Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 21, Shloka 56

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः

Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā

Devanagari script

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

Transliteration

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke

samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syur asaṃśayaṃ me

bhāryeva vaśyā 'bhimatā suputrā || 2.21.56 ||

Translation

Minamahal kong kapatid, sa mundong ito ang dharma, artha, at kāma ay sinusukat ayon sa mga bungang sumisibol mula sa dharma. Sa landas na pinili ko, naroroon ang tatlo—walang alinlangan—gaya ng tapat na pagsunod ng asawa at ng minamahal na ligaya ng isang inang pinagpala ng mabubuting anak.

Word by Word

• धर्मार्थकामाः: dharma, artha, and kāma (righteousness, wealth, desire)
• धर्मार्थकामाः: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: धर्म + अर्थ + काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम् (masculine, nominative, plural)

• खलु: indeed, surely
• खलु: सम्बन्ध/वाक्य-निपात (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: खलु (अव्यय)
• Form: निपातः/पदार्थ-निश्चयार्थक-अव्ययम् (particle of emphasis/assurance)

• तात: O dear one / dear son
• तात: सम्बोधन (address)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम् (masculine, vocative, singular)

• लोके: in the world
• लोके: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (masculine, locative, singular)

• समीक्षिताः: considered, examined
• समीक्षिताः: कर्तृ-विशेषणम् / विधेय (predicate participle of subject)
• Type: Verb
• Root: सम् + ईक्ष् (धातु) → समीक्षित (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; कर्मणि-प्रयोगे ‘are considered/examined’ (past passive participle, masc. nom. pl.)

• धर्मफलोदयेषु: in the arising/attainment of the fruits of righteousness
• धर्मफलोदयेषु: अधिकरण (sphere/occasion)
• Type: Noun
• Root: धर्म + फल + उदय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम् (masculine, locative, plural); समासः: धर्मस्य फलस्य उदयः (rise/attainment of the fruit of dharma)

• ते: they / those (three)
• ते: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम् (pronoun, masculine, nominative, plural)

• तत्र: there, in that matter
• तत्र: अधिकरण-निर्देशक (adverbial locator)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देश/प्रसङ्ग-वाचक-अव्ययम् (adverb of place/context)

• सर्वे: all
• सर्वे: कर्तृ-विशेषण (qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम् (masculine, nominative, plural)

• स्युः: would be / should be / will be
• स्युः: क्रिया (verbal predicate)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम् (3rd person plural, optative)

• असंशयम्: without doubt
• असंशयम्: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अ + संशय (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्ययम् (adverbial accusative used as indeclinable: ‘without doubt’)

• मे: to me / of me
• मे: सम्बन्ध (possessor/relational)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (pronoun, genitive, singular)

• भार्या: a wife
• भार्या: उपमान (standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (feminine, nominative, singular)

• इव: like, as
• इव: उपमा-निर्देशक (comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक-अव्ययम् (comparative particle)

• वश्याभिमता: obedient and beloved
• वश्याभिमता: कर्तृ-विशेषण (predicate adjective of implied subject ‘they’)
• Type: Adjective
• Root: वश्या + अभिमता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (feminine, nominative, singular); समासः: वश्या च अभिमता च (obedient and beloved)

• सुपुत्रा: having good sons
• सुपुत्रा: कर्तृ-विशेषण (predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: सु + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (feminine, nominative, singular); समासः: शोभनाः पुत्राः यस्याः सा (having good sons)

Context

Dharma,artha and kama, O my dear! are adjudged in this world according to the fruits of righteous action. All these three are doubtless there (in my decision to go to the forest), like obedience in a wife and love for the mother in good sons.

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is the regulating foundation of human aims: artha and kāma gain legitimacy and harmony when they arise in alignment with dharma.

What is the narrative situation?

Rama reasons with Lakshmana, explaining that his decision is not a loss of life’s aims but a dharmic integration of them.

Which character virtue is emphasized?

Philosophical clarity and balance—Rama articulates a dharma-centered view of the puruṣārthas.