Prakarana 8

Verse 148 (चौपाई)

बोलेउ काकभसुंड बहोरी। नभग नाथ पर प्रीति न थोरी।। सब बिधि नाथ पूज्य तुम्ह मेरे। कृपापात्र रघुनायक केरे।। तुम्हहि न संसय मोह न माया। मो पर नाथ कीन्ह तुम्ह दाया।। पठइ मोह मिस खगपति तोही। रघुपति दीन्हि बड़ाई मोही।। तुम्ह निज मोह कही खग साईं। सो नहिं कछु आचरज गोसाईं।। नारद भव बिरंचि सनकादी। जे मुनिनायक आतमबादी।। मोह न अंध कीन्ह केहि केही। को जग काम नचाव न जेही।। तृस्नाँ केहि न कीन्ह बौराहा। केहि कर हृदय क्रोध नहिं दाहा।।

boleu kākabhasuṇḍa bahorī | nabhaga nātha para prīti na thorī || saba bidhi nātha pūjya tumha mere | kṛpā-pātra raghunāyaka kere || tumhahi na saṃsaya moha na māyā | mo para nātha kīnha tumha dāyā || paṭhai moha misa khagapati tohī | raghupati dīnhi baṛāī mohī || tumha nija moha kahī khaga-sāīṃ | so nahiṃ kachu ācaraja gosāīṃ || nārada bhava birañci sanakādī | je muni-nāyaka ātamabādī || moha na aṃdha kīnha kehi kehī | ko jaga kāma nacāva na jehī || tṛsnā̃ kehi na kīnha baurāhā | kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||

Kakabhushundi spoke again: “O Lord of the sky-birds, your love is no small thing. In every way, O master, you are worthy of my worship—one specially favoured by Raghu’s Lord. In you there is no doubt, no delusion, no Maya; on me, O master, you have shown compassion. Raghupati sent you (here) under the pretext of delusion, and thereby granted honour to me. That you should speak of your own delusion, O king of birds—there is nothing astonishing in it, O revered sir. Narada, Shiva, Brahma, Sanaka and the rest—those leaders of sages who proclaim the Self— whom has delusion not blinded? Who in the world has not been made to dance by Desire? Whom has craving not driven mad? In whose heart has anger not burned?”

Verse 149 (दोहा/सोरठा)

ग्यानी तापस सूर कबि कोबिद गुन आगार। केहि कै लौभ बिडंबना कीन्हि न एहिं संसार।।70(क)।। श्री मद बक्र न कीन्ह केहि प्रभुता बधिर न काहि। मृगलोचनि के नैन सर को अस लाग न जाहि।।70(ख)।।

gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra | kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra || 70(ka) || śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi | mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi || 70(kha) ||

“Al sabio, al asceta, al héroe, al poeta, al erudito —más aún, a un tesoro de virtudes—: ¿a quién no ha burlado la codicia en este mundo? ¿A quién no ha torcido el orgullo de la prosperidad? ¿A quién no ha ensordecido el poder? ¿Y sobre quién fallan las flechas de los ojos de la de ojos de gacela (la hechicera)?”

Verse 150 (चौपाई)

गुन कृत सन्यपात नहिं केही। कोउ न मान मद तजेउ निबेही।। जोबन ज्वर केहि नहिं बलकावा। ममता केहि कर जस न नसावा।। मच्छर काहि कलंक न लावा। काहि न सोक समीर डोलावा।। चिंता साँपिनि को नहिं खाया। को जग जाहि न ब्यापी माया।। कीट मनोरथ दारु सरीरा। जेहि न लाग घुन को अस धीरा।। सुत बित लोक ईषना तीनी। केहि के मति इन्ह कृत न मलीनी।। यह सब माया कर परिवारा। प्रबल अमिति को बरनै पारा।। सिव चतुरानन जाहि डेराहीं। अपर जीव केहि लेखे माहीं।।

guna kṛta sannyapāta nahiṃ kehī | kou na māna mada tajeu nibehī || jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā | mamatā kehi kara jasa na nasāvā || macchara kāhi kalaṅka na lāvā | kāhi na soka samīra ḍolāvā || ciṃtā sā̃pini ko nahiṃ khāyā | ko jaga jāhi na byāpī māyā || kīṭa manoratha dāru sarīrā | jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā || suta bita loka īṣanā tīnī | kehi ke mati inha kṛta na malīnī || yaha saba māyā kara parivārā | prabala amiti ko baranai pārā || siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ | apara jīva kehi lekhe māhīṃ ||

