Adhyaya 9

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३७ “लोक हैं।) नवमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यकी मृत्युका समाचार सुनकर धृतराष्ट्रका शोक करना धृतराष्ट उवाच कि कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नु: पाण्डवसूंजया: । तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभूतामपि

Dhṛtarāṣṭra nói: “Sañjaya, trên chiến địa, Droṇa đã làm gì mà các Pāṇḍava và người Sṛñjaya có thể ra tay hạ sát ông? Ông vốn cực kỳ tinh thông binh khí phóng và là bậc đứng đầu trong hết thảy những kẻ mang vũ khí.”

Verse 2

रथभज़ो बभूवास्य थनुर्वाशीर्यतास्यत: । प्रमत्तो वाभवद्‌ द्रोणस्ततो मृत्युमुपेयिवान्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Xe chiến của ông bị phá nát chăng, hay cây cung gãy khi đang bắn tên? Hay Droṇa đã lơ là, nên vì thế mà gặp tử vong?”

Verse 3

कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम्‌ किरन्तमिषुसंघातान्‌ रुक्मपुड्खाननेकश:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Con ơi, làm sao con trai của Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna) có thể giết Droṇa—kẻ bất khả khuất phục đối với quân thù—ngay khi ông còn đang trút xuống vô số loạt tên có lông vũ vàng? Droṇa là một chiến sĩ Bà-la-môn kỷ luật, kiên định với pháp tắc của mình, tinh thông thần khí và khoa học binh đao, một đại xa chiến sĩ quyết chí cầu thắng. Vậy bằng cách nào một bậc thầy đáng sợ đến thế lại bị quật ngã trên chiến địa?”

Verse 4

क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठ कृतिनं चित्रयोधिनम्‌ दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hỡi bậc tối thượng trong hàng người hai lần sinh! Droṇa tay nhanh như chớp, tài nghệ viên mãn, là chiến sĩ dùng muôn lối đánh kỳ diệu và tinh xảo. Người bắn tên từ xa, tự chế nghiêm mật, và đã thấu triệt khoa học chiến đấu bằng binh khí. Vậy thì Dhṛṣṭadyumna, hoàng tử xứ Pāñcāla, đã làm sao giết được vị Bà-la-môn tối thượng ấy—kẻ không hề nao núng giữa chiến trường, luôn gắng sức vì thắng lợi, một đại xa chiến binh—người mà đối phương tưởng như hoàn toàn bất khả chiến bại?”

Verse 5

पाज्चालपुत्रो न्यवधीद्‌ दिव्यास्त्रधरमच्युतम्‌ । कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Làm sao con trai xứ Pāñcāla lại giết được Droṇa—bậc nắm giữ thần khí, kiên định trong lời thệ—khi đại xa chiến binh ấy đang gắng sức giữa chiến trận và thực hiện những chiến công dữ dội? Droṇa tưởng như bất khả chiến bại trước kẻ thù; vậy bằng cách nào một vị thầy nghiêm cẩn, đáng sợ đến thế lại bị quật ngã?”

Verse 6

व्यक्त हि दैवं बलवत्‌ पौरुषादिति मे मति: । यद्‌ द्रोणो निहतः शूर: पार्षतेन महात्मना

Dhṛtarāṣṭra nói: “Với ta, hiển nhiên số mệnh mạnh hơn nỗ lực của con người; bởi Droṇa—dẫu là bậc anh hùng—đã bị người con đại hồn của Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna) giết chết.”

Verse 7

अस्त्र॑ चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत्‌ प्रतिष्तितम्‌ तमिष्वस्त्रधराचार्य द्रोणं शंससि मे हतम्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Trong vị dũng sĩ ấy, bốn ngành binh khí đều được thiết lập vững vàng—Droṇa, bậc thầy của các cung thủ và những người tinh thông vũ khí phóng. Vậy mà ngươi lại báo với ta rằng Droṇa đã bị giết. Sao một trụ cột của kỷ luật và bổn phận võ đạo lại có thể ngã xuống trong cuộc chiến này?”

