् दक्षिणामाशामानिपातादजिह्मगः

અથવા પોતે પોતાના લિંગ અને અંડકોષને કાપીને હાથમાં રાખીને, દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને જ્યાં સુધી પડી ન જાય ત્યાં સુધી સીધા ઊભા રહેવું.

Verse 14

गुर्वर्थं वा हतः शुद्ध्येच्चरेद् वा ब्रह्महा व्रतम् / शाखां वा कण्टकोपेतां परिष्वज्याथ वत्सरम् / अधः शयीत नियतो मुच्यते गुरुतल्पगः

ગુરુ માટે પ્રાણ ત્યાગ કરવાથી તે શુદ્ધ થાય છે, અથવા બ્રહ્મહત્યાનું વ્રત કરે. અથવા એક વર્ષ સુધી કાંટાવાળી ડાળીને ગળે લગાવીને નીચે સૂઈ રહે, તેનાથી ગુરુતલ્પગ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 15

कृच्छ्रं वाब्दं चरेद् विप्रश्चीरवासाः समाहितः / अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुद्ध्यते नरः

બ્રાહ્મણે વલ્કલ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે એક વર્ષ સુધી કૃચ્છ્ર વ્રત કરવું જોઈએ. અથવા અશ્વમેધ યજ્ઞના અવભૃથ સ્નાનથી મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે.

Verse 16

काले ऽष्टमे वा भुञ्जानो ब्रह्मचारी सदाव्रती / स्थानासनाभ्यां विहरंस्त्रिरह्नो ऽभ्युपयन्नपः

સદા વ્રતનું પાલન કરનાર બ્રહ્મચારીએ આઠમા પ્રહરમાં ભોજન કરવું, માત્ર ઊભા રહેવું કે બેસવું અને દિવસમાં ત્રણ વાર જળનું આચમન કરવું.

Verse 17

अधः शायी त्रिभिर्वर्षैस्तद् व्यपोहति पातकम् / चान्द्रायणानि वा कुर्यात् पञ्च चत्वारि वा पुनः

ત્રણ વર્ષ સુધી જમીન પર સૂવાથી તે પાપ નષ્ટ થાય છે. અથવા તેણે પાંચ કે ચાર વાર ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 18

पतितैः संप्रयुक्तानामथ वक्ष्यामि निष्कृतिम् / पतितेन तु संसर्गं यो येन कुरुते द्विजः / स तत्पापापनोदार्थं तस्यैव व्रतमाचरेत्

હવે હું પતિતોના સંપર્કમાં આવેલા લોકોનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું. જે દ્વિજ પતિત સાથે જે પ્રકારનો સંગ કરે, તે સંગથી ઉત્પન્ન પાપ દૂર કરવા માટે એ જ અનુરૂપ વ્રતનું આચરણ કરે.

Verse 19

तप्तकृच्छ्रं चरेद् वाथ संवत्सरमतन्द्रितः / षाण्मासिके तु संसर्गे प्रायश्चित्तार्धमर्हति

અથવા તે નિષ્કાળજી વિના એક વર્ષ સુધી ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે. પરંતુ જો છ માસના અંતરે એવો સંસર્ગ થયો હોય, તો પ્રાયશ્ચિત્તનું અર્ધ જ તેને યોગ્ય છે.

Verse 20

एभिर्व्रतैरपोहन्ति महापातकिनो मलम् / पुण्यतीर्थाभिगमनात् पृथिव्यां वाथ निष्कृतिः

આ વ્રતો દ્વારા મહાપાતકી પણ પોતાનો કલુષ દૂર કરે છે. તેમજ પૃથ્વી પર પુણ્યતીર્થોમાં ગમન-દર્શન કરવાથી પણ નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः / कृत्वा तैश्चापि संसर्गं ब्राह्मणः कामकारतः

કામવશ સ્વઇચ્છાથી કોઈ બ્રાહ્મણ બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી અથવા ગુરુપત્નીગમન કરે—અને એવા અપરાધીઓ સાથે જાણીને સંગ પણ રાખે—તો તે ઘોર મહાપાપનો ભાગી બને છે.