“Whom has not the outbreak born of virtues (turned to self-display) seized? Who has steadfastly abandoned the intoxication of honour? Whom has the fever of youth not driven wild? Whose glory has possessiveness not ruined? Who is untouched by envy’s stain? Whom has the wind of grief not shaken? Whom has the serpent of anxiety not devoured? Who in the world is not pervaded by Maya? This body is like wood; petty desires are the worms—who is so firm that the woodworm does not gnaw? Three longings—son, wealth, and worldly fame—whose mind have these not sullied? All these are Maya’s retinue—mighty and immeasurable; who can describe its extent? When even Shiva and four-faced Brahma are alarmed by it, what lesser creature can be counted as beyond it?”

Verse 151 (दोहा/सोरठा)

ब्यापि रहेउ संसार महुँ माया कटक प्रचंड।। सेनापति कामादि भट दंभ कपट पाषंड।।71(क)।। सो दासी रघुबीर कै समुझें मिथ्या सोपि। छूट न राम कृपा बिनु नाथ कहउँ पद रोपि।।71(ख)।।

byāpi raheu saṃsāra mahũ māyā kaṭaka pracaṇḍa || senāpati kāmādi bhaṭ daṃbha kapaṭa pāṣaṇḍa || 71(ka) || so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi | chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahaũ pada ropi || 71(kha) ||

“Por todo el mundo se extiende un fiero ejército de Māyā; su comandante es el Deseo, y sus soldados son la hipocresía, el engaño y la falsa religión. Pero esa Māyā no es sino la sirvienta del Héroe de Raghu: sábela falsa y no duermas más en la ilusión. Sin la gracia de Rāma, oh señor, nadie se libera: esto declaro, plantando el pie con firmeza.”

Verse 152 (चौपाई)

जो माया सब जगहि नचावा। जासु चरित लखि काहुँ न पावा।। सोइ प्रभु भ्रू बिलास खगराजा। नाच नटी इव सहित समाजा।। सोइ सच्चिदानंद घन रामा। अज बिग्यान रूपो बल धामा।। ब्यापक ब्याप्य अखंड अनंता। अखिल अमोघसक्ति भगवंता।। अगुन अदभ्र गिरा गोतीता। सबदरसी अनवद्य अजीता।। निर्मम निराकार निरमोहा। नित्य निरंजन सुख संदोहा।। प्रकृति पार प्रभु सब उर बासी। ब्रह्म निरीह बिरज अबिनासी।। इहाँ मोह कर कारन नाहीं। रबि सन्मुख तम कबहुँ कि जाहीं।।

jo māyā saba jagahi nacāvā | jāsu carita lakhi kāhũ na pāvā || soi prabhu bhrū bilāsa khaga-rājā | nāca naṭī iva sahita samājā || soi saccidānanda ghana rāmā | aja bigyāna rūpo bala dhāmā || byāpaka byāpya akhaṇḍa anaṃtā | akhila amogha-sakti bhagavaṃtā || aguna adabhra girā gotītā | sabadarasī anavadya ajītā || nirmama nirākāra niramohā | nitya nirañjana sukha saṃdohā || prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī | brahma nirīha biraja abināsī || ihā̃ moha kara kārana nāhīṃ | rabi sanmukha tama kabahũ ki jāhīṃ ||

“Esa misma Māyā que hace danzar al mundo entero —cuyos designios nadie alcanza a sondear—, esa misma potencia, oh rey de las aves, danza como actriz con toda su compañía al solo juego de la ceja del Señor. Ese Señor es Rāma: plenitud compacta de Ser-Conciencia-Bienaventuranza; no nacido, Conocimiento puro hecho forma, morada del poder. Él es a la vez el que todo lo penetra y la Presencia íntima; indiviso e infinito, el Bienaventurado de fuerza infalible. Más allá de los guṇas, más allá de la palabra y del pensamiento; omnividente, inmaculado, invencible. Sin apropiación, sin forma, libre de engaño; eternamente puro, tesoro de dicha. Más allá de la Naturaleza, morando en cada corazón: Brahman, sin deseo, sin pasión, imperecedero. Aquí no hay motivo para el extravío: ¿puede la oscuridad permanecer ante el sol?”

