The Greatness of the Month of Māgha (Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna)

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः काष्ठीलायाः शुचिस्मिते । सन्ध्यावली नाम भृशं तामुवाच ह सादरम् ॥ १ ॥

Vasiṣṭha dijo: Al oír las palabras de aquella Kāṣṭhīlā—oh tú de sonrisa pura—Sandhyāvalī, así llamada, le habló con calidez y con gran solicitud.

Verse 2

त्वद्वाक्याद्विस्मयो जातः काष्ठीले सांप्रतं मम । कथं दृष्टा मया त्वं च यास्यंती कुत्सितां गतिम् ॥ २ ॥

Al oír tus palabras, oh Kāṣṭhīlā, quedo ahora colmado de asombro. ¿Cómo es que te he visto, si vas hacia un estado de existencia condenado y vergonzoso?

Verse 3

कर्मणा केन ते मुक्तिर्भवेत्कुत्सितयोनितः । तन्मे वद विशालांगे त्वां दृष्ट्वा दुःखिता ह्यहम् ॥ ३ ॥

¿Por qué clase de acción podrías alcanzar la liberación de este vientre degradado? Dímelo, oh de miembros amplios, pues al verte me he entristecido de veras.

Verse 4

मांसपिंडोपमं श्लक्ष्णं नवनीतोपमं शुभे । शरीरं तव संवीक्ष्य तया मे जायते हृदि ॥ ४ ॥

Oh bienaventurada, al contemplar tu cuerpo—liso como un trozo de carne, blando como mantequilla fresca—surge en mi corazón, por ello, un vehemente anhelo.

Verse 5

काष्ठीलोवाच । पृथिवीं दास्यसे सुभ्रु सकलामपि मत्कृते । तथापि नैव मुच्येयं सद्यः कुत्सितयोनितः ॥ ५ ॥

Dijo Kāṣṭhīlā: «Oh de cejas hermosas, aunque me entregaras la tierra entera por mi causa, aun así no quedaría yo liberada de inmediato de este nacimiento despreciable».

Verse 6

येन पुण्येन सुभगे मुच्येयं कर्मबन्धनात् । तन्निर्दिशामि सुमहद्गतिदं त्वं निशामय ॥ ६ ॥

Oh afortunada, ¿por qué mérito podré ser liberada de las ataduras del karma? Te indicaré ese medio grandioso que otorga un destino excelso; escúchalo con atención.

Verse 7

यश्चायं माघमासस्तु सर्वमासोत्तमः स्मृतः । यस्मिन् क्रोंशति पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ॥ ७ ॥

Este mismo mes de Māgha es recordado como el mejor de todos los meses; en él, los pecados—comenzando por el grave pecado de matar a un brahmán—claman y son expulsados.

Verse 8

दुर्लभो माघमासो वै दुर्ल्लभं जन्म मानुषम् । दुर्ल्लभं चोषसि स्नानं दुर्लभं कृष्णसेवनम् ॥ ८ ॥

Raro en verdad es el mes de Māgha; rara es también la condición de nacer humano. Raro es bañarse al alba, y rara es la devota sevā (servicio) a Kṛṣṇa.

Verse 9

दुर्लभो वासरो विष्णोर्विधिना समुपोषितः । देवैस्तेजः परिक्षिप्तं माघमासे स्वकं जले ॥ ९ ॥

Raro es aquel día de Viṣṇu que se observa correctamente con el ayuno prescrito; en el mes de Māgha, el propio baño sagrado en el agua queda rodeado de resplandor divino por obra de los devas.

Verse 10

तस्माज्जलं माघमासे पावनं हि विशेषतः । नेदृशी संगरे शूरैर्गतिः प्राप्येत सौख्यदा ॥ १० ॥

Por ello, el agua en el mes de Māgha es especialmente purificadora; ni siquiera los héroes en el fragor de la batalla alcanzan una dicha y destino bendito como éste.

Verse 11

यादृशी प्लवने प्रातः प्राप्यते नियमस्थितैः । सरित्तडागवापीषु स्नाने सत्तममीरितम् ॥ ११ ॥

El mérito que obtienen los observantes disciplinados al bañarse al alba—sumergiéndose y nadando—se declara de la más alta categoría cuando el baño se realiza en ríos, estanques y depósitos de agua.

Verse 12

कूपभांडजलैर्मध्यं जघन्यं वह्नितापितैः । न सौख्यैर्लभ्यते पुण्यं दुःखैरेवाप्यते तु तत् ॥ १२ ॥

Sacando agua de los pozos y llevándola en vasijas, y aun soportando pruebas más duras como ser abrasado por el fuego, se obtiene sólo un mérito mediano o incluso inferior. El mérito no se alcanza por la comodidad; se conquista precisamente mediante la austeridad y el padecimiento.

Verse 13

धर्म्मसेवार्थकं स्नानं नांगनैर्मल्यहेतुकम् । होमार्थं सेवनं वह्नेर्न च शीतादिहानये ॥ १३ ॥

El baño ha de realizarse para servir al Dharma, no sólo por limpieza corporal. Del mismo modo, atender el fuego sagrado es para el homa, el sacrificio ritual, y no simplemente para ahuyentar el frío y cosas semejantes.

Verse 14

यावन्नोदयते सूर्यस्तावत्स्नानं विधीयते । आच्छादिते घनैर्व्योम्नि ह्युद्गमिष्यन्तमर्थयेत् ॥ १४ ॥

El baño ritual debe realizarse sólo mientras el sol aún no ha salido. Si el cielo está cubierto por densas nubes, debe uno orar con reverencia al sol que está por elevarse, y proceder conforme a ello.

Verse 15

अभावे सरिदादीनां नवकुंभस्थितं जलम् । वायुना ताडितं रात्रौ स्नाने गंगासमं विदुः ॥ १५ ॥

Cuando no hay ríos ni otras aguas disponibles, el agua guardada en una vasija nueva—si se deja de noche y es agitada por el viento—se considera, para el baño, igual a la del Gaṅgā.

Verse 16

माघस्नायी वरारोहे दुर्गतिं नैव पश्यति । तन्नास्ति पातकं यत्तु माघस्नानं न शोधयेत् ॥ १६ ॥

Oh dama de hermosas caderas, quien realiza el baño de Māgha jamás contempla un destino miserable. No existe pecado alguno que el baño de Māgha no purifique.

Verse 17

अग्निप्रवेशादधिकं माघोषस्येव मज्जनम् । जीवता भुज्यते दुःखं मृतेन बहुलं सुखम् ॥ १७ ॥

Para Māghoṣa, la inmersión en las aguas sagradas fue tenida por aún más excelsa que entrar en el fuego. En vida se padece dolor; tras la muerte se alcanza abundante dicha.

Verse 18

एतस्मात्कारणाद्भद्रे माघस्नानं विशिष्यते । अहन्यहनि दातव्यास्तिलाः शर्करयान्विताः ॥ १८ ॥

Por esta misma razón, oh dama auspiciosa, el baño en el mes de Māgha se considera especialmente meritorio. Y día tras día deben darse en caridad semillas de sésamo mezcladas con azúcar.

Verse 19

मेघपुंष्पोपपन्नेन सहान्नेन सुमध्यमे । यावकैश्चैव होतव्या गव्यसर्पिः समन्वितैः ॥ १९ ॥

Oh dama de esbelta cintura, debe realizarse el homa con arroz cocido mezclado con la flor llamada “meghapuṃṣpa”, y también con granos de yāvaka, acompañado de ghee obtenido de la leche de vaca.

Verse 20

माध्यां स्नानसमाप्तै तु दद्याद्विप्राय षड्रसम् । सूर्यो मे प्रीयतां देवो विष्णुमूर्तिर्निरञ्जनः ॥ २० ॥

Tras concluir el baño del mediodía, debe darse a un brāhmaṇa un alimento dotado de los seis sabores. (Y orar:) «Que el dios Sūrya se complazca en mí: él, la forma inmaculada de Viṣṇu».

Verse 21

वासांसि द्विजयुग्माय स सप्तान्नानि चार्पयेत् । त्रिंशच्च मोदका देयास्तिलान्नाः शर्करामयाः ॥ २१ ॥

Debe presentar vestiduras a una pareja de brāhmaṇas y ofrecer también las siete clases de alimentos cocidos. Además, han de darse treinta modakas: dulces de sésamo preparados con azúcar.

Verse 22

भागास्त्रयस्तिलानां तु चतुर्थः शर्करांशकः । तांबूलादीनि भोग्यानि भक्त्यादकद्याद्विधानवित् ॥ २२ ॥

Debe ofrecerse una mezcla de tres partes de sésamo y una cuarta parte de azúcar. Y, conociendo el rito correcto, han de presentarse también ofrendas agradables como el tāmbūla (betel) y otras, con devoción.

Verse 23

स्रोतोमुखः सरिति चान्यत्र भास्करसंमुखः । स्नायादावाह्य तीर्थानि गंगादीन्य कर्मण्डलात् ॥ २३ ॥

En el río, uno debe bañarse mirando hacia la corriente ascendente; en otro lugar, debe mirar hacia el Sol. Debe bañarse después de invocar en su kamaṇḍalu (vasija de agua) las aguas sagradas de los tīrthas, como el Gaṅgā y otros.

Verse 24

यदनेकजनुर्जन्यं यज्ज्ञानाज्ञानतः कृतम् । त्वत्तेजसा हतं चास्तु तत्तु पापं सहस्रधा ॥ २४ ॥

Que todo pecado nacido de muchas vidas, y todo lo cometido a sabiendas o sin saberlo, sea abatido por Tu resplandor divino; sí, que ese pecado sea destruido mil veces.

Verse 25

दिवाकर जगन्नाथ प्रभाकर नमोऽस्तु ते । परिपूर्णं कुरुष्वेदं माघस्नानं ममाच्युत ॥ २५ ॥

Oh Divākara, Jagannātha, fuente de resplandor: a Ti sea mi salutación. Oh Acyuta, lleva a plena consumación esta observancia mía del baño de Māgha.

Verse 26

तीर्थस्नायी वरारोहे माघस्नायी फलाल्पकः । तीर्थस्नानादियात्स्वर्गं माघस्नानात्परं पदम् ॥ २६ ॥

Oh dama de hermosas caderas, el fruto de bañarse en los tīrthas es escaso en comparación con el baño del mes de Māgha. Por el baño en un tīrtha se alcanza el cielo; por el baño de Māgha se llega al estado supremo.

Verse 27

माघस्य धवले पक्षे भवेदेकादशी तु या । रविवारेण संयुक्ता महापातकनाशिनी ॥ २७ ॥

La Ekādaśī que cae en la quincena luminosa de Māgha y se une al domingo se vuelve destructora de los grandes pecados (mahāpātakas).

Verse 28

विनापि ऋक्षसंयोगं सा शुक्लैकादशी नृणाम् । विनिर्दहति पापानि कुनृपो विषयं यथा ॥ २८ ॥

Aun sin conjunción con una mansión lunar (nakṣatra), esa Ekādaśī de la quincena luminosa quema los pecados de los hombres, como un rey malvado arruina su propio reino.

Verse 29

कुपुत्रस्तु कुलं यद्वत्कुभार्या च पतिं यथा । अधर्मस्तु यथा धर्मं कुमंत्री नृपतिं यथा ॥ २९ ॥

Así como un mal hijo arruina una familia y una mala esposa arruina a su esposo, del mismo modo el adharma arruina al dharma; y un consejero malvado arruina a un rey.

Verse 30

अज्ञानं च यथा ज्ञानं कुशौचं शुचितां यथा । यथा हंत्यनृतं सत्यं वादस्संवादमेव च ॥ ३० ॥

Así como el conocimiento destruye la ignorancia y la pureza vence la impureza, así la verdad mata la falsedad; y el diálogo verdadero pone fin a la mera disputa contenciosa.

Verse 31

उष्णं हिममनर्थोऽर्थं पापं कीर्तिं स्मयस्तपः । यथा रसा महारोगाञ्छ्राद्धं संकेत एव च ॥ ३१ ॥

El calor puede volverse frío; la desgracia, prosperidad; el pecado, fama; y el orgullo, austeridad—como los humores del cuerpo (rasa) pueden convertirse en grandes enfermedades. Así también, el Śrāddha, rito para los antepasados, es en esencia una sagrada “señal” o signo establecido, que hace surgir el fruto que le corresponde.

Verse 32

तथा दुरितसंघं तु द्वादशी हंति साधिता । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ॥ ३२ ॥

Asimismo, cuando se observa debidamente, el voto de Dvādaśī destruye una multitud de pecados: el asesinato de un brāhmaṇa, el beber embriagantes, el robo y el yacer con la esposa del maestro.

Verse 33

महान्ति पातकान्येतान्याशु हन्ति हरेर्दिनम् । समवेतानि चैतानि न शामयति पुष्करम् ॥ ३३ ॥

Estos grandes pecados son destruidos con prontitud por un solo día consagrado a Hari. Aun cuando todos se hayan acumulado juntos, ni siquiera Puṣkara logra apaciguarlos así de plenamente.

Verse 34

न चापि नैमिषारण्यं न क्षेत्रं कुरुसंज्ञितम् । प्रभासो न गया देवि न रेवा न सरस्वती ॥ ३४ ॥

No es Naimiṣāraṇya, ni la región sagrada llamada Kurukṣetra; no es Prabhāsa, no es Gayā, oh Diosa; tampoco es la Revā (Narmadā), ni la Sarasvatī.

Verse 35

न गगा यमुना चैव प्रयागो न च देवका । न सरांसि नदाश्चान्ये होमदानतपांसि च ॥ ३५ ॥

No es el Gaṅgā ni el Yamunā; no es Prayāga ni la Devikā; no son los lagos ni los demás ríos—ni siquiera los homa, las dána y las tapas pueden compararse a ello.

Verse 36

न चान्यत्सुकृतं सुभ्रु पुराणे पठ्यते स्फुटम् । पापसंघविनाशाय मुक्त्वैकं हरिवासरम् ॥ ३६ ॥

Oh, de cejas hermosas, en el Purāṇa no se enseña con claridad ningún otro mérito para destruir montones de pecados—salvo uno: el Día de Hari (Harivāsara/Ekādaśī).

Verse 37

उपोषणात्सकृद्देवि विनश्यंत्यघराशयः । एकतः पृथिवीदानमेकतो हरिवासरम् ॥ ३७ ॥

Oh Diosa, con ayunar siquiera una sola vez se destruyen montones de pecados. De un lado está el don de la misma tierra; del otro, el día sagrado de Hari (Harivāsara): tal es su grandeza.

Verse 38

न समं ब्रह्मणा प्रोक्तमधिकं हरिवासरम् । तस्मिन्वराहवपुषं कृत्वा देवं तु हाटकम् ॥ ३८ ॥

Brahmā ha declarado que nada es igual—y nada supera—al día de Hari (Harivāsara). En ese día, modelando al Señor en la forma de Varāha, debe hacerse (o instalarse) la deidad en oro.

Verse 39

घटोपरि नवे पात्रे धृत्वा ताम्रमये शुभे । सर्वबीजान्विते चैव सितवस्त्रावगुंठिते ॥ ३९ ॥

Colocándolo sobre la vasija, debe asentarse en un recipiente nuevo y auspicioso de cobre, provisto de toda clase de semillas, y cubierto con un paño blanco.

Verse 40

सहिरण्ये सुदीपाढ्ये कृतपुष्पावतंसके । विधिना पूजयित्वा चकुर्याज्जागरणं व्रती ॥ ४० ॥

El observante del voto, tras adorar debidamente según el rito prescrito—con ofrendas junto con oro, abundantes lámparas resplandecientes y guirnaldas de flores—debe luego guardar la vigilia nocturna (jāgaraṇa).

Verse 41

प्रातर्विप्राय दद्याच्च वैष्णवाय कुटुंबिने । तत्कुंभक्रोडसंयुक्तं सनैवेद्यपरिच्छदम् ॥ ४१ ॥

Por la mañana, debe entregarse este don a un brāhmaṇa—en particular a un vaiṣṇava cabeza de familia—junto con su vasija y su soporte, provisto además de ofrendas de alimento (naivedya) y de los accesorios necesarios.

Verse 42

पश्चाच्च पारणं कुर्याद्द्विजान्भोज्य सुहृद्वृतः । एवं कृते वरारोहे न भूयो जायते क्वचित् ॥ ४२ ॥

Después, debe realizarse el pāraṇa (rito de conclusión), dando de comer a los dvija (brāhmaṇas), rodeado de amigos bienintencionados. Oh dama de hermosas caderas, cuando esto se cumple debidamente, ya no se nace de nuevo en lugar alguno (se alcanza la liberación).

Verse 43

बहुजन्मार्ज्जितं पापं ज्ञानाज्ञानकृतं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४३ ॥

El pecado acumulado a lo largo de muchos nacimientos—cometido con conocimiento o sin él—se destruye por completo, como la oscuridad se desvanece al salir el sol.

Verse 44

यथाशास्त्रं मया तुभ्यं वर्णिता द्वादशी शुभे । या सा कृता त्वया पूर्वमासीद्देव्यन्यजन्मनि ॥ ४४ ॥

Oh dama auspiciosa, te he expuesto la observancia de Dvādaśī exactamente como lo prescriben los śāstra. Este mismo voto, oh diosa, tú lo habías realizado antes también, en otro nacimiento.

Verse 45

यस्यास्तवातुला पुष्टिर्वर्तते वर्तयिष्यति । भर्त्तुस्तव च पुत्रस्य सर्वदा सुखदायिनी ॥ ४५ ॥

Por su gracia, una prosperidad incomparable está presente y seguirá perdurando, otorgando siempre dicha a tu esposo y a tu hijo.

Verse 46

तस्यास्त्वया तुरीयांशो देयश्चेन्मह्यमादरात् । तदा प्रीता गमिष्यामि तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४६ ॥

Si con reverencia me otorgas la cuarta parte de ello, entonces, complacido, iré a la morada suprema de ese Viṣṇu.

Verse 47

वित्ताह्रुतिजं पापं यद्भूतं मम सुंदरि । तस्य पावनहेतुं च तुरीयांशं प्रयच्छ मे ॥ ४७ ॥

Oh hermosa, el pecado que en mí ha nacido por arrebatar riquezas, concédeme una cuarta parte (de lo tuyo) como medio de purificación de esa falta.

Verse 48

जीवितेनापि वित्तेन भर्तारं वंचयेत्तु या । कृमियोनिशतं गत्वा पुल्कसी जायते तु सा ॥ ४८ ॥

La mujer que engaña a su esposo—sea por su propia vida o por riqueza—tras pasar por cien nacimientos en vientres de gusanos, renace como Pulkasī.

Verse 49

सुरतं याचमानाय पत्ये वित्तं च मानिनि । या न यच्छति दुर्बुद्धिः काष्ठीला जायते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥

Oh mujer orgullosa, la esposa necia que no concede a su marido—cuando él pide unión amorosa—y además le niega la riqueza, sin duda se vuelve kāṣṭhīlā, endurecida como madera.

Verse 50

तत्पातकविशुद्ध्यर्थं देहि मे द्वादशीभवम् । तुरीयांशमितं पुण्यं यद्यस्ति मयि ते घृणा ॥ ५० ॥

Para purificar ese pecado, concédeme el mérito de Dvādaśī. Si tienes compasión de mí, otórgame ese mérito sagrado, medido como una cuarta parte.