Verse 8

श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयातच्रपरिवारितम्‌ । जातरूपशिरस्त्राणं नाद्य शोकमपानुदे

“Nghe tin Droṇa—người ngự trên chiến xa rực vàng, được che chở bởi lớp giáp bọc, đội mũ trụ bằng vàng—đã bị giết, hôm nay ta không sao xua tan được nỗi sầu của mình.”

Verse 9

न नूनं परदु:खेन प्रियते कोडपि संजय । यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधी:,संजय! निश्चय ही कोई भी दूसरेके दुःखसे नहीं मरता है, तभी तो मैं मन्दबुद्धि मनुष्य द्रोणाचार्यको मारा गया सुनकर भी जी रहा हूँ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रशोके नवमो<ध्याय: ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Quả thật không ai chết vì nỗi khổ của kẻ khác, hỡi Sañjaya—bởi ta, kẻ ngu muội, vẫn còn sống dù đã nghe tin Đroṇa đã bị sát hại.”

Verse 10

दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थ हि पौरुषम्‌ | अश्मसारमयं नून॑ हृदयं सुदृढे मम

Dhṛtarāṣṭra nói: “Giờ đây ta chỉ xem định mệnh là tối thượng; còn nỗ lực của con người quả thật dường như vô ích. Hẳn tim ta phải được đúc bằng cốt đá—cứng rắn, không lay chuyển—vì ta đã chịu đựng và vẫn còn tồn tại giữa cảnh hoang tàn này.”

Verse 11

ब्राह्मे दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन्‌ गुणार्थिन:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Khao khát đức hạnh và sự tinh thông, họ tôn thờ ngài bằng nghi lễ Bà-la-môn, bằng những pháp hành thiêng liêng, và bằng kỷ luật của binh khí.”

Verse 12

शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम्‌

Dhṛtarāṣṭra nói bằng giọng điềm gở, dùng những ví von lạnh lùng: điều đang bị toan tính hay đang cuộn trào kia bất khả và trái lẽ tự nhiên như việc làm khô cạn đại dương, hay khiến núi Meru trượt khỏi chỗ của mình.

Verse 13

दुष्टानां प्रतिषेद्धा5डसीद्‌ धार्मिकाणां च रक्षिता

Dhṛtarāṣṭra nói: “Ngài là kẻ ngăn chặn bọn ác và là đấng che chở người hiền lương.”

Verse 14

यो5हासीत्‌ कृपणस्यार्थे प्राणानपि परंतप: । शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य दुष्टोंको दण्ड देनेवाले और धार्मिकोंके रक्षक थे। उन्होंने मुझ कृपणके लिये अपने प्राणतक दे दिये ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Vì ta—một kẻ khốn hèn—ngài ấy đã sẵn sàng hiến dâng cả mạng sống, hỡi kẻ thiêu đốt quân thù. Droṇācārya, người gieo thống khổ cho địch, trừng phạt kẻ ác và che chở người công chính—vì ta mà đã hy sinh đến cả sinh mệnh của mình. Và chính vào dũng lực của ngài ấy mà những đứa con ngu muội của ta đã gửi gắm niềm hy vọng chiến thắng.”

Verse 15

बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्धथया स निहतः कथम्‌ | मेरे मूर्ख पुत्रोंकोी जिनके ही पराक्रमके भरोसे विजयकी आशा बनी हुई थी तथा जो बुद्धिमें बृहस्पति और शुक्राचार्यके समान थे, वे द्रोणाचार्य कैसे मारे गये? ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Làm sao ngài ấy có thể bị giết—người có trí tuệ sánh ngang Bṛhaspati và Uśanas (Śukrācārya)? Dựa vào dũng lực của ngài ấy mà những đứa con ngu muội của ta vẫn nuôi hy vọng chiến thắng—làm sao Droṇācārya lại có thể bị hạ sát?”

Verse 16

रथे वातजवा युक्ता: सर्वशस्त्रातिगा रणे । बलिनो ह्वेषिणो दान्ता: सैन्धवा: साधुवाहिन:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Những con ngựa xứ Sindhu—được thắng vào chiến xa, nhanh như gió—có còn nguyên vẹn giữa chiến trận, có thể lướt qua mọi đòn đánh của vũ khí chăng? Mạnh mẽ, thuần luyện, đã được thuần phục, gánh chiến xa vững vàng—chúng có đứng vững trên chiến địa và hí vang, chịu nổi tiếng dây cung bật, mưa tên trút xuống và tiếng binh khí va chạm mà không hề nao núng chăng?”