Verse 153 (दोहा/सोरठा)

भगत हेतु भगवान प्रभु राम धरेउ तनु भूप। किए चरित पावन परम प्राकृत नर अनुरूप।।72(क)।।

bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa | kiye carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa ||72(ka)||

Por el bien del devoto, el Bienaventurado Señor, Rāma, asumió un cuerpo humano como rey; y realizó obras supremamente purificadoras, del todo naturales y propias de un hombre.

Verse 154 (चौपाई)

जथा अनेक बेष धरि नृत्य करइ नट कोइ। सोइ सोइ भाव देखावइ आपुन होइ न सोइ।।72(ख)।।

jathā aneka beṣa dhari nṛtya karai naṭa koi | soi soi bhāva dekhāvai āpuna hoi na soi ||72(kha)||

Como un actor que, vistiendo muchos disfraces, ejecuta una danza: manifiesta cada uno de los sentimientos, y sin embargo no se vuelve aquello que representa.

Verse 155 (दोहा/सोरठा)

असि रघुपति लीला उरगारी। दनुज बिमोहनि जन सुखकारी।। जे मति मलिन बिषयबस कामी। प्रभु मोह धरहिं इमि स्वामी।। नयन दोष जा कहँ जब होई। पीत बरन ससि कहुँ कह सोई।। जब जेहि दिसि भ्रम होइ खगेसा। सो कह पच्छिम उयउ दिनेसा।। नौकारूढ़ चलत जग देखा। अचल मोह बस आपुहि लेखा।। बालक भ्रमहिं न भ्रमहिं गृहादीं। कहहिं परस्पर मिथ्याबादी।। हरि बिषइक अस मोह बिहंगा। सपनेहुँ नहिं अग्यान प्रसंगा।। मायाबस मतिमंद अभागी। हृदयँ जमनिका बहुबिधि लागी।। ते सठ हठ बस संसय करहीं। निज अग्यान राम पर धरहीं।।

asi raghupati līlā uragārī | danuja bimohani jana sukhakārī || je mati malina biṣaya-basa kāmī | prabhu moha dharahim imi svāmī || nayana doṣa jā kahaṁ jaba hoī | pīta barana sasi kahuṁ kaha soī || jaba jehi disi bhrama hoi khagesā | so kaha pacchima uyau dinesā || naukārūṛha calata jaga dekhā | acala moha basa āpuhī lekhā || bālaka bhramahim na bhramahim gṛha-ādīṁ | kahahim paraspara mithyābādīṁ || hari biṣaika asa moha bihaṅgā | sapanehuṁ nahiṁ ajñāna prasaṅgā || māyābasa matimanda abhāgī | hṛdayaṁ jamanikā bahubidhi lāgī || te saṭha haṭha basa saṁsaya karahīṁ | nija ajñāna rāma para dharahīṁ ||

Tal es la līlā de Raghupati, oh enemigo de las serpientes: desconcierta a los demoníacos, y da consuelo a los siervos del Señor. Quienes tienen la mente manchada—esclavos de los objetos de los sentidos y del deseo—imaginan que el mismo Dueño está confundido. Cuando hay defecto en los ojos, aun a la luna se la llama “amarilla”. Y cuando un ave pierde el rumbo, declara que el sol ha salido por occidente. El hombre sentado en una barca ve moverse al mundo; bajo ilusión, se cree inmóvil. Se equivocan los niños, no los mayores de la casa; y, sin embargo, se acusan mutuamente de mentira. Así también, oh ave, esa confusión es “acerca de Hari”; en Él no hay, ni en sueños, ocasión alguna de ignorancia. Pero los desdichados, de entendimiento torpe, bajo el dominio de Māyā, llevan muchos velos tendidos sobre el corazón. Esos necios, por terquedad, levantan dudas y cargan sobre Rāma su propia ignorancia.

Verse 156 (चौपाई)

काम क्रोध मद लोभ रत गृहासक्त दुखरूप। ते किमि जानहिं रघुपतिहि मूढ़ परे तम कूप।।73(क)।।

kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa | te kimi jānahim raghupatihi mūṛha pare tama kūpa ||73(ka)||

Absorbidos en lujuria, ira, orgullo y codicia—atrapados en el apego doméstico, que es la misma forma del dolor—¿cómo podrán conocer a Raghupati esos hombres extraviados, caídos en el oscuro pozo?