Verse 22

कुर्यादनशनं विप्रः पुण्यतीर्थे समाहितः / ज्वलन्तं वा विशेदग्निं ध्यात्वा देवं कपर्दिनम्

વિપ્રે પુણ્યતીર્થમાં મન એકાગ્ર કરીને અનશન-વ્રત કરવું જોઈએ; અથવા કપર્દિન દેવ—જટાધારી શિવ—નું ધ્યાન કરીને જ્વલંત અગ્નિમાં પ્રવેશ પણ કરી શકે.

Verse 23

न ह्यन्या निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिर्धर्मवादिभिः / तस्मात् पुण्येषु तीर्थेषु दहेद् वापि स्वदेहकम्

ધર્મવાદી મુનિઓએ આ સિવાય બીજું કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત જોયું નથી; તેથી પુણ્ય તીર્થોમાં પોતાના દેહને પણ અગ્નિમાં અર્પી દહન કરવો જોઈએ।

Verse 24

गत्वा दुहितरं विप्रः स्वसारं वा स्नुषामपि / प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं मतिपूर्वमिति स्थितिः

જો કોઈ બ્રાહ્મણ પોતાની પુત્રી, અથવા પોતાની બહેન, અથવા પુત્રવધૂ સાથે અધર્મે ગયો હોય, તો પૂર્ણ જાગૃતિથી નિશ્ચય કરીને પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો—આ જ વિધાન છે।

Verse 25

मातृष्वसां मातुलानीं तथैव च पितृष्वसाम् / भागिनेयीं समारुह्य कुर्यात् कृच्छ्रातिकृच्छ्रकौ

જો કોઈ પુરુષ માસી, મામાની પત્ની, ફોઈ (પિતૃસ્વસા), અથવા બહેનની દીકરી સાથે ગમન કરે, તો તેને ‘કૃચ્છ્ર’ અને ‘અતિકૃચ્છ્ર’ નામના કઠોર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા જોઈએ।

Verse 26

चान्द्रायणं च कुर्वोत तस्य पापस्य शान्तये / ध्यायन् देवं जगद्योनिमनादिनिधनं परम्

તે પાપની શાંતિ માટે ‘ચાન્દ્રાયણ’ વ્રત પણ કરવું, અને ધ્યાન કરવું પરમ દેવનું—જે જગત્-યોનિ છે, અનાદિ અને અનંત છે।

Verse 27

भ्रातृभार्यां समारुह्य कुर्यात् तत्पापशान्तये / चान्द्रायणानि चत्वारि पञ्च वा सुसमाहितः

જો કોઈ પોતાના ભાઈની પત્ની સાથે ગમન કરે, તો તે પાપની શાંતિ માટે સંપૂર્ણ સમાધાનથી ચાર—અથવા પાંચ—ચાન્દ્રાયણ વ્રતો કરવાં જોઈએ।

Verse 28

पैतृष्वस्त्रेयीं गत्वा तु स्वस्त्रेयां मातुरेव च / मातुलस्य सुतां वापि गत्वा चान्द्रायणं चरेत्

ફોઈની દીકરી, પોતાની બહેનની દીકરી, માસીની દીકરી અથવા મામાની દીકરી સાથે ગમન કરવા પર મનુષ્યે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 29

सखिभार्यां समारुह्य गत्वा श्यालीं तथैव च / अहोरात्रोषितो भूत्वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

મિત્રની પત્ની અથવા સાળી સાથે ગમન કરવા પર, એક દિવસ અને રાત ઉપવાસ કરીને વિધિપૂર્વક 'તપ્તકૃચ્છ્ર' વ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 30

उदक्यागमने विप्रस्त्रिरात्रेण विशुध्यति / चाण्डालीगमने चैव तप्तकृच्छ्रत्रयं विदुः / सह सांतपनेनास्य नान्यथा निष्कृतिः स्मृता

રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે ગમન કરવા પર બ્રાહ્મણ ત્રણ રાત્રિના વ્રતથી શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ ચાંડાલ સ્ત્રી સાથે ગમન કરવા પર ત્રણ 'તપ્તકૃચ્છ્ર' અને 'સાંતપન' વ્રત વિના અન્ય કોઈ નિષ્કૃતિ નથી.

