Adhyaya 47
अर्जुनस्य द्रोणिप्रतिघातः कर्णोपसर्पणं च (Arjuna Checks Droṇaputra; Karṇa Advances)
Upa-parva: Karṇa–Arjuna Encounter Reports (Saṃjaya’s battlefield narration)
Saṃjaya reports that Arjuna (Jiṣṇu) addresses Yudhiṣṭhira after hearing the king’s anger, framing the moment as a disciplined response rather than a mere emotional exchange. Arjuna describes being engaged by the Saṃśaptakas while acting at the front of the Kuru host, when Droṇa’s son (Droṇaputra/Aśvatthāmā) suddenly positions himself ahead and releases volleys with such speed that observers cannot discern whether he shoots with left or right hand. Droṇaputra strikes Arjuna and Vāsudeva with five sharp arrows each; Arjuna answers immediately with thirty forceful shafts, driving Droṇaputra back bleeding into the chariot ranks. Seeing his side pressured, Karṇa advances swiftly with fifty leading charioteers; Arjuna repels the accompanying fighters and hastens toward Yudhiṣṭhira, noting the Pāñcālas’ apprehension toward Karṇa. The report intensifies into a vow-centered declaration: Arjuna invites Yudhiṣṭhira to witness the encounter and asserts that if he does not defeat Karṇa that day, he would incur the grave consequence associated with unfulfilled promises. He formally seeks auspicious affirmation of victory, presenting the impending duel as both strategic necessity and dharmic commitment.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की जिज्ञासा धधक उठती है—कर्ण जब पाण्डव-सेना में घुसकर युधिष्ठिर तक पहुँच गया और संहार करने लगा, तब रणभूमि का दृश्य कैसा था? संजय उसी क्षण का वृत्तान्त खोलते हैं। → कर्ण धृष्टद्युम्न और पाञ्चाल-पाण्डवों को व्यवस्थित देखकर शत्रु-हन्ता वेग से धावा करता है। दिशाएँ बाण-वृष्टि से ढँक जाती हैं; रथ, सारथि, अश्व—सब लक्ष्य बनते हैं। पाण्डव-पक्ष से सात्यकि, द्रौपदेय, भीम, सहदेव आदि एक साथ कर्ण-समर्थकों पर प्रहार करते हैं; प्रत्युत्तर में वृषसेन और दुःशासन कर्ण के पक्ष को सँभालते हुए पाण्डवों पर तीव्र शर-वर्षा करते हैं। → रण का शिखर तब आता है जब सात्यकि वृषसेन को लोहे के बाणों से बेधकर बार-बार आघात करता है और साथ ही दुःशासन को भी रथ-सारथि-अश