Verse 51

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्याः काष्ठीलायाः सुलोचने । पुण्यं दत्तवती तस्यै पाणौ वारि प्रगृह्य च ॥ ५१ ॥

Al oír las palabras de Kāṣṭhīlā, Sulocanā, de bellos ojos, le otorgó el mérito, tomando agua en su mano y depositándola en su palma como acto ritual de donación.

Verse 52

यत्कृतं हि मया पूर्वमेकादश्यामुपोषणम् । तत्तुरीयांशपुण्येन काष्ठीलेयं विमुच्यताम् ॥ ५२ ॥

Por el mérito de una cuarta parte de la piedad del ayuno de Ekādaśī que observé antaño, que esta aflicción llamada Kāṣṭhīla sea liberada y apartada.

Verse 53

पूर्वजन्मकृतात्पापात्सत्यं सत्यं मयोदितम् । एवमुक्ते तु वचने मया विद्युत्समप्रभा ॥ ५३ ॥

Por el pecado cometido en un nacimiento anterior, he hablado—verdad, verdad. Al pronunciar yo estas palabras, ella apareció con un resplandor semejante al relámpago.

Verse 54

दृष्टा दिव्यविमानस्था गच्छंती वैष्णवं पदम् । पतिर्हि दैवतं लोके वंचनीयो न भार्यया ॥ ५४ ॥

Se la vio sentada en un vimāna divino, yendo hacia la morada suprema de Viṣṇu, el estado vaiṣṇava. Pues en este mundo el esposo es tenido por deidad, y la esposa no debe engañarlo.

Verse 55

देहेन चापि वित्तेन यदीच्छेच्छोभनां गतिम् । सा त्वं ब्रूहि प्रदास्यामि भर्तुरर्थे तवेप्सितम् ॥ ५५ ॥

Si deseas un destino auspicioso, sea con tu cuerpo o con tu riqueza, dímelo: por el bien de mi esposo, te concederé lo que anheles.

Verse 56

वित्तं देहं तथा पुत्रं यच्चान्यद्वा वरानने । किमन्यद्दैवतं लोके स्त्रीणामेकं पतिं विना ॥ ५६ ॥

Oh, de bello rostro, sea riqueza, sea el cuerpo, sea un hijo o cualquier otra cosa: ¿qué otra deidad hay en este mundo para una mujer, aparte de su único esposo?

Verse 57

तस्यार्थे वा त्यजेद्वित्तं जीवितं वा सुलोचने । कल्पकोटिशतं साग्रं विष्णुलोके महीयते ॥ ५७ ॥

Por su bien uno debe renunciar a la riqueza o incluso a la vida, oh tú de hermosos ojos. Tal persona es honrada en el mundo de Vishnu por cien millones de kalpas.

Verse 58

अग्न्यादिसाक्ष्ये वृतमीक्ष्य निष्ठुरा युक्तं सुधोरैर्व्यसनैर्द्विजात्मजा । पतिं ददौ नैव च याचिता धनं तेनैव पापेन बभूव कीटा ॥ ५८ ॥

Al ver el voto atestiguado por Agni, la hija del brahmán de duro corazón, aunque acosada por desgracias, no dio a su esposo la riqueza que él suplicaba; por ese pecado se convirtió en un gusano.

Verse 59

एतन्मया दुष्टमनंगयष्टि कौमारभावे पितृवेश्मवासे । ज्ञात्वा हितं तथ्यमिदं स्वभर्तुर्ददामि सर्वं च गृहाण सुभ्रु ॥ ५९ ॥

Oh malvada esclava de Kama, mientras vivía en casa de mi padre siendo doncella, aprendí lo que es verdaderamente beneficioso para mi esposo. Ahora te doy todo; tómalo, oh dama de hermosas cejas.

Verse 60

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्याने माघमाहात्म्यं नामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

Así termina el capítulo treinta y uno, llamado "La Grandeza del Mes de Magha", en el Uttara-bhaga del Sri Brihannaradiya Purana, dentro de la narrativa de Mohini, en el episodio de Kasthila.