Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

Arjuna dijo: «¿Quién es en verdad este Mahākāla, y cómo alcanzó la perfección? Oh el mejor de los sabios, en este vado sagrado mi asombro es inmenso».

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

«Explícame todo esto por completo, pues pregunto con fe.»

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

Nārada dijo: «Tras inclinarme ante Mahākāla —dador de dones, Señor firme e imperecedero— relataré sus hazañas según mi capacidad, oh el más excelso de la estirpe de Pāṇḍu».

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

Antaño, en la ciudad de Vārāṇasī, vivía el más excelente de los que recitan japa: afortunado y célebre, llamado Māṃṭi, dedicado al japa de Rudra.

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

Al no tener hijo, se dice que recitó con intensa entrega a Rudra para obtener descendencia. Cuando transcurrieron cien años, Śaṅkara, complacido, le habló.

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

Oh Māṃṭi, tendrás un hijo sabio, valeroso por mi propio poder; él será el libertador y sostén de toda tu estirpe.

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

Al oír las palabras de Rudra, Māṃṭi se colmó de suprema alegría. Luego, pasado algún tiempo, la esposa de aquel magnánimo Māṃṭi…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

Caṭikā concibió, como si llevara en sí misma la forma encarnada de la austeridad. Se dice que para aquel embarazo transcurrieron cuatro años.

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

Pero, aun habiendo dejado el vientre materno, no salía afuera. Entonces Māṃṭi se acercó y, invocándolo ritualmente con cánticos Sāman, le habló.

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

Hijo querido, aun un hijo común es siempre causa de dicha para sus padres. Si la madre es pura, ¿para qué atormentarla tanto desde dentro?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

Oh hijo, ¿cómo no anhelar la vida entre los humanos, donde es posible alcanzar y proseguir el dharma, el artha y el kāma, e incluso el mokṣa?

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

¿Cuándo naceremos como humanos, donde la adoración da gran fruto—donde son posibles las ofrendas a los antepasados (pitṛ) y a los dioses, y las diversas formas de dharma?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

Así se lamentan los seres, aun nacidos en múltiples vientres: “La verdad es que la condición humana es incomparable y aun los dioses la desean. Y tú la desdeñas—dime, ¿cómo puedes quedarte sólo en el vientre?”

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

El embrión dijo: “Padre, sé todo esto: es algo sumamente raro. Pero temo sin cesar, con temor extremo, el sendero de Kāla, el Tiempo.”

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

En verdad, en los Vedas se proclaman dos sendas: la senda de Kāla, el Tiempo, y la senda de la Luz. Por la Luz se alcanza el mokṣa; por la senda del Tiempo se retorna al karma, a la acción.

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

Ya sea en el cielo o en el infierno, quien ha entrado en la senda del Tiempo no halla paz en parte alguna, como el ciervo atravesado por la flecha del cazador.

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

Por esa misma razón, el sabio—que no desea volverse conocedor del sufrimiento—debe esforzarse con ahínco, manteniéndose plenamente atento al Tiempo en su forma terrible e insondable.

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

Si mi mente, oh padre, no es engañada por diversas faltas, entonces que yo alcance pronto el raro nacimiento humano.

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

Entonces, oh descendiente de Pṛthā, su padre Kāṃdiśīka fue a refugiarse en Maheśvara, el Dios, clamando: «¡Sálvanos, sálvanos, oh Maheśvara!»

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

Oh Dios, aparte de ti, ¿quién más puede conceder a mi hijo lo que desea? Él fue dado por ti solo; por eso, tú mismo haz que mi hijo llegue con bien al nacimiento en este mundo.

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

Entonces, complacido por su intensa devoción, Maheśvara habló y le otorgó las Vibhūtis—poderes divinos—junto con el conocimiento del propio dharma, el desapego (vairāgya) y la verdadera prosperidad señorial.

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

«¡Oh Señor, que el hijo de Māṃṭi despierte pronto y que se revierta la condición adversa!» Entonces aquellas Vibhūtis radiantes, resplandeciendo, hablaron al seno materno.

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

«Oh hijo de Māṃḍi, de gran nobleza de mente, no guardes temor en tu corazón. Pues nosotros cuatro—comenzando por Dharma—no abandonaremos tu ánimo interior.»

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

Entonces otros—comenzando por Adharma—dijeron: «No es así; también nosotros estaremos adheridos a tu mente. De nosotros, ciertamente, nacerá para ti el temor.»

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

Dicho esto por las Vibhūtis, el niño salió de inmediato—nacido al exterior—y, temblando, rompió en llanto.

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

Entonces las Vibhūtis dijeron: «Oh Māṃṭi, éste es en verdad tu hijo. Aún ahora teme el sendero del Tiempo (la Muerte); por eso tiembla y llora».

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

Por ello será célebre con el nombre de «Kālabhīti» (Temor al Tiempo/la Muerte). Tras conceder así la gracia, fueron a la presencia de Mahādeva.