Verse 17

दृढा: संग्राममध्येषु कच्चिदासन्नविह्नला: । करिणां बूंहतां युद्धे शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Giữa lòng chiến trận, chúng có vững vàng, không hề chao đảo chăng? Trong tiếng va đập của chiến tranh—khi những voi lớn rống vang, và tù và cùng trống trận dội rền—chúng có còn không nao sợ chăng?”

Verse 18

ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णव: । आशंसन्त: पराज्जेतुं जितश्वासा जितव्यथा:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Chúng có chịu nổi tiếng dây cung bật và mưa tên, cùng những đòn đánh của binh khí chăng? Nuôi chí khuất phục quân thù—đã chế ngự hơi thở, vượt qua đau đớn—chúng có không đánh mất dũng khí nơi chiến địa chăng?”

Verse 19

हया: पराजिता: शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहा: । ते सम रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिता:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Những con ngựa nhanh từng kéo chiến xa của Bhāradvāja đã bị khuất phục. Thế nhưng chính những con ngựa ấy, khi lại được thắng vào một cỗ xe trang sức bằng vàng, vẫn đứng vững dưới tay điều khiển của các dũng sĩ.”

Verse 20

जातरूपपरिष्कारमास्थाय रथमुत्तमम्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Khi đã lên một cỗ chiến xa tuyệt hảo, được trang sức lộng lẫy bằng vàng chạm trổ…”

Verse 21

विद्यां यस्पोपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धरा:

Dhṛtarāṣṭra nói về những cung thủ bậc thầy lừng danh khắp thế gian—những người nuôi sống mình bằng học vấn, sống nhờ kỷ luật và kỹ nghệ của tri thức đã thâu nhận, nhất là khoa binh khí.

Verse 22

दिवि शक्रमिव श्रेष्ठ महामात्र धनुर्भुताम्‌

Dhṛtarāṣṭra ví một chiến binh hàng đầu—một vị thống soái kiệt xuất giữa các cung thủ—như Indra nơi cõi trời, để nêu bật nỗi kính sợ mà tài võ ấy gợi lên, dẫu giữa bóng tối đạo lý của chiến tranh.

Verse 23

ननु रुक्मरथं दृष्टवा प्राद्रवन्ति सम पाण्डवा:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hẳn vậy, vừa thấy Rukmaratha, các Pāṇḍava liền lao lên.” Câu ấy cho thấy nhà vua hồi hộp dõi theo thế trận—chỉ một bóng dáng chiến binh cũng có thể khiến quân sĩ lập tức chuyển động theo mưu lược và bùng lại cuộc giao tranh, trong cuộc giằng co vì chính nghĩa dưới gánh nặng đạo lý của chiến tranh.

Verse 24

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन्‌ महाबलम्‌ | उस समरांगणमें दिव्य अस्त्रोंका प्रयोग करनेवाले तथा सुवर्णमय रथपर आरूढ़ हुए महाबली द्रोणाचार्यको देखकर तो समस्त पाण्डव-योद्धा भाग खड़े होते थे ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Trong trận chiến ấy, khi bậc đại lực đang tung mở những thiên khí, thì ngay cả Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), cùng các em và được toàn quân yểm trợ, cũng bị chấn động và buộc phải ứng đối…”

Verse 25

नूनमावारयत्‌ पार्थों रथिनो<न्यानजिह्ागै:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hẳn là Pārtha (Arjuna) đã chặn các chiến xa khác, ghìm họ lại như thể dùng những con rắn nhanh nhẹn, không bao giờ trượt đích.”

Verse 26

न हाहं परिपश्यामि वधे कज्चन शुष्मिण:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Than ôi, ta chẳng thấy một người nào có dũng lực rực lửa đủ để gây nên cái chết của hắn.”

Verse 27

तैर्वतः सर्वतः शूर: पाउ्चाल्यापसदस्तत:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Rồi vị anh hùng ấy bị họ vây bủa tứ phía—bởi những kẻ thấp hèn, bất xứng trong hàng ngũ người Pāñcāla.”