Verse 31

मातृगोत्रां समासाद्य समानप्रवरां तथा / चाद्रायणेन शुध्येत प्रयतात्मा समाहितः

માતાના ગોત્રની અથવા સમાન પ્રવર વાળી સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધવા પર, સાવધાન અને એકાગ્ર થઈને 'ચાંદ્રાયણ' વ્રત દ્વારા શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

Verse 32

ब्राह्मणो ब्राह्मणीं गत्वा गृच्छ्रमेकं समाचरेत् / कन्यकां दूषयित्वा तु चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

જો બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણી સાથે ગમન કરે તો એક 'કૃચ્છ્ર' વ્રત કરે; પરંતુ જો તે કોઈ કુંવારી કન્યાને દૂષિત કરે તો તેણે 'ચાંદ્રાયણ' વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 33

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु / रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत्

જો કોઈ પુરુષ અમાનવીય યોનિ, રજસ્વલા સ્ત્રી, અયોનિ કે જળમાં વીર્યપાત કરે, તો તેણે કૃચ્છ્ર અને સાંતપન વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 34

बन्धकीगमने विप्रस्त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति / गवि भथुनमासेव्य चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

જો કોઈ બ્રાહ્મણ કુલટા સ્ત્રી સાથે ગમન કરે તો તે ત્રણ રાત્રિના ઉપવાસથી શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ જો તે ગાય સાથે મૈથુન કરે તો તેણે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 35

अजावी मैथुनं कृत्वा प्राजापत्यं चरेद् द्विजः / पतितां च स्त्रियं गत्वा त्रिभिः कृच्छ्रै र्विशुद्ध्यति

બકરી કે ઘેટાં સાથે મૈથુન કરવાથી દ્વિજે પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું જોઈએ. પતિત સ્ત્રી સાથે ગમન કરવાથી તે ત્રણ કૃચ્છ્ર વ્રતો દ્વારા શુદ્ધ થાય છે.

Verse 36

पुल्कसीगमने चैव क्रच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् / नटीं शैलूषकीं चैव रजकीं वेणुजीविनीम् / गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् तथा चर्मोपजीविनीम्

પુલ્કસી સ્ત્રી સાથે ગમન કરવાથી કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ. નટી, નર્તકી, ધોબણ, વાંસનું કામ કરનારી કે ચામડાનું કામ કરનારી સ્ત્રી સાથે ગમન કરવાથી ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 37

ब्रहामचारी स्त्रियं गच्छेत् कथञ्चित्काममोहितः / सप्तगारं चरेद् भैक्षं वसित्वा गर्दभाजिनम्

જો કોઈ બ્રહ્મચારી કામમોહિત થઈને સ્ત્રી પાસે જાય, તો તેણે ગધેડાનું ચામડું પહેરીને સાત ઘરે ભિક્ષા માંગવી જોઈએ.

Verse 38

उपस्पृशेत् त्रिषवणं स्वपापं परिकीर्तयन् / संवत्सरेण चैकेन तस्मात् पापात् प्रमुच्यते

જે ત્રિસંધ્યાએ આચમન કરીને પોતાના પાપનું સ્પષ્ટ કીર્તન કરે છે, તે એક જ વર્ષમાં તે પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 39

ब्रह्महत्याव्रतं वापि षण्मासानाचरेद् यमी / मुच्यते ह्यवकीर्णो तु ब्राह्मणानुमते स्थितः

અથવા સંયમી પુરુષ છ માસ બ્રહ્મહત્યા-પ્રાયશ્ચિત્તવ્રત આચરે; બ્રાહ્મણોની અનુમતિ મુજબ સ્થિત રહેનાર, ઘોર દોષથી કલુષિત પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 40

सप्तरात्रमकृत्वा तु भैक्षचर्याग्निपूजनम् / रेतसश्च समुत्सर्गे प्रायश्चित्तं समाचरेत्

જો સાત રાત્રિ ભૈક્ષચર્યા અને અગ્નિપૂજન ન કરવામાં આવે, અને સાથે રેતસનો ઉત્સર્ગ થાય, તો વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 41

ओङ्कारपूर्विकाभिस्तु महाव्याहृतिभिः सदा / संवत्सरं तु भुञ्जानो नक्तं भिक्षाशनः शुचिः

ઓંકારપૂર્વક મહાવ્યાહૃતિઓનો સદા જપ કરવો; એક વર્ષ શુચિ રહી, ભિક્ષાભોજનથી રાત્રે માત્ર એક વાર જ ભોજન કરવું.

Verse 42

सावित्रीं च जपेच्चैव नित्यं क्रोधविवर्जितः / नदीतीरेषु तीर्थेषु तस्मात् पापाद् विमुच्यते

ક્રોધનો ત્યાગ કરીને નિત્ય સાવિત્રી (ગાયત્રી)નો જપ કરવો; નદીકાંઠાના તીર્થોમાં આમ કરવાથી તે પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 43

हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः कुर्याद् ब्रह्महणो व्रतम् / अकामतो वै षण्मासान् दद्यान् पञ्चशतं गवाम्

જો કોઈ બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયનો વધ કરે, તો તેને બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ વ્રત કરવું જોઈએ. અને જો તે અનિચ્છાએ થયું હોય, તો છ માસ વ્રત રાખીને પાંચસો ગાયોનું દાન આપવું.

Verse 44

अब्दं चरेत नियतो वनवासी समाहितः / प्राजापत्यं सान्तपनं तप्तकृच्छ्रं तु वा स्वयम्

નિયમિત અને સંયમી બની, વનમાં નિવાસ કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે એક વર્ષ વ્રત કરવું; અથવા પોતે પ્રાજાપત્ય, સાંતપન કે તપ્તકૃચ્છ્ર—આ પ્રાયશ્ચિત્તોમાંથી કોઈ એક કરવું.

Verse 45

प्रमाप्याकामतो वैश्यं कुर्यात् संवत्सरद्वयम् / गोसहस्रं सपादं च दद्याद् ब्रह्महणो व्रतम् / कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ वा कुर्याच्चान्द्रायणमथावि वा

જો અનિચ્છાએ વૈશ્યનું મૃત્યુ કરાવે, તો બે વર્ષ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. બ્રહ્મહણ વ્રતના વિધાન મુજબ વાછરડાંসহ એક હજાર ગાયોનું દાન આપવું; અથવા કૃચ્છ્ર, અતિકૃચ્છ્ર કે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું.

Verse 46

संवत्सरं व्रतं कुर्याच्छूद्रं हत्वा प्रमादतः / गोसहस्रार्धपादं च दद्यात् तत्पापशान्तये

જો બેદરકારીથી શૂદ્રનો વધ થઈ જાય, તો એક વર્ષ પ્રાયશ્ચિત્ત વ્રત કરવું; અને તે પાપશાંતિ માટે અર્ધ-સહસ્ર (પાંચસો) ગાયોનું દાન આપવું.

Verse 47

अष्टौ वर्षाणि षट् त्रीणि कुर्याद् ब्रह्महणो व्रतम् / हत्वा तु क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं चैव यथाक्रमम्

બ્રહ્મહણ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત વ્રત આઠ વર્ષનું છે; અને ક્ષત્રિય, વૈશ્ય તથા શૂદ્રનો વધ થાય તો ક્રમશઃ છ, ત્રણ અને એક વર્ષ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 48

निहत्य ब्राह्मणीं विप्रस्त्वष्टवर्षं व्रतं चरेत् / राजन्यां वर्षषट्कं तु वैश्यां संवत्सरत्रयम् / वत्सरेण विशुद्ध्येत शूद्रां हत्वा द्विजोत्तमः

બ્રાહ્મણ સ્ત્રીની હત્યા કરવા પર બ્રાહ્મણે આઠ વર્ષ સુધી વ્રત કરવું જોઈએ. ક્ષત્રિય સ્ત્રી માટે છ વર્ષ, વૈશ્ય સ્ત્રી માટે ત્રણ વર્ષ અને શૂદ્ર સ્ત્રીની હત્યા કરવા પર એક વર્ષમાં શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 49

वैश्यां हत्वा प्रमादेन किञ्चिद् दद्याद् द्विजातये / अन्त्यजानां वधे चैव कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम् / पराकेणाथवा शुद्धिरित्याह भगवानजः

ભૂલથી વૈશ્ય સ્ત્રીની હત્યા કરવા પર દ્વિજે કઈંક દાન આપવું જોઈએ. અંત્યજોની હત્યામાં ચાંદ્રાયણ વ્રત અથવા પરાક વ્રતથી શુદ્ધિ થાય છે, એવું ભગવાન બ્રહ્માએ કહ્યું છે.

Verse 50

मण्डूकं नकुलं काकं दन्दशूकं च मूषिकम् / श्वानं हत्वा द्विजः कुर्यात् षोडशांशं व्रतं ततः

દેડકો, નોળિયો, કાગડો, સાપ, ઉંદર અથવા કૂતરાની હત્યા કરવા પર દ્વિજે પૂર્ણ પ્રાયશ્ચિતનો સોળમો ભાગ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 51

पयः पिबेत् त्रिरात्रं तु श्वानं हत्वा सुयन्त्रितः / मार्जारं वाथ नकुलं योजनं वाध्वनो व्रजेत् / कृच्छ्रं द्वादशरात्रं तु कुर्यादश्ववधे द्विजः

કૂતરાની હત્યા કરવા પર સંયમિત થઈને ત્રણ રાત માત્ર દૂધ પીવું જોઈએ. બિલાડી અથવા નોળિયાની હત્યા પર એક યોજન ચાલવું જોઈએ. ઘોડાની હત્યા પર બાર રાત કૃચ્છ્ર વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 52

अभ्रीं कार्ष्णायसीं दद्यात् सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः / पलालभारं षण्डं च सैसकं चैकमाषकम्

સાપની હત્યા કરવા પર શ્રેષ્ઠ દ્વિજે લોખંડની કોદાળી, ઘાસનો ભારો, એક બળદ અને એક માષક સીસું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 53

धृतकुम्भं वराहं च तिलद्रोणं च तित्तिरिम् / शुकं द्विहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा त्रिहायनम्

ધૃતકુમ્ભ પક્ષી, વરાહ, તિલદ્રોણ પક્ષી, તિત્તિરિ, શુક, બે વર્ષનો વાછરડો અને ત્રણ વર્ષનો ક્રૌંચ—એમનો વધ કરવાથી શાસ્ત્રોક્ત પ્રાયશ્ચિત્ત લાગુ પડે છે।

Verse 54

हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणमेव च / वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद् ब्राह्मणाय गाम्

હંસ, બલાકા, બક, બર્હિણ (મોર), વાનર તથા શ્યેન અને ભાસ શિકારી પક્ષી—એમનો વધ કરવાથી પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે બ્રાહ્મણને એક ગાય દાન આપવી જોઈએ।

Verse 55

क्रव्यादांस्तु मृगान् हत्वा धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् / अक्रव्यादान् वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम्

ક્રવ્યાદ (માંસાહારી) મૃગોનો વધ કરવાથી દૂધથી સમૃદ્ધ ધેનુ દાન આપવી. અક્રવ્યાદ પ્રાણીઓના વધે વત્સતરી (બછડી) દાન; અને ઊંટના વધે કૃષ્ણલ (સુવર્ણનું લઘુ માન) આપવું।

Verse 56

किञ्चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे / अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति

અસ્થિવાળા પ્રાણીઓના વધ માટે બ્રાહ્મણને કંઈક દાન આપવું. પરંતુ અનસ્થ (અસ્થિહીન) જીવોની હિંસામાં પ્રાણાયામથી શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 57

फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् / गुल्मवल्लीलतानां तु पुष्पितानां च वीरुधाम्

ફળ આપતા વૃક્ષો કાપવામાં શત ઋક્-મંત્રોનો જપ કરવો. તેમજ પુષ્પિત ગુલ્મ, વલ્લી, લતા અને પુષ્પિત વીરુધાઓ કાપવામાં પણ એ જ જપવિધાન છે।

Verse 58

अन्येषां चैव वृक्षाणां सरसानां च सर्वशः / फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम्

અન્ય વૃક્ષોના તથા સર્વ રસાળ વનસ્પતિઓના—વિશેષ કરીને ફળ‑પુષ્પમાંથી ઉત્પન્ન દ્રવ્યોના—શોધનનું વિધાન ઘૃતપ્રાશન, એટલે ઘીનું સેવન છે।

Verse 59

हस्तिनां च वधे दृष्टं तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् / चान्द्रायणं पराकं वा गां हत्वा तु प्रमादतः / मतिपूर्वं वधे चास्याः प्रायश्चित्तं न विद्यते

હાથીના વધના દોષનું શુદ્ધિકરણ ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્તથી થાય છે. અજાણતા/પ્રમાદથી ગાય મરી જાય તો ‘ચાન્દ્રાયણ’ અથવા ‘પરાક’ વ્રત કરવું; પરંતુ જાણબૂઝીને ગૌવધ કરાય તો અહીં તેના માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવાયું નથી।