Verse 157 (दोहा/सोरठा)

निर्गुन रूप सुलभ अति सगुन जान नहिं कोइ। सुगम अगम नाना चरित सुनि मुनि मन भ्रम होइ।।73(ख)।।

nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṁ koi | sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi ||73(kha)||

La Realidad Nirguṇa es sumamente accesible; y, sin embargo, nadie comprende de veras al Saguna. Al oír Sus innumerables hechos, aun la mente de los sabios queda perpleja: “fácil” y “más allá del alcance” a la vez.

Verse 158 (चौपाई)

राम कृपा आपनि जड़ताई। कहउँ खगेस सुनहु मन लाई।। जब जब राम मनुज तनु धरहीं। भक्त हेतु लीला बहु करहीं।। तब तब अवधपुरी मैं ज़ाऊँ। बालचरित बिलोकि हरषाऊँ।। जन्म महोत्सव देखउँ जाई। बरष पाँच तहँ रहउँ लोभाई।। इष्टदेव मम बालक रामा। सोभा बपुष कोटि सत कामा।। निज प्रभु बदन निहारि निहारी। लोचन सुफल करउँ उरगारी।। लघु बायस बपु धरि हरि संगा। देखउँ बालचरित बहुरंगा।।

rāma kṛpā āpani jaṛatāī | kahuṁ khageśa sunahu mana lāī || jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṁ | bhakta hetu līlā bahu karahīṁ || taba taba avadhapurī maiṁ jāūṁ | bālacarita biloki haraṣāūṁ || janma mahotsava dekhauṁ jāī | baraṣa pāṁca tahaṁ rahauṁ lobhāī || iṣṭadeva mama bālaka rāmā | sobhā bapuṣ koṭi sata kāmā || nija prabhu badana nihāri-nihārī | locana suphala karauṁ uragārī || laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā | dekhauṁ bālacarita bahuraṅgā ||

Por la gracia de Rāma—aunque mi entendimiento sea torpe—hablo; oh señor de las aves, escucha con la mente atenta. Siempre que Rāma asume un cuerpo humano, realiza muchas travesuras divinas por amor a Sus devotos. Entonces, una y otra vez voy a Ayodhyā y, gozoso, contemplo Sus juegos de infancia. Voy a ver la gran fiesta de Su nacimiento y, cautivado, permanezco allí cinco años. Mi Señor elegido es el niño Rāma; la hermosura de Su forma supera a cientos de millones de Kāmās. Mirando y mirando el rostro de mi Dueño, hago fructíferos mis ojos, oh enemigo de las serpientes. Tomando el cuerpo de un cuervito y quedándome cerca de Hari, observo Sus juegos infantiles de mil colores.

Verse 159 (दोहा/सोरठा)

लरिकाईं जहँ जहँ फिरहिं तहँ तहँ संग उड़ाउँ। जूठनि परइ अजिर महँ सो उठाइ करि खाउँ।।75(क)।। एक बार अतिसय सब चरित किए रघुबीर। सुमिरत प्रभु लीला सोइ पुलकित भयउ सरीर।।75(ख)।।

larikāīṁ jahaṁ jahaṁ phirahīṁ tahaṁ tahaṁ saṅga uṛāūṁ | jūṭhani parai ajira maṁha so uṭhāi kari khāūṁ || 75(ka) || eka bāra atisaya saba carita kiye raghubīra | sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayau sarīra || 75(kha) ||

En Su niñez, adondequiera que Él anduviera, allí volaba yo junto a Él. Si caían migas en el patio, las recogía y las comía. Una vez, cuando Raghubīr realizó todas Sus acciones de manera maravillosa, al recordar esa misma līlā del Señor, mi cuerpo se estremeció de éxtasis.