Verse 28

केक्यैश्रेदिकारूषैर्मस्स्यैरन्यैश्व भूमिपै: । व्याकुलीकृतमाचार्य पिपीलैरुरगं यथा

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hỡi Ācārya, ngài đã bị người Kekaya, Cedi, Kāruṣa, Matsya và các vua khác làm cho rối loạn—như con rắn bị đàn kiến bu quanh quấy nhiễu.”

Verse 29

कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम । केकय

Dhṛtarāṣṭra nói: “Đây là điều trỗi dậy trong lòng ta: khi Droṇa đang mải miết trong một việc khó bề thành tựu, quân Kekaya, Cedi, Kārūṣa, binh sĩ xứ Matsya và các vua chúa khác hẳn đã quấy nhiễu bậc Đạo sư từ mọi phía—như bầy kiến đông có thể làm rắn bối rối. Chính trong tình thế ấy, bị quân Pāṇḍava vây kín bốn bề, kẻ hèn hạ Dhṛṣṭadyumna hẳn đã giết Droṇācārya khi ngài còn đang gánh vác nhiệm vụ gian nan đó.”

Verse 30

ब्राह्मणानां प्रतिष्ठा35सीत्‌ स्रोतसामिव सागर: । क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह यो5भ्यतिष्ठत्‌ परंतप:

Ngài là chỗ nương vững chắc của hàng brāhmaṇa, như biển cả đón nhận và làm yên dòng chảy các con sông. Ở đời này, ngài nâng đỡ cả vương quyền lẫn thánh trí (brahma) cùng một lúc—bậc thiêu đốt kẻ thù.

Verse 31

स कथं ब्राह्म॒णो वृद्ध: शस्त्रेण वधमाप्तवान्‌ । जो छहों अंगों तथा पंचम वेदस्थानीय इतिहास-पुराणोंसहित चारों वेदोंका अध्ययन करके ब्राह्मणोंके लिये उसी प्रकार आश्रय बने हुए थे

Dhṛtarāṣṭra nói: “Làm sao vị brāhmaṇa già ấy lại chết bởi vũ khí? Ngài đã tinh thông bốn Veda cùng sáu bộ phụ trợ, lại thông cả ‘Veda thứ năm’—Itihāsa và Purāṇa; ngài là nơi nương tựa của các brāhmaṇa như biển cả đối với sông ngòi; ngài thiêu đốt kẻ thù mà vẫn giữ trọn bổn phận của cả brāhmaṇa lẫn kṣatriya—vậy mà bậc trưởng lão Droṇācārya ấy lại bị giết bằng gươm giáo sao? Còn ta, vốn chẳng dễ nổi giận, đã phải chịu đựng nỗi khổ này từ lâu.”

Verse 32

यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भुतः

Dhṛtarāṣṭra nói: “Ngài mà công hạnh của ngài nâng đỡ sinh mạng và kế sinh nhai của mọi chiến binh mang cung trên đời.”

Verse 33

स सत्यसंध: सुकृती श्रीकामैर्निहत: कथम्‌ । जगतके सम्पूर्ण धनुर्धर जिनके शिक्षणरूपी कर्मका आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, उन सत्यप्रतिज्ञ पुण्यात्मा द्रोणाचार्यको राजलक्ष्मीके लोभियोंने कैसे मार डाला? ।।

Sao Droṇācārya—bậc giữ lời thề chân thật, người đầy công đức—lại bị những kẻ tham luyến vinh hoa vương quyền giết hại? Bởi mọi cung thủ trong thiên hạ đều nương vào nghiệp dạy dỗ của ngài mà sống.

Verse 34

क्षिप्रहस्तश्न बलवान्‌ दृढ्धन्वारिमर्दन:

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Người ấy tay nhanh như chớp, sức mạnh phi thường, cầm cung vững như núi, là kẻ nghiền nát quân thù. Trước mặt những ai khát khao học đạo thánh, người ấy như chính âm vang của Veda; còn giữa hàng cung thủ, người ấy là tiếng dây cung bật lên—dấu hiệu của kỷ luật và bậc thầy. Hễ ai đã thành mục tiêu mũi tên của người ấy thì đối với bất kỳ dũng sĩ nào ham chiến thắng, cơ hội sống sót hầu như không còn.”