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

Aquel niño también creció, como la luna en la quincena luminosa. Fue debidamente purificado por los saṃskāras, era inteligente y observante del voto de Paśupati (Śiva).

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

Purificado por la repetición de los cinco mantras, se entregó a la peregrinación. Oh Bhārata, se bañó en los campos sagrados de Rudra, recitando mantras sin cesar.

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

Al oír las excelencias del kṣetra sagrado y oculto, Kālabhīti se encaminó hacia él. Luego, tras bañarse allí en el agua de la tierra (un estanque santo natural), recitó mantras innumerables veces, por crores.

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

Al volverse, no lejos de allí vio un árbol de bilva. Al verlo, y bajo él, repitió el japa hasta completar un lakṣa (cien mil).

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

Mientras aquel brāhmaṇa proseguía su japa, sus sentidos se disolvieron en quietud. En un instante, se volvió únicamente la forma misma de la dicha suprema.

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

Esa dicha no tiene verdadera comparación con el cielo y lo semejante. Su “medida” sólo puede conocerse por sí misma, como el agua del Gaṅgā, cuya medida auténtica sólo el propio Gaṅgā comprende.

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

Absorbido allí por un breve momento, volvió a ser como antes. Entonces, maravillado, Kālabhīti habló—oh Pārtha.

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

Esta gran dicha mía no se halla en Vārāṇasī, ni en Naimiṣa; no en Prabhāsa, no en Kedāra, ni siquiera en Amarakaṇṭaka.

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

Ni siquiera en Śrīparvata, ni en ningún otro lugar, ha surgido hoy en mí un estado como éste. Mis facultades interiores se han vuelto inmutables y cristalinas, como cauces colmados del agua sagrada del Gaṅgā.

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

Ha nacido un amor supremo hacia todos los seres; los tres mundos resplandecen ante mí con claridad. Y mi mente comprende que hay un solo dharma supremo, verdaderamente el más alto.

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

¡Ah! Éste es el poder manifiesto de este lugar, proclamado aquí con toda claridad. Es un santuario inmaculado y puro, libre de toda aflicción y perturbación.

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

Para quien mora allí, el dharma y el artha crecen, del mismo modo, mil veces. Y por ese mismo poder, lo sé directamente en mi propio corazón.

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

Este lugar sagrado es singular incluso entre los más excelsos tīrthas, comenzando por Kāśī. Por eso, permaneciendo aquí mismo, emprenderé abundante tapas (austeridad).

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

Quien, movido por el ansia, vaga sin cesar diciendo: «Este es el tīrtha, aquel es el tīrtha», no alcanza la siddhi espiritual; sólo moriría en la aflicción.

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

Habiendo reflexionado así, se estableció bajo un árbol de bilva y comenzó a recitar en japa los mantras de Rudra, sentado en concentración, firme, tomando la punta del pulgar como apoyo (en una postura yóguica fija).

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

Observando un voto riguroso—tomando sólo una gota de agua—permaneció como fuego durante cien años. Y cuando esos cien años hubieron pasado, mientras él continuaba su japa, oh Bhārata, …

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

Entonces llegó cierto hombre llevando una vasija llena de agua. Tras inclinarse ante aquel asceta santo, dijo con alegría estas palabras a Kālabhīti.

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

Hoy tu voto se ha cumplido, oh magnánimo; aquí está esta agua. Te ruego que la aceptes, para que mi esfuerzo aquí resulte fructífero.

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

Kālabhīti dijo: «¿Quién eres tú? Dime tu varṇa, tu casta. Y, en verdad, ¿cuál es tu conducta? Sólo después de conocer tu nacimiento y tu proceder lo aceptaré de ti; de otro modo, no».

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

El hombre dijo: «No conozco a mis propios padres, ni sé si se han perdido por completo. Sólo lo veo así: yo soy siempre el mismo, y mi condición también lo es».

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

«En cuanto a las costumbres y a los deberes del dharma, nada tengo que ver con ellos. Por eso lo digo con claridad: no poseo tales cualidades ni practico la conducta recta».

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

Kālabhīti dijo: «Si es así, jamás aceptaré agua de ti. Escucha aquí las palabras que mi gurú me enseñó, tal como se proclama en la Śruti».

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

Si no puede conocerse el linaje de alguien —sin antes verificar la pureza de su origen—, entonces incluso un hombre virtuoso que coma o beba lo que le pertenece cae al instante en la desgracia.

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

Quien no conoce a Rudra y no es devoto de Rudra: al consumir su comida y su agua, uno incurre en pecado, sin duda alguna.

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

Quien come sin reconocer a Śiva (presente en ello) es declarado aquí ‘matador de Brahman’. Además, quien come la comida de un brahmahán queda manchado; por eso no debe comerse.

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

Así como una vasija de agua del Gaṅgā se estropea por una sola gota de licor mezclada en su interior, del mismo modo quien come la comida de un ignorante de Śiva se vuelve igual que él, aunque sea conocedor de Śiva.

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

En verdad, quien es de conducta o condición inferior no es un devoto auténtico de Śiva, aunque lo proclame. Por ello, al aceptar dones u hospitalidad, deben examinarse dos cualidades.

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

Dijo Nara: «Con esas palabras tuyas me nace la risa. ¡Ay!, estás engañado; hablas falsedad: además eres epiléptico y también torpe».

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

Śiva mora eternamente en todos los seres, sin cesar. Por ello, hablar de lo bueno o de lo no bueno no es, en verdad, una censura contra Śiva.

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

Quien establece una división respecto de Hara—entre sí mismo y el otro—, a ese de mirada escindida la Muerte le dispone un temor terrible.

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

O bien, dime: ¿cómo podría haber impureza en el agua? Esta vasija nace del barro y también ha sido cocida por el fuego.

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

Y cuando está colmada de leche, ¿de qué modo—cómo en absoluto—podría haber impureza en estas cosas?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

Si se piensa que por el contacto conmigo surge la impureza, entonces dime: para quien está establecido en esta misma Tierra, ¿de dónde podría venir la ‘yoidad’ (ego)?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

¿Cómo es que te mueves sobre la tierra y, sin embargo, no te mueves en el cielo? Examinado así, tu dicho parecería la charla de un confundido.

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

Dijo Kālabhīti: Si se declara que en todos los seres no hay sino Śiva, ¿por qué entonces la arcilla en el mes de Nabhasya (Bhādrapada) ‘consume’ (es decir, afecta) al incrédulo?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

Por causa de la purificación, Él estableció el ordenado sostenimiento del universo; y éste se mantiene por su propio «fruto» (sus resultados), no de otro modo. Escucha eso.

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

Antaño, el Creador (Dhātā) engendró este mundo como un ámbito de formas; y ese mundo queda atado por la proliferación de los nombres, como una vaca atada con una cuerda.

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

Y esa proliferación de nombres se divide, en verdad, en cuatro: sonido (dhvani), letras o fonemas (varṇa), palabra (pada) y oración (vākya): éstos son los cuatro fundamentos.

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

Allí, el sonido (dhvani) es de la naturaleza de la resonancia (nāda); las letras comienzan con la vocal «a». La palabra se enseña como «śā–va–mi», y también la frase—por ello, comprendiendo el habla sagrada, debe adorarse a Śiva.

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

Y esa frase (vākya) también, según el parecer de la Śruti, se dice que es triple: una aprobada por el Señor/maestro (prabhu), y otra aprobada por el amigo bienhechor (su-hṛt).

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

Y también se incluye la palabra aprobada por la amada (kāntā); así saben que la expresión es triple. Como un señor ordena a su siervo: «Haz esto», así es la palabra aprobada por el maestro.

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

Asimismo, tanto la Śruti como la Smṛti proclaman lo que es «aprobado por el Señor/maestro». Y los Itihāsas, los Purāṇas y similares se llaman «aprobados por un amigo».

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

Debe instruírsele como un verdadero bienhechor, cual amigo (su-hṛt), y encaminarlo, en verdad, hacia la realidad. Y todo lo que consista en habla poética, coloquios y semejantes—cuando es aprobado por la amada (kāntā), es decir, por quien es noble y discerniente—se dice aceptable.

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

Recuerda las palabras del maestro y conserva la pureza, externa e interna. Asimismo, atiende la voz del amigo verdadero y guarda la limpieza, si anhelas el cielo (los mundos superiores).

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

Esto, en verdad, debe observarse—así lo declara la enseñanza transmitida entre los nacidos en la tierra. Pero si tú lo dices con palabras de incredulidad, no debe aceptarse de ese modo.

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

Si esto es así, ¿qué necesidad hay entonces del Veda, de los tratados y aun de los Purāṇa? En tiempos antiguos, los brahmanes, precedidos por los Siete Ṛṣi, llegaron a ser kṣatriya en su función.

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

Todos los que siguieron al Veda se volvieron capaces y refinados, aunque antes estuvieran extraviados. Asimismo enseña el Vedānta: quienes están establecidos en sattva son, en verdad, los que ascienden hacia lo alto.

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

Quienes son impulsados por rajas permanecen en el término medio; quienes están dominados por tamas descienden. Pero con alimento sāttvico y una vida sāttvica, uno se vuelve viajero hacia el cielo (los reinos superiores).

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

No debemos sentir celos ni resentimiento por esto, pues no es que Śiva esté ausente en los seres. En verdad Él mora en todas las criaturas—escuchad aquí también un ejemplo.

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

Así como muchos ornamentos están hechos de oro—unos de forma excelente y otros de forma inferior—

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

El oro está ciertamente presente en todos esos ornamentos; del mismo modo, Sadāśiva está presente en todos los seres. Lo de forma inferior, al ser purificado, alcanza la pureza verdadera—pero no por ello se vuelve una sola forma idéntica (a las demás).

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

Así también, cuando este cuerpo es purificado, se vuelve puro y va claramente al reino celestial. Por eso, el sabio no debe aceptar jamás lo que es enteramente inferior.

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

Aunque este cuerpo llegara a purificarse, no debe aceptarse como apto en todo sentido; pues quien recibe de todos sin discernimiento no está purificado ni en su conducta ni en su alimento.

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

Aunque llegue a volverse “puro” tras pocos días, su naturaleza pétrea permanecerá claramente. Por ello, con toda mi determinación, no aceptaré en absoluto esta agua aquí.

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

Sea que parezca correcto o incorrecto, para nosotros la autoridad suprema es la Śruti, la revelación sagrada. Dicho esto, aquel hombre se echó a reír, haciendo además un gesto con la mano derecha.

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

Rascando la tierra con el pulgar, hizo un hoyo excelente. Arrojó allí aquella agua, y con ello el hoyo quedó lleno.

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

El agua se desbordó; entonces, rascando con el pie, hizo un lago. También ese lago quedó colmado por el agua sobrante.

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

Al ver aquel gran prodigio, el brāhmaṇa no se asombró en absoluto; pues entre quienes rinden culto a espíritus y semejantes, pueden ocurrir muchas clases de extrañas maravillas.

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

Y por tales prodigios extraños, no debe abandonarse el sendero eterno enseñado por la Śruti.

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

El hombre dijo: «Eres sumamente necio, aunque pronuncias palabras que suenan eruditas. ¿No has oído el śloka recitado por los sabios de antaño: “El pozo es de uno, la vasija de otro y la cuerda de otro más, oh Bhārata”?»

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

Unos hacen beber a otros, otros beben por sí mismos, y sin embargo todos comparten por igual. Entonces, ¿por qué tú, que dices conocer el dharma, no bebes de esta agua que es mía?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

Dijo Nārada: Entonces reflexionó de muchas maneras sobre aquel verso acerca de los «partícipes iguales». En su incertidumbre, consideró si esa igualdad de parte se aplica mediante cosas como la vasija y otros medios.

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

Si muchos aportan materiales en numerosas cargas de barca, el mérito de esa obra se comparte por igual entre todos. Así, una y otra vez, los frutos que obtiene el hacedor principal son recibidos en la misma medida por todos los contribuyentes.

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

Quien sea de mente pura y, meditando en Śiva, beba el agua del pozo hecho por el constructor del templo y del pozo—pues no hay aquí “aceptación de dádiva” de agua—obtiene un mérito igual al de aquel constructor.

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

Así decidido, Kālabhīti dijo a aquel hombre: «Es verdad; pero ¿qué se logra con solo una vasija de agua para colmar un hoyo?»

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

«Dime: ¿cómo podría alguien como yo beber, viéndolo con mis propios ojos aquí delante? Sea correcto o incorrecto, no beberé de ningún modo.»

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

Al ver su determinación tan firme, oh alegría de los Kurus, aquel hombre se echó a reír y, en un instante, desapareció de allí.

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

Kālabhīti quedó sobrecogido por un asombro inmenso y meditó largamente: «¿Qué es esto? ¿Qué suceso es este?»

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

Entonces, mientras él meditaba, bajo el árbol bilva apareció un espléndido y elevado Gran Liṅga, iluminando las direcciones sobre la tierra.

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

Al manifestarse aquel Gran Liṅga, oh Bhārata, multitudes de apsaras danzaron en el cielo, y los gandharvas cantaron dulcemente.

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

Indra derramó una lluvia de flores de pārijāta; los dioses y los sabios clamaron “¡Victoria!” y alabaron (al Señor) con diversos himnos.

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

Mientras se celebraba aquel gran festival, oh Kauravya, Kālabhīti, colmado de gozo, se postró e inició un himno de alabanza.

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

Me refugio en Mahākāla, el Señor que es la muerte del pecado, el que destruye el fango del devenir mundano, el Tiempo mismo que rige el sendero del Tiempo: Śrī Kālakaṇṭha, cuya forma es el Tiempo que pone fin al ciclo de la existencia.

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

Me postro ante Tu rostro Īśāna. Los mismos Vedas Te alaban: Tú eres el Señor de todos los saberes, el Señor de los seres y el Abuelo primordial. Por ello, reverencia a Ti, oh Maheśvara.

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

Me acojo a Aquel a quien alaban los Vedas: el segundo refugio, llamado Tatpuruṣa. Te conocemos; concédenos esa misma gracia. Oh Śrī Rudra, Señor de los dioses, una y otra vez, reverencia a Ti.

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

Me acojo a Tu rostro Aghora, el tercero. Tus formas son veneradas en la tradición del Atharva. Sean apacibles o terribles, yo me inclino siempre ante todos los seres que Te pertenecen y se mueven bajo Tu señorío.

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

Tomo siempre refugio en Tu cuarto rostro, Sadyojāta: reverencia, una y otra vez. En cada nacimiento, sé Tú mi origen primero; oh Śiva, nacido más allá del devenir, protégeme y guíame aquí y allá, dondequiera que yo esté.

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

Salve a Ti como Vāmadeva, como Jyeṣṭha-Rudra; a Ti como Kāla, el Tiempo que transforma las medidas del tiempo; al dador de fuerza y al que somete toda fuerza; al que aniquila a los seres hostiles; y a Manonmanā, el que está más allá de la mente.

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

Te adoramos, oh Tryambaka, Señor de los tres ojos, con fragancias santísimas; Tú que acrecientas el bienestar auspicioso. Como el pepino maduro se libera de su duro atamiento, así líbrame y protégeme, oh Tryambaka, del sendero de la muerte.

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

Oh Señor Īśa, los sabios munis, libres de pasión, recitan en japa Tu supremo mantra de seis sílabas. A ellos les eres propicio y benévolo. También nosotros recitamos ese mantra, precedido por Oṃ: «Namaḥ Śivāya».

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

Así alabado, oh Bhārata, Mahādeva emergió del Liṅga. Irradiando un gran esplendor que iluminaba los tres mundos, se hizo visible y habló al dos veces nacido.

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

Porque aquí, en este gran tīrtha sagrado, me has adorado con intensa devoción, oh dos veces nacido. Por ello estoy sumamente complacido contigo, hijo querido; desde ahora, Kāla, el Tiempo, no tendrá dominio sobre ti de modo alguno.

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

“Aun Yo—aunque en forma humana—al ver tu firme establecimiento en el Dharma, declaro: bendito es este sendero de rectitud, pues es protegido y sostenido por los nobles como tú.”

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

Mi estanque también ha sido colmado con aguas traídas de todos los tīrtha, los vados sagrados. Esta agua es de mérito supremo; la he reunido para Ti.

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

El secreto de los siete mantras ha sido plasmado en este himno mío. Cuando se recita, otorga el mismo fruto que la práctica de los siete mantras.

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

Elige de mí el don que desees, aquello que tu corazón anhela. Pues me has complacido en gran manera; aquí nada hay que deba negársete.

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

Dijo Kālabhīti: «Dichoso soy; en verdad he sido agraciado, pues Tú estás complacido, oh Śaṅkara. Cuando Tú quedas satisfecho, todos los actos de dharma dan fruto; de otro modo, se tienen por mero esfuerzo fatigoso».

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

Si estás complacido, que tu presencia permanente sea establecida por siempre en este liṅga. Y que cuanto aquí se haga para este liṅga sea imperecedero, de mérito inagotable.

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

Cualquier fruto que nace del japa del divino mantra de cinco sílabas repetido diez mil veces—que ese mismo fruto surja tan sólo por el darśana (visión sagrada) y la reverente postración ante este liṅga.

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

Puesto que he sido liberado del sendero de Kāla (la muerte), oh Maheśvara, que este liṅga sea por ello célebre con el nombre de «Mahākāla».

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

Y quienquiera entre los mortales se bañe en este pozo y ofrezca tarpaṇa a los Pitṛs—que obtenga el fruto de todos los tīrthas, y que los Pitṛs alcancen un estado bienaventurado e imperecedero.

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

Al oír sus palabras, Śaṅkara, complacido, le dijo: «Dondequiera que haya un liṅga svāyaṃbhuva (auto-manifestado), allí moro eternamente».

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

El liṅga—sea auto-manifestado (svāyaṃbhuva), hecho de una flecha, nacido de una joya, o formado de mineral, piedra o metal—otorga sus frutos en el debido orden; y se dice que los primeros conceden diez veces más que los posteriores.

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

En los cielos está el Tārakā-liṅga; en el inframundo está Hāṭakeśvara; y sobre la superficie de Dhārā está el Liṅga auto-manifestado. Esta tríada es igual en santidad y poder.

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

Todo lo que aquí se pida con fervor, eso mismo acontecerá. Aquí, las ofrendas de flores y frutos, la pūjā, el naivedya (oblación de alimento) y los actos de alabanza son especialmente eficaces.

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

La caridad (dāna) —o cualquier acto piadoso— se vuelve de mérito inagotable. En especial, en el decimocuarto día de la quincena oscura de Māgha, cuando prevalece el auspicioso Śiva-yoga, hijo mío.

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

Tras bañarse en el pozo al oriente del Liṅga, quien ofrezca tarpaṇa (libaciones) a los antepasados alcanza el fruto de todos los tīrthas; y para los Pitṛs surge un destino imperecedero.

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

En esa noche, debe adorarse a Mahākāla en cada vigilia de la noche. Quien haga ofrendas en todos los Liṅgas obtiene el fruto pleno de la vela sagrada (jāgaraṇa).

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

Oh, el mejor de los nacidos dos veces: para el devoto dueño de sus sentidos que me adora cada día en este Liṅga-kṣetra, el goce mundano y la liberación nunca están lejos; permanecen siempre cerca de él.

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

En el mes de Māgha—en el día catorce o en el octavo lunar, y también en un lunes de festividad—quien se bañe en el lago y adore este Liṅga alcanzará a Śiva (llegará al estado de Śiva).

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

La caridad, la austeridad y la repetición del Nombre de Rudra: todo ello se vuelve verdaderamente inagotable. Y tú, Nandī, serás mi segundo guardián de la puerta.

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

Oh, querido: por haber vencido el sendero del Tiempo, desde hace mucho es célebre con el nombre de «Mahākāla». Y aquí, el sabio real Karaṃdhama llegará dentro de poco.

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

Tras instruirle en los deberes sagrados, el Bienaventurado Rudra dijo: «Entonces ven a Mi mundo». Dicho esto, el Señor Rudra se fundió de nuevo en el mismo corazón del Liṅga.

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

Mahākāla también, lleno de júbilo, realizó allí una austeridad inmensa.

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

Así es la manifestación de Mahākāla. Dijo Nārada: En cierto tiempo, el rey Pārtha Karaṁdhama, deseoso de excelencia en el dharma, oyó las grandes virtudes de los sagrados tīrthas.

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

Llegó a aquel mismo lugar, célebre por las hazañas de Mahākāla. Tras bañarse en las aguas del océano de la tierra, adoró luego los Liṅgas en el debido orden.

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

Al alcanzar a Mahākāla, el señor de los hombres se colmó de gozo supremo. Contemplando aquel Liṅga inmensamente grande, no podía saciarse.

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

Como un pobre y avaro que, al obtener una vasija de tesoros, juzga su vida colmada de fruto, así también, al contemplar a Mahākāla, consideró su vida cumplida.

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

Con solo su darśana aquí se obtiene el fruto de recitar el mantra quíntuple diez mil veces; luego lo adoró con ofrendas apropiadas, realizó la arcana con reverencia y se postró con gran devoción.

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

Al oír que Mahākāla es el más excelso entre los Liṅgas, se acercó para adorarlo. Entonces, al recordar las palabras de Rudra, Mahākāla pareció, por así decirlo, sonreír.

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

Saliendo a recibir al rey, le ofreció adoración y la ofrenda de arghya. Luego, tras intercambiar preguntas por el bienestar y otras cortesías, el rostro del rey quedó sereno y sosegado.

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

Al término de su conversación, invocando a Mahākāla, dijo: «Oh Señor, esta duda en mí no cesa de girar; vuelve una y otra vez, sin descanso».

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

Cuando los hombres realizan lo que se llama tarpaṇa para los Pitṛs, el agua ofrecida se funde simplemente con el agua misma; ¿cómo, entonces, quedan verdaderamente satisfechos los antepasados?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

Así también, el culto con piṇḍas y lo demás se ve que permanece aquí mismo—¿cómo hemos de entender que, en verdad, es disfrutado por los Pitṛs (ancestros) y por otros?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

Y tampoco es que nada les llegue; pues incluso se les ve en sueños—acercándose a un hombre en el debido orden—como suplicantes que buscan lo ofrecido.

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

Aun respecto de los dioses, siempre se ven señales y pruebas manifiestas; entonces, ¿cómo ‘aceptan’ estas ofrendas? Mi mente queda confundida en esto.

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

Mahākāla dijo: Tal es, en verdad, el modo de existencia de los Pitṛs y de los moradores del cielo; aun las palabras dichas desde lejos, el culto realizado desde lejos y la alabanza ofrecida desde lejos les alcanzan.

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

Ellos conocen todo—lo que fue, lo que es y lo que será—y también se mueven libremente. Su forma pertenece a los cinco elementos sutiles, junto con la mente, el intelecto y el principio del yo (ahaṃkāra).

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

Se tiene por cierto que el cuerpo está hecho de nueve tattva, y que el Puruṣa es el décimo. Por eso se sacian mediante el olor, y asimismo mediante el tattva del gusto, su sutil esencia.

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

Se complacen por el tattva del sonido y también asimilan el tattva del tacto. Al ver la pureza, quedan satisfechos; oh Rey, en esto no hay falsedad.

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

Así como la hierba se llama alimento de los animales y el grano o la comida se llama alimento de los hombres, del mismo modo, para quienes nacen en condición divina, su sustento es la esencia misma del alimento.

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

Las potencias (Śakti) en todos los seres son inconcebibles, aunque accesibles al conocimiento interior. Por eso toman el tattva esencial, mientras que lo restante se ve que permanece aquí solamente.

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

Dijo Karaṃdhama: «El Śrāddha se ofrece a los Pitṛs, pero ellos están sujetos a su propio karma. Ya moren en el cielo o en el infierno, ¿cómo pueden ellos participar de lo que nosotros ofrecemos?»

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

Y si están en el cielo o en el infierno, constreñidos por el karma, ¿cómo podrían ellos, llamados “señores”, otorgar tales dones?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

Que los Pitṛs, los antepasados de los hombres, cuando estén complacidos, concedan larga vida, descendencia, riqueza, saber, cielo, liberación y gozos, y también soberanía (reinado).

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

Dijo Mahākāla: “Es verdad, oh el mejor de los reyes: los Pitṛs permanecen en estados determinados por su propio karma. Sin embargo, existen también seres sutiles e incorpóreos: de dioses, asuras, yakṣas y otros.”

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

Para las cuatro varṇas, los Pitṛs son recordados como encarnados y divididos en siete clases. En verdad, todos ellos pueden conceder cuanto se desea.

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

Oh rey, los Pitṛs cuyos grupos son treinta y uno son poderosos. Este Śrāddha, cuando se realiza, debe saciar y complacer a esos supremos antepasados.

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

Cuando ellos quedan satisfechos, a su vez sacian a los antepasados de él, establecidos cada uno en su propio ámbito. Así, debe cumplirse debidamente el Śrāddha por el propio linaje; entonces ellos conceden bendiciones.

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

Dijo el rey: «Oh brāhmaṇa, así como las ofrendas a los bhūtas y demás se dan indicando sus nombres, ¿por qué no se dan también, en breve, ofrendas a los dioses y a otros de la misma manera?»

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

«Esto es para los Pitṛs, esto para los dioses, esto para los dvijas (los dos veces nacidos) y esto para el Fuego»; si puede decirse así, ¿por qué existen ritos tan elaborados que fatigan la mente y el cuerpo?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

Mahākāla dijo: «En todo caso y en todo tiempo debe observarse el procedimiento apropiado. Sin la debida observancia, ellos no aceptan en absoluto (la ofrenda)»

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

Así como un perro, apostado en la puerta de una casa, arrebata la ofrenda (bali) colocada allí, del mismo modo, oh Rey, el “hombre principal” que acepta dones indebidos no es mejor que un perro.

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

Así, los dioses no aceptan tales ofrendas en ningún tiempo, como si fueran destinadas sólo a espíritus. Aunque la ofrenda sea pura, no participan del havis cuando se presenta sin fe (śraddhā).

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

Y lo que se da sin mantras, esos seres inmaculados no lo aceptan. Incluso la Śruti, la revelación védica, lo proclama aquí, oh Rey, respecto al ámbito de los mantras.

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

“Los mantras son las mismas deidades. Todo lo que el sabio realiza con mantra, lo realiza por medio de las deidades. Todo lo que da, lo da por medio de las deidades; todo lo que recibe, lo recibe por medio de las deidades. Por eso, no debe aceptarse nada sin mantra; no debe emprenderse acción ritual sin mantra”—así se declara.

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

Por ello, los dones deben darse siempre con mantras, sean puránicos o védicos. De otro modo, ellos no los aceptan, y la ofrenda termina yendo a la hueste de los espíritus (bhūtas).

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

El Rey dijo: «¿Por qué la caridad se entrega junto con hierba darbha, sésamo, akṣata (granos enteros) y agua, debidamente reunidos? Deseo conocer la razón».

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

Mahākāla dijo: «En tiempos antiguos, oh rey poderoso, las dádivas de tierra que ya habían sido otorgadas fueron arrebatadas de nuevo por los Daitya, quienes irrumpieron por la fuerza en el ámbito del rito»

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

Entonces los dioses y los Pitṛs respondieron, dirigiéndose a Padma-saṃbhava (Brahmā).

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

«¡Oh Señor! Aun mientras miramos, todo está siendo arrebatado por los Daitya. Dispón una protección contra ellos, para que no seamos arruinados.»

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

Entonces Vidhī (Brahmā), tras reflexionar debidamente, dispuso un medio de protección: para los Pitṛs, el rito unido al sésamo; y para los dioses, junto con akṣata, los granos intactos.

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

El agua y la hierba darbha se aceptan en todas partes de este modo—nunca por los asuras. Pero el fruto de mérito que se ofrezca sin ellos, ese mérito es arrebatado por los Daitya.

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

Suspirando, los Pitṛs y los Devas se retiran, pues no surge el fruto que el dador pretendía. Por ello, en todos los yugas, sólo la caridad (dāna) debe ofrecerse debidamente, conforme al dharma.

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

Karaṃdhama dijo: «Deseo oír, en verdad, la disposición completa de los cuatro yugas. Un gran anhelo de comprenderlo surge sin cesar en mi interior».

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

Mahākāla dijo: «Sabe que el primero es el Kṛta Yuga; después se recuerda el Tretā Yuga; luego el Dvāpara y el Kali: éstos son los cuatro, en breve».

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

El Kṛta es de sattva; el Tretā es de rajas; el Dvāpara es mezcla de rajas y tamas; pero el Kali debe conocerse como tamas. Tal es el carácter de la conducta en los yugas.

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

En el Kṛta Yuga se proclama la meditación suprema como el camino más alto. En el Tretā se enseña el sacrificio (yajña). En el Dvāpara, la conducta veraz es el distintivo. Pero en el Kali Yuga, sólo la caridad (dāna) es la práctica principal.

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

En el Yuga Kṛta, la creación era como nacida de la mente, y el sustento resplandecía de modo directo, colmado de esencia. Los seres, de naturaleza luminosa, estaban satisfechos, siempre dichosos, y podían gozar sin carencia.

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

Entre ellos no había “inferior” ni “superior”; aquellos seres benditos carecían de distinción. Su vida, su dicha y su apariencia eran iguales para todos en aquel Yuga Kṛta.

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

No había desagrado ni conflicto, ni odio ni fatiga. Habitaban entre montañas y junto a los océanos, y eran, en verdad, amantes de la compasión.

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

Entonces existía el orden de varṇas y āśramas, y no había confusión de deberes. No meditaban en nada más: aquellos hombres contemplaban siempre al Supremo Śiva únicamente.

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

Luego, en el cuarto tramo del tiempo, se desvaneció aquel antiguo deleite colmado de sabor. Entonces aparecieron para esos seres cosas llamadas “árboles”, “caballos” y “casas”.

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

Surgieron las vestiduras, y también los frutos y los ornamentos. Y en ellos mismos, para aquellos seres, nació lo dotado de fragancia, color y sabor.

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

En vasija tras vasija había miel: excelente, hecha por las abejas y de gran potencia. Con ella, los seres se sustentaban entonces al término de la era Kṛta.

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

El pueblo estaba gozoso, bien nutrido y longevo, en verdad libre de fiebre. Luego, con el paso del tiempo, se acrecentó en ellos el sentido del gusto.

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

Por la condición misma del yuga, y al menguar la presencia contemplativa de Śiva, se apoderaron por la fuerza de aquellos árboles, arrebatando la miel, dulzura hecha por abejas.

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

Por aquella conducta, nacida del defecto de la codicia, aquí y allá desaparecieron los árboles Kalpavṛkṣa que conceden deseos, junto con su miel.

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

Y cuando de aquella abundancia quedó sólo un poco, surgieron los pares de opuestos. Afligidos por el frío y el calor, y por las penas de la mente, quedaron hondamente atribulados.

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

Para resguardarse, levantaron moradas aquí y allá. Luego, en el Yuga de Tretā, volvió a manifestarse para ellos un nuevo sustento y logro.

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

Por la lluvia surgieron las plantas medicinales—catorce clases, tanto de aldea como nacidas en el bosque—que maduraban sin arado y sin siembra, por el encuentro del agua y la tierra.

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

Aparecieron flores y frutos estacionales, y nacieron árboles y arbustos. Con ello se sostuvo su sustento: con granos, y asimismo con flores y frutos.

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

Entonces, de nuevo, por doquier entre ellos surgieron la pasión y la codicia; y, fortalecidos por el poder del Tiempo, se apoderaron de ríos, regiones sagradas y montañas.

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

Los árboles, los arbustos y las hierbas medicinales fueron pronto sometidos, según la fuerza de cada cual; y, por una inversión perversa, catorce clases de hierbas quedaron destruidas.

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

Afligidas, aquellas hierbas medicinales se inclinaron ante la Tierra y entraron en ella; el pueblo quedó oprimido por el dolor. Entonces Pṛthu Vainya ‘ordeñó’ a la Tierra, en verdad para el bien de todos los seres.

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

Desde entonces, las hierbas y los cultivos se produjeron mediante el arado y el laboreo; y después el pueblo vivió de la agricultura y el comercio, protegido por los kṣatriyas.

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

Para la era de Tretā se proclama el establecimiento de varṇa y āśrama y la celebración del yajña; mas, abandonando la absorción en la meditación de Sadāśiva, los faltos de discernimiento buscan la liberación por otros medios.

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

Apoyándose en palabras floridas y, por apego, persiguiendo el cielo sin alcanzar la verdadera realización, en la era de Dvāpara surgen entonces divergencias de opinión entre los hombres.

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

Con la mente, la obra y la palabra, el sustento se alcanza sólo con gran dificultad. La codicia y la falta de firmeza—al abandonar a Śiva—provocan también confusión y mezcla de los dharmas.

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

En la era de Dvāpara comienza la ruina del orden de varṇa y āśrama. Entonces, por los Vyāsas, el único Veda es dispuesto en cuatro partes—y así se hace desde el Dvāpara en adelante.

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

El único Veda se hace cuádruple para beneficio de los dvija (dos veces nacidos); y los Itihāsa y los Purāṇa también se distinguen, para el honor y la guía del mundo.

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

Estos se nombran: el Brāhma, el Pādma, el Vaiṣṇava, el Śaiva, y asimismo el Bhāgavata; además, el Nāradīya, y el Mārkaṇḍeya como el séptimo.

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

El Āgneya se declara como el octavo; el Bhaviṣya se recuerda como el noveno. El Brahmavaivarta es el décimo, y asimismo el Liṅga es el undécimo.