Verse 160 (चौपाई)

कहइ भसुंड सुनहु खगनायक। रामचरित सेवक सुखदायक।। नृपमंदिर सुंदर सब भाँती। खचित कनक मनि नाना जाती।। बरनि न जाइ रुचिर अँगनाई। जहँ खेलहिं नित चारिउ भाई।। बालबिनोद करत रघुराई। बिचरत अजिर जननि सुखदाई।। मरकत मृदुल कलेवर स्यामा। अंग अंग प्रति छबि बहु कामा।। नव राजीव अरुन मृदु चरना। पदज रुचिर नख ससि दुति हरना।। ललित अंक कुलिसादिक चारी। नूपुर चारू मधुर रवकारी।। चारु पुरट मनि रचित बनाई। कटि किंकिन कल मुखर सुहाई।।

kahai bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka | rāmacarita sevaka sukhadāyaka || nṛpamandira sundara saba bhāṁtī | khacita kanaka mani nānā jātī || barani na jāi rucira aṅganāī | jahaṁ khelahiṁ nita cāriu bhāī || bālabinoda karata raghurāī | bicarata ajira janani sukhadāī || marakata mṛdula kalevara syāmā | aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā || nava rājīva aruna mṛdu caranā | padaja rucira nakha sasi duti haranā || lalita aṅka kulisādika cārī | nūpura cāru madhura ravakārī || cāru puraṭa mani racita banāī | kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||

Dijo Bhushundi: Escucha, oh señor de las aves: la historia de Rāma es dadora de dicha a Sus siervos. El palacio real era hermoso en todo, engastado de oro y gemas de muchas clases. Los encantadores patios no pueden describirse, donde los cuatro hermanos juegan cada día. Raghurāi se recrea en juegos de niño, yendo por el patio, deleitando a Su madre. Su suave cuerpo oscuro era como esmeralda; en cada miembro Su belleza eclipsaba innumerables Kāmās. Sus tiernos pies de loto eran rojizos como lotos recién abiertos; las hermosas uñas robaban el brillo de la luna. Relucían graciosas ajorcas y otros adornos; dulces cascabeles sonaban con encanto. Un bello ceñidor de oro y gemas: sus campanillas de cintura tintineaban con música agradable.

Verse 161 (दोहा/सोरठा)

रेखा त्रय सुन्दर उदर नाभी रुचिर गँभीर। उर आयत भ्राजत बिबिध बाल बिभूषन चीर।।76।।

rekhā traya sundara udara nābhī rucira gaṁbhīra | ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra || 76 ||

Tres hermosas líneas adornaban Su vientre; Su ombligo era bello y profundo. Su ancho pecho resplandecía, vestido con variados adornos y ropas infantiles.

Verse 162 (चौपाई)

अरुन पानि नख करज मनोहर। बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।। कंध बाल केहरि दर ग्रीवा। चारु चिबुक आनन छबि सींवा।। कलबल बचन अधर अरुनारे। दुइ दुइ दसन बिसद बर बारे।। ललित कपोल मनोहर नासा। सकल सुखद ससि कर सम हासा।। नील कंज लोचन भव मोचन। भ्राजत भाल तिलक गोरोचन।। बिकट भृकुटि सम श्रवन सुहाए। कुंचित कच मेचक छबि छाए।। पीत झीनि झगुली तन सोही। किलकनि चितवनि भावति मोही।। रूप रासि नृप अजिर बिहारी। नाचहिं निज प्रतिबिंब निहारी।। मोहि सन करहीं बिबिध बिधि क्रीड़ा। बरनत मोहि होति अति ब्रीड़ा।। किलकत मोहि धरन जब धावहिं। चलउँ भागि तब पूप देखावहिं।।

aruna pāni nakha karaja manohara | bāhu bisāla bibhūṣana sundara || kaṅdha bāla kehari-dara grīvā | cāru cibuka ānana chabi sīṁvā || kalabala bacana adhara arunāre | dui dui dasana bisada bara bāre || lalita kapola manohara nāsā | sakala sukhada sasi kara sama hāsā || nīla kañja locana bhava mocana | bhrājata bhāla tilaka gorocana || bikaṭa bhṛkuṭi sama śravan suhāe | kuñcita kaca mecaka chabi chāe || pīta jhīni jhagulī tana sohī | kilakani citavani bhāvati mohī || rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī | nācahiṁ nija pratibiṁba nihārī || mohi sana karahīṁ bibidha bidhi krīḍā | baranata mohi hoti ati brīḍā || kilakata mohi dharana jaba dhāvahīṁ | calauṁ bhāgi taba pūpa dekhāvahīṁ ||

Sus manos, como lotos, eran sonrosadas; sus uñas, claras; sus anchos brazos, bellos con ornamentos. Sus hombros eran robustos; su cuello, como el de un leoncillo; su barbilla, encantadora: la belleza de su rostro, sin medida. Sus balbuceos, sus labios enrojecidos; dientes brillantes, de dos en dos, perfectamente alineados. Mejillas graciosas, una bella nariz; una sonrisa de luna y alcanfor que da gozo a todos. Ojos de loto azul que liberan del devenir mundano; en su frente brillaba un tilak de sagrada gorochan. Sus cejas eran firmes; sus orejas parejas, hermosas; el cabello oscuro y rizado derramaba su esplendor. Una fina ropita amarilla le sentaba al cuerpo; sus miradas juguetonas me deleitaban. Montón mismo de belleza, vagando por el patio del rey, danzaba al ver su propio reflejo. Conmigo jugaba de muchas maneras—al contarlo me da pudor. Riendo, cuando corría para atraparme, yo huía; entonces me mostraba un dulce pastelillo.

Verse 163 (दोहा/सोरठा)

आवत निकट हँसहिं प्रभु भाजत रुदन कराहिं। जाउँ समीप गहन पद फिरि फिरि चितइ पराहिं।।77(क)।। प्राकृत सिसु इव लीला देखि भयउ मोहि मोह। कवन चरित्र करत प्रभु चिदानंद संदोह।।77(ख)।।

āvata nikaṭa haṁsahiṁ prabhu bhājata rudana karāhiṁ | jāuṁ samīpa gahana pada phiri-phiri citai parāhiṁ ||77(ka)|| prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayau mohi moha | kavana caritra karata prabhu cidānanda saṁdoha ||77(kha)||

Cuando yo me acercaba, el Señor sonreía; y cuando me lanzaba hacia Él, gritaba y lloraba como si estuviera asustado. Cuando llegaba cerca, una y otra vez miraba hacia atrás y salía corriendo—Sus modos eran insondables. Al ver esta līlā, como la de un niño común, quedé por completo desconcertado: ¿qué acto maravilloso está realizando el Señor, Él que es un tesoro mismo de Conciencia y Bienaventuranza?

Verse 164 (चौपाई)

एतना मन आनत खगराया। रघुपति प्रेरित ब्यापी माया।। सो माया न दुखद मोहि काहीं। आन जीव इव संसृत नाहीं।। नाथ इहाँ कछु कारन आना। सुनहु सो सावधान हरिजाना।। ग्यान अखंड एक सीताबर। माया बस्य जीव सचराचर।। जौं सब कें रह ग्यान एकरस। ईस्वर जीवहि भेद कहहु कस।। माया बस्य जीव अभिमानी। ईस बस्य माया गुनखानी।। परबस जीव स्वबस भगवंता। जीव अनेक एक श्रीकंता।। मुधा भेद जद्यपि कृत माया। बिनु हरि जाइ न कोटि उपाया।।

etanā mana ānata khagarāyā | raghupati prērīta byāpī māyā || so māyā na dukhada mohi kāhīṁ | āna jīva iva saṁsṛta nāhīṁ || nātha ihāṁ kachu kārana ānā | sunahu so sāvadhāna harijānā || gyāna akhaṇḍa eka sītābara | māyā basya jīva sacarācara || jauṁ saba keṁ raha gyāna eka-rasa | īswara jīvahi bhēda kahahu kasa || māyā basya jīva abhimānī | īsa basya māyā guṇakhānī || parabasa jīva svabasa bhagavaṁtā | jīva anēka eka śrīkaṁtā || mudhā bhēda jadyapi kṛta māyā | binu hari jāi na kōṭi upāyā ||

‘This much,’ said the king of birds, ‘I can understand: by the Lord’s prompting, māyā spreads everywhere. Yet that māyā does not afflict me at all; unlike other beings, I am not bound to saṁsāra. But, O Master, there is some other reason here—tell it clearly, O knower of Hari. Knowledge is one, unbroken, O Bridegroom of Sita; and yet all living beings, moving and unmoving, are under māyā. If the same single, uniform knowledge abides in all, how can you speak of difference between the Lord and the soul? The soul, swollen with ego, is under māyā; the Lord, a treasury of qualities, holds māyā under His sway. The soul is dependent; the Blessed Lord is self-sovereign. Souls are many; the Lord of Lakshmi is One. Though māyā has fashioned a seeming difference, it cannot be overcome by a million devices without Hari.’

Verse 165 (दोहा/सोरठा)

रामचंद्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान। ग्यानवंत अपि सो नर पसु बिनु पूँछ बिषान।।78(क)।। राकापति षोड़स उअहिं तारागन समुदाइ। सकल गिरिन्ह दव लाइअ बिनु रबि राति न जाइ।।78(ख)।।

rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna | gyānavanta api so nara pasu binu pūṁcha biṣāna ||78(ka)|| rākāpati ṣōṛasa uahiṁ tārāgana samudāi | sakala girinha dava lāia binu rabi rāति na jāi ||78(kha)||

Sin devoción a Rāmacandra, quien anhela el estado de liberación —aunque sea erudito— no es sino una bestia con forma humana, a la que sólo le faltan cola y cuernos. Aunque el señor de la noche de luna llena se alce con sus dieciséis fases y un cortejo de estrellas, la noche no se retira sin el sol, aunque incendies todas las montañas.

Verse 166 (चौपाई)

ऐसेहिं हरि बिनु भजन खगेसा। मिटइ न जीवन्ह केर कलेसा।। हरि सेवकहि न ब्याप अबिद्या। प्रभु प्रेरित ब्यापइ तेहि बिद्या।। ताते नास न होइ दास कर। भेद भगति भाढ़इ बिहंगबर।। भ्रम ते चकित राम मोहि देखा। बिहँसे सो सुनु चरित बिसेषा।। तेहि कौतुक कर मरमु न काहूँ। जाना अनुज न मातु पिताहूँ।। जानु पानि धाए मोहि धरना। स्यामल गात अरुन कर चरना।। तब मैं भागि चलेउँ उरगामी। राम गहन कहँ भुजा पसारी।। जिमि जिमि दूरि उड़ाउँ अकासा। तहँ भुज हरि देखउँ निज पासा।।

aiseehiṁ hari binu bhajana khagēsā | miṭai na jīvanha kera kalēsā || hari sēvakahi na byāpa abidyā | prabhu prērīta byāpai tehi bidyā || tātē nāsa na hōi dāsa kara | bhēda bhagati bhāṛhai bihaṁgabara || bhrama tē cakita rāma mohi dēkhā | bihaṁsē so sunu carita bisēṣā || tehi kautuka kara maramu na kāhūṁ | jānā anuj na mātu pitāhūṁ || jānu pāni dhāē mohi dharanā | syāmala gāta aruna kara caranā || taba maiṁ bhāgi calēuṁ uragāmī | rāma gahana kahaṁ bhujā pasārī || jimi-jimi dūri uṛāuṁ akāsā | tahiṁ bhuj hari dēkhauṁ nija pāsā ||

So it is, O lord of birds: without devotion to Hari, the afflictions of living beings do not cease. Ignorance does not overpower the Lord’s servant; by the Lord’s own prompting, that saving knowledge prevails in him. Therefore a servant is not ‘destroyed’ by māyā; rather, the very sense of difference only makes devotion grow, O best of birds. In my confusion Rama looked at me, astonished, and smiled—listen to this special marvel. No one grasped the secret of that sport—not His younger brother, nor His mother and father. As if to seize me with His hands, He ran—dark of limb, with rosy hands and feet. Then I fled, swift as a serpent; but Rama, inscrutable, stretched out His arms toward me. The more I flew far into the sky, the more I saw the Lord’s arms right beside me.

Verse 167 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्मलोक लगि गयउँ मैं चितयउँ पाछ उड़ात। जुग अंगुल कर बीच सब राम भुजहि मोहि तात।।79(क)।। सप्ताबरन भेद करि जहाँ लगें गति मोरि। गयउँ तहाँ प्रभु भुज निरखि ब्याकुल भयउँ बहोरि।।79(ख)।।

brahmaloka lagi gayauṁ maiṁ citayauṁ pācha uṛāta | juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta ||79(ka)|| saptābaraṇa bhēda kari jahāṁ lagēṁ gati mōri | gayauṁ tahāṁ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayauṁ bahōri ||79(kha)||

Volé hasta Brahmaloka, y al mirar atrás mientras seguía mi curso, vi que los brazos de Rāma estaban aún a sólo dos dedos de distancia. Atravesando las siete envolturas cósmicas hasta el límite de mi vuelo, también llegué allí; y, al ver los brazos del Señor, de nuevo quedé sobrecogido y turbado.