Verse 35

न यस्य विजयाकाडूभक्षी विषयं प्राप्प जीवति । यं द्ौन जहत: शब्दौ जीवमानं कदाचन

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Kẻ nào, dẫu đã đạt được những điều mình ham muốn, vẫn không sống như kẻ đói khát chiến thắng—thì Droṇa, vào bất cứ lúc nào, cũng không nỡ rời bỏ người ấy khi người ấy còn sống.”

Verse 36

अदीनं पुरुषव्याघत्रं हवीमनतमपराजितम्‌

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “(Ta nhìn thấy) con hổ giữa loài người ấy—không nao núng, không cúi mình trong tâm, và không thể bị khuất phục.”

Verse 37

कथं संजय दुर्धर्षमनाधृष्यशोबलम्‌

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Sañjaya ơi, làm sao có thể đối phó với kẻ đáng sợ ấy—kẻ khó bề chống đỡ và rực sáng bằng uy quang không thể xâm phạm?”

Verse 38

पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतो5वधीत्‌ । संजय! जिनके यश और बलका तिरस्कार होना असम्भव था, उन दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्यको समरभूमिमें सम्पूर्ण नरेशोंके देखते-देखते धृष्टद्युम्नने कैसे मार डाला? ।।

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Ngay trước mắt các bậc vương giả trên chiến địa, Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna) đã giết Droṇācārya—vị anh hùng bất khả xâm phạm, người mà danh tiếng và sức mạnh không ai dám khinh nhờn. Sañjaya ơi, Dhṛṣṭadyumna đã giết Droṇa trên chiến trường như thế nào khi mọi vua chúa đều đang chứng kiến? Và những ai đã chiến đấu ở phía trước, bảo vệ Droṇa ở cự ly gần?”

Verse 39

केडरक्षन्‌ दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मन:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hỡi bậc cao quý! Ai canh giữ bánh xe phải của trận thế ấy, và ai canh giữ bánh xe trái? Những anh hùng nào đứng trước Droṇa—kẻ luôn chuyên chú vào chiến trận—trên chiến địa đó? Và những người nào, dứt bỏ luyến ái đối với thân xác, đối mặt các chiến binh đối phương và chọn lấy cái chết nơi chiến trường?”

Verse 40

पुरस्तात्‌ के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे | के च तस्मिंस्तनूंस्त्यकत्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Ai đứng trước vị anh hùng ấy khi ông đang giao chiến giữa trận mạc? Ai giữ bánh xe phải và ai giữ bánh xe trái? Và những ai, bỏ thân này lại, đối mặt quân địch và đi đến cái chết trên chiến địa ấy?”

Verse 41

द्रोणस्य समरे वीरा: के5कुर्वन्त परां धृतिम्‌ कच्चिन्नैनं भयान्मन्दा: क्षत्रिया व्यजहन्‌ रणे

Dhṛtarāṣṭra nói: “Trong chiến trận của Droṇa, những anh hùng nào đang tỏ bày sự kiên định cao nhất? Hẳn các kṣatriya—nhu nhược vì sợ hãi—đã không bỏ rơi ông ấy giữa chiến trường chứ?”

Verse 42

रक्षितारस्तत: शून्ये कच्चित्‌ तैर्न हतः परै: । किन वीरोंने युद्धमें द्रोणाचार्यको उत्तम धैर्य प्रदान किया? उनकी रक्षा करनेवाले मूर्ख क्षत्रियोंने भयभीत होकर युद्धस्थलमें उन्हें अकेला तो नहीं छोड़ दिया? और इस प्रकार शत्रुओंने सूनेमें तो उन्हें नहीं मार डाला? ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Khi những người hộ vệ không còn quanh ông và ông bị bỏ lại nơi trống trải, không phòng bị, Droṇācārya đã không bị quân địch đánh gục đó sao? Những anh hùng nào trong chiến trận đã ban cho Droṇa sự vững vàng can đảm cao nhất? Hay bọn kṣatriya ngu muội được giao phận sự bảo vệ ông, vì sợ hãi mà bỏ rơi ông giữa chiến trường, để quân thù giết ông khi ông đứng một mình? Và quả thật, một chiến binh không nên vì sợ địch mà quay lưng trong trận mạc, mà phải phô bày dũng khí.”

Verse 43

परामप्यापदं प्राप्प स कथं निहत: परै: । जो बड़ी-से-बड़ी आपत्ति पड़नेपर भी रणमें अपने शौर्यके कारण शत्रुको भयवश पीठ नहीं दिखा सकते थे, वे विपक्षियोंद्वारा किस प्रकार मारे गये? || ४२ ई ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Dẫu gặp tai ương nghiêm trọng nhất, sao ông vẫn bị quân địch giết được? Người mà nhờ sức dũng mãnh không thể bị ép phải quay lưng vì sợ hãi trong chiến trận—làm sao các chiến binh đối phương lại giết được ông? Hỡi Saṃjaya, hãy nói cho ta biết: bậc quân tử nên làm gì khi bị dồn ép bởi những cơn khốn cùng tuyệt vọng.”

Verse 44

पराक्रमेद्‌ यथाशक्त्या तच्च तस्मिन्‌ प्रतिष्ठितम्‌ । संजय! बड़े भारी संकटमें पड़नेपर श्रेष्ठ पुरुषको यही करना चाहिये कि वह यथाशक्ति पराक्रम दिखावे; यह बात द्रोणाचार्यमें पूर्णरूपसे प्रतिष्ठित थी ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Trong cơn nguy biến lớn, bậc cao nhân phải phô bày dũng lực hết sức mình; và lẽ ấy đã được thể hiện vững chắc nơi Droṇa. Nhưng giờ đây, hiền hữu, tâm trí ta đang bị choáng ngợp—hãy tạm dừng câu chuyện này. Khi ta lấy lại bình tâm, Sañjaya, ta sẽ lại hỏi ngươi về những việc ấy.”

Verse 103

यच्छुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते । मैं तो दैवको ही श्रेष्ठ मानता हूँ। पुरुषार्थ तो अनर्थका ही कारण है। निश्चय ही मेरा यह अत्यन्त सुदृढ़ हृदय लोहेका बना हुआ है

Dhṛtarāṣṭra nói: “Nghe tin Droṇa đã bị sát hại mà tim ta không vỡ thành trăm mảnh. Ta chỉ xem số mệnh là tối thượng; còn nỗ lực của con người dường như chỉ là nguồn cơn tai họa. Hẳn trái tim ta cứng rắn phi thường—như làm bằng sắt—nên dù nghe Droṇācārya đã bị giết, nó vẫn không tan nát thành trăm mảnh.”

Verse 116

ब्राह्मणा राजपुत्राश्न स कथं मृत्युना हृत: । गुणार्थी ब्राह्मण तथा राजकुमार ब्राह्म और दैव अस्त्रोंके लिये जिनकी उपासना करते थे, उन्हें मृत्यु कैसे हर ले गयी?

Dhṛtarāṣṭra nói: “Tử thần sao có thể đoạt lấy người ấy—kẻ được cả các brāhmaṇa lẫn các vương tử tìm đến, một brāhmaṇa mộ đức chuộng tài, mà phong nghi lại như bậc vương tử? Sao một người được kính trọng vì uy lực tâm linh, được tôn vinh bởi những kẻ cầu xin thần khí, lại có thể bị khuất phục?”

Verse 123

पतनं भास्करस्यथेव न मृष्ये द्रोणपातनम्‌ । द्रोणका रणभूमिमें गिराया जाना समुद्रके सूखने, मेरु पर्वतके चलने-फिरने और सूर्यके आकाशसे टूटकर गिरनेके समान है। मैं इसे किसी प्रकार सहन नहीं कर पाता

Dhṛtarāṣṭra nói: “Ta không thể chịu nổi sự gục ngã của Droṇa—như không ai có thể chịu nổi cảnh mặt trời rơi xuống. Việc Droṇa bị quật ngã giữa chiến địa, với ta, chẳng khác nào biển cả cạn khô, núi Meru rời chỗ, hay mặt trời vỡ khỏi trời cao mà lao xuống. Ta không sao chịu đựng nổi.”

Verse 193

कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम्‌ । क्या द्रोणाचार्यके रथको वहन करनेवाले वे शीघ्रगामी अश्व पराजित हो गये थे? तात! द्रोणाचार्यके सुवर्णमय रथमें जुते हुए और उन्हीं नरवीर आचार्यकी सवारीमें काम आनेवाले वे घोड़े पाण्डव-सेनाको पार कैसे नहीं कर सके?

Dhṛtarāṣṭra nói: “Này hiền hữu, sao họ lại không thể phá vỡ và vượt qua trận thế của quân Pandava? Chẳng lẽ những tuấn mã phi nhanh—được thắng vào cỗ chiến xa vàng của Droṇācārya, làm ngựa kéo cho vị thầy anh hùng ấy—đã bị khuất phục, nên không thể đưa ông xuyên qua đạo quân Pandava hay sao?”

Verse 206

भारद्वाज: किमकरोद्‌ युधि सत्यपराक्रम: । उस सुवर्णभूषित उत्तम रथपर आरूढ़ हो सत्यपराक्रमी द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें क्या किया?

Vua Dhṛtarāṣṭra hỏi: “Trong chiến địa, con trai của Bhāradvāja—Droṇa, bậc dũng mãnh không hề suy giảm—đã làm gì? Ngự trên cỗ chiến xa thượng hạng trang sức bằng vàng, Droṇācārya kiên trụ nơi chân thật, uy lực phi thường, đã thực hiện hành động nào giữa chiến trường?”

Verse 213

स सत्यसंधो बलवान्‌ द्रोण: किमकरोदू युधि । समस्त जगतके धनुर्धर जिनकी विद्याका आश्रय लेकर जीवननिर्वाह करते हैं, उन सत्यपराक्रमी बलवान द्रोणाचार्यने युद्धमें क्या किया?

Vua Dhṛtarāṣṭra hỏi: “Trong chiến trận, Droṇa—bậc kiên định nơi chân thật, sức mạnh phi thường—đã làm gì? Ngài là vị thầy quyền uy, dũng lực đã được chứng nghiệm; các cung thủ khắp thế gian nương tựa vào võ học của ngài để mưu sinh. Vậy Droṇācārya đã lập nên điều gì trong cuộc chiến?”

Verse 226

के नुतं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथा: । स्वर्गमें देवराज इन्द्रके समान जो इस लोकमें श्रेष्ठ और समस्त धनुर्धरोंमें महान्‌ थे

Vua Dhṛtarāṣṭra hỏi: “Những dũng tướng chiến xa nào đã tiến lên trong trận để đối đầu Droṇācārya—bậc hành sự dữ dội, được xem ở đời này là đệ nhất trong hàng cung thủ, và trên cõi trời sánh với Indra, vua của chư thiên? Trên chiến địa ấy, những ai đã ra mặt nghênh chiến ngài?”

Verse 246

पाज्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत्‌ । भाइयोंसहित धर्मराज युधिष्ठिरने अपनी सारी सेनाके साथ जाकर धृष्टद्युम्नरूपी डोरीकी सहायतासे द्रोणाचार्यको घेर तो नहीं लिया था?

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Chẳng phải quân Pāñcāla đã vây Droṇa tứ phía đó sao—khi Dharmarāja Yudhiṣṭhira cùng các em và toàn quân tiến lên, rồi nhờ Dhṛṣṭadyumna như sợi dây trói buộc mà khép vòng vây quanh Droṇācārya?”

Verse 266

धृष्टय्युम्नादृते रौद्रात्‌ पाल्यमानात्‌ किरीटिना । किरीटथधारी अर्जुनके द्वारा सुरक्षित भयंकर स्वभाववाले धृष्टद्युम्नको छोड़कर दूसरे किसीको मैं ऐसा नहीं देखता

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Ngoài Dhṛṣṭadyumna dữ dằn—đang được Arjuna đội mũ miện (Kiritin) che chở—ta không thấy ai khác có thể giết được Droṇācārya rực rỡ vô song. Gạt vị Dhṛṣṭadyumna đáng sợ ấy, được Arjuna bảo hộ, ta xét không ai đủ sức đảm đương việc hạ sát Droṇa.”

Verse 313

अनर्हमाणान्‌ कौन्तेयान्‌ कर्मणस्तस्य तत्‌ फलम्‌ | मैंने अमर्षमें भरकर सदा कष्ट भोगनेके अयोग्य कुन्तीकुमारोंको क्लेश ही दिया है; परंतु मेरे इस बर्तावको द्रोणाचार्यने चुपचाप सह लिया था। उनके उसी कर्मका यह वधरूपी फल प्राप्त हुआ है

Dhṛtarāṣṭra ngẫm lại trong ân hận: vì mối oán hờn âm ỉ, ta đã lâu nay chỉ gieo khổ ải lên các con của Kuntī—những người vốn không đáng chịu cảnh ấy. Droṇācārya đã lặng lẽ nhẫn chịu cách hành xử đó; nay ta thấy cái chết của Droṇa chính là trái đắng nghiệt ngã của tội lỗi ấy, trở về như quả báo giữa chiến trường.

Verse 336

स कथं निहतः: पार्थ: क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमि: । स्वर्गलोकमें इन्द्रके समान जो इस लोकमें सबसे श्रेष्ठ थे

Dhṛtarāṣṭra nói: Làm sao Pārtha lại bị hạ gục—như cá lớn Timi bị bầy cá nhỏ hợp sức giết? Làm sao các con của Kuntī có thể giết Droṇācārya, bậc đại hùng đại sĩ, tâm lực cao cả—ngang Indra nơi thiên giới và là bậc tối thượng giữa loài người—tựa như những con cá nhỏ tụ lại mà diệt được con cá khổng lồ tên Timi? Sao điều ấy có thể xảy ra?

Verse 353

ब्राह्मश्व वेदकामानां ज्याघोषश्न धनुष्मताम्‌ । जो शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले

Dhṛtarāṣṭra nói: “Với những người chuyên tâm học Veda là tiếng tụng đọc Veda; với những cung thủ là tiếng dây cung bật vang.” Câu kệ gợi lên hai “âm thanh” định hình thế giới của chiến binh: một bên là học đạo thiêng liêng, một bên là kỷ luật nghiêm khắc của binh khí—trong cuộc chiến này, lý tưởng tri thức và sức mạnh chiến trận đứng kề nhau, mỗi bên đều đòi hỏi sự tận tâm không lay chuyển.

Verse 366

नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम्‌ । सिंह और हाथीके समान पराक्रमी, उदार, लज्जाशील और किसीसे पराजित न होनेवाले पुरुषसिंह द्रोणका वध मैं नहीं सहन कर सकता

Dhṛtarāṣṭra nói: “Ta không thể chịu nổi việc Droṇa đã bị giết—Droṇa có dũng lực như sư tử và voi.” Lời than ấy phơi bày nỗi đau và sự quyến luyến của một vị vua giữa chiến tranh, khi ngay cả sự ngã xuống của bậc thầy tôn kính cũng trở thành cú chấn động đạo lý và cảm xúc không sao gánh nổi.

Verse 383

के नु पश्चादवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्‌ कौन-कौनसे वीर उस समय निकटसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करते हुए उनके आगे रहकर युद्ध करते थे और कौन-कौन योद्धा दुर्गम मार्गपर पैर बढ़ाते हुए उनके पीछे रहकर रक्षा करते थे?

Dhṛtarāṣṭra hỏi: “Khi tiến theo lộ trình khó vượt ấy, những ai đứng phía trước chiến đấu để che chở Droṇācārya, và những ai ở phía sau làm hậu vệ, bảo vệ ngài khi đoàn quân bước tiếp trên con đường hiểm trở?”

Verse 2536

ततो द्रोणं समारोहत्‌ पार्षत: पापकर्मकृत्‌ । निश्चय ही अर्जुनने अपने सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा अन्य रथियोंको आगे बढ़नेसे रोक दिया था। इसीलिये पापकर्मा धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यपर चढ़ाई कर सका

Dhṛtarāṣṭra nói: Rồi đó, con trai của Pṛṣata—Dṛṣṭadyumna, kẻ bị gọi là làm nghiệp tội—đã xông lên đối đầu với Droṇa. Bởi Arjuna, với những mũi tên bay thẳng, đã dứt khoát chặn đứng các chiến xa khác không cho tiến lên; vì thế Dṛṣṭadyumna lợi dụng khe hở ấy mà có thể mở cuộc công kích vào Droṇācārya.