Adhyaya 30

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તર-વિભાગમાં એકોનત્રીસમો અધ્યાય (આરંભે છે). વ્યાસે કહ્યું—આગળ હું પ્રાયશ્ચિત્તની શુભ વિધિ સ્પષ્ટ રીતે કહું છું, સર્વ વિપ્રોના હિત માટે અને દોષોના નિવારણ માટે.

Verse 2

अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च / दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्

વિધિત કર્મ ન કરવાથી અને નિંદિત કર્મ કરવાથી મનુષ્ય દોષ પામે છે; તે દોષનું શુદ્ધિકરણ કરનાર ઉપાય પ્રાયશ્ચિત્ત છે.

Verse 3

प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित् / यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्

પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા વિના બ્રાહ્મણ ક્યાંય ન રહે. શાંત અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો જે કહે, તે જ તેણે આચરણમાં મૂકવું.

Verse 4

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामो ऽग्निमान् द्विजः / स एव स्यात् परो धर्मो यमेको ऽपि व्यवस्यति

જે દ્વિજ વેદાર્થનો પરમ જાણકાર, શાંત, ધર્મકામી અને અગ્નિ-પાલક હોય—તે જ પરમ ધર્મસ્વરૂપ છે; તે જો આ એક જ સંકલ્પ પણ દૃઢ રાખે, તો એ જ સર્વોચ્ચ ધર્મમાર્ગ બને છે.

Verse 5

अनाहिताग्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः / यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्

અનાહિતાગ્નિ હોવા છતાં તે ત્રણ બ્રાહ્મણ ઋષિઓ વેદાર્થમાં પારંગત છે. ધર્મકામી બની તેઓ જે કહે, તે જ ધર્મસાધન તરીકે જાણવું જોઈએ.

Verse 6

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः / वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः

અनेक ધર્મશાસ્ત્રોના જ્ઞાતા, ઊહાપોહમાં નિપુણ—યોગ્યને ગ્રહણ અને અયોગ્યને ત્યાગ કરનાર—અને વેદાધ્યયનથી સંપન્ન; આવા આ સાત જણ પરિકીર્તિત છે.

Verse 7

मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः / एकविंशतिसंख्याताः प्रयाश्चित्तं वदन्ति वै

મીમાંસામાં નિપુણ, જ્ઞાનતત્ત્વના જાણકાર અને વેદાંતમાં કુશળ એવા દ્વિજ—એકવીસની સંખ્યામાં—નિશ્ચયે પ્રાયશ્ચિત્તનું સિદ્ધાંત વર્ણવે છે.

Verse 8

ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च / महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्

બ્રહ્મહંતા, મદ્યપ, ચોર અને ગુરુતલ્પગ—આ બધા મહાપાતકી છે; અને જે એમની સાથે વસે, તે પણ એવો જ ગણાય છે.

Verse 9

संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः / यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्

જે જાણીને પતિતો સાથે એક વર્ષ સુધી સંગ કરે અને નિત્ય તેમની સાથે યાન, શય્યા અને આસન વહેંચે, તે પણ નિશ્ચયે પતિત બને છે.

Verse 10

याजनं योनिसंबन्धं तथैवाध्यापनं द्विजः / कृत्वा सद्यः पतेज्ज्ञानात् सह भोजनमेव च

જે દ્વિજ અયોગ્ય લોકો માટે યાજન કરે, અયોગ્ય યોનિસંબંધ કરે અથવા શાસ્ત્રનું અધર્મપૂર્વક અધ્યાપન કરે, તે તરત જ સમ્યક્ જ્ઞાનથી પતિત થાય છે; અને તેમની સાથે ભોજન કરવાથી પણ પતન થાય છે।

Verse 11

अविज्ञायाथ यो मोहात् कुर्यादध्यापनं द्विजः / संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च

જે દ્વિજ વિષયને સમજીયા વિના અને મોહવશ શાસ્ત્રનું અધ્યાપન કરવા લાગે, તે એક વર્ષમાં પતિત થાય છે; અને તેની સાથે તેનું પોતાનું અધ્યયન પણ નષ્ટ થાય છે।

Verse 12

ब्रह्माहा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत् / भैक्षमात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

જે બ્રાહ્મણહત્યાનો દોષી હોય, તે કૂટી બનાવી બાર વર્ષ વનમાં વસે; આત્મશુદ્ધિ માટે ભિક્ષાવૃત્તિ કરે અને શવશિર-ચિહ્નિત ધ્વજ ધારણ કરે।

Verse 13

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् / विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन्

તે સર્વ બ્રાહ્મણ-નિવાસો અને દેવાલયોને પણ ટાળે; પોતાને જાતે ધિક્કારતો રહી અને તે બ્રાહ્મણનું સતત સ્મરણ કરતો રહે।

Verse 14

असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् / विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने

તે સાત ગૃહસ્થાનોમાં માત્ર યોગ્ય હેતુ માટે, કલ્પિત સંકલ્પ વિના, પ્રવેશ/ઉપયોગ કરે. દરરોજ ધૂમરહિત અગ્નિ અને શાંત અંગારાની વેળાએ, પહેલેથી ભોજન કરેલા લોકો વચ્ચે, ધીમે ધીમે ભોજન કરે।

Verse 15

एककालं चरेद् भैक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम् / वन्यमूलफलैर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाक्षितः

તે દરરોજ માત્ર એક વખત ભિક્ષા માગે અને પોતાની પરાધીનતાનો દોષ લોકો સામે ખુલ્લેઆમ જણાવે; અથવા વનનાં મૂળ‑ફળોથી જ જીવન ચલાવે—ધૈર્યમાં સ્થિર, અડગ।

Verse 16

कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः / पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

હાથમાં કપાલ‑પાત્ર અને ખટ્વાંગ દંડ ધારણ કરીને, બ્રહ્મચર્યમાં અડગ રહી—બાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં બ્રહ્મહત્યાનું પાપ દૂર થાય છે।

Verse 17

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम् / कामतो मरणाच्छुद्धिर्ज्ञेया नान्येन केनचित्

અજાણતાં કરેલા પાપ માટે આ શુભ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે; પરંતુ જાણીને કરેલા પાપની શુદ્ધિ માત્ર મૃત્યુથી જ—બીજા કોઈ ઉપાયથી નહીં।

Verse 18

कुर्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव वा / ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत् स्वयम्

તે અનશન (મૃત્યુપર્યંત ઉપવાસ) કરી શકે; અથવા ભૃગુ‑પતન એટલે ખડક પરથી પડવું; અથવા જ્વલંત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો; અથવા પોતે જ પાણીમાં પ્રવેશ કરવો।

Verse 19

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु

બ્રાહ્મણના હિત માટે અથવા ગાયના હિત માટે, જરૂર પડે તો ધર્મપૂર્વક પ્રાણ ત્યાગ કરવો; અથવા બ્રહ્મહત્યાના કલંક નિવારણ માટે મૃત્યુપર્યંત નિર્ધારિત પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું।

Verse 20

दीर्घामयान्वितं विप्रं कृत्वानामयमेव तु / दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

દુર્ભિક્ષકાળમાં દીર્ઘરોગથી પીડિત બ્રાહ્મણને નિરોગ કરી અને તેને અન્નદાન આપે, તે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ દૂર કરે છે।

Verse 21

अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः / सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु

દ્વિજ અશ્વમેધ યજ્ઞના અવભૃથ સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે; અથવા વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને સર્વસ્વ દાન કરીને પણ શુદ્ધિ પામે છે।

Verse 22

सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते / शुध्येत् त्रिषवणस्नानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः

લોકવિખ્યાત સરસ્વતી-અરુણા સંગમે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને ત્રિષવણ સ્નાન કરવાથી દ્વિજ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 23

गत्वा रामेश्वरं पुण्यं स्नात्वा चैव महोदधौ / ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमुच्यते

પવિત્ર રામેશ્વર જઈ મહાસાગરમાં સ્નાન કરીને, બ્રહ્મચર્યાદિ નિયમોથી યુક્ત વ્યક્તિ રુદ્રના દર્શનથી બંધનમુક્ત થાય છે।

Verse 24

कपालमोचनं नाम तीर्थं देवस्य शूलिनः / स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति

શૂલધારી દેવ (શિવ)નું ‘કપાલમોચન’ નામનું તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કરીને અને ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓનું પૂજન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ દૂર થાય છે।

Verse 25

यत्र देवादिदेवेन भरवेणामितौजसा / कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

જ્યાં પૂર્વકાળે દેવાધિદેવ, અમિત તેજવાળા ભૈરવે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનું કપાળ સ્થાપિત કર્યું હતું।

Verse 26

समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् / तर्पपित्वा पितॄन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

ત્યાં ભૈરવરૂપ મહાદેવની વિધિવત્ પૂજા કરીને, પિતૃઓને તર્પણ આપી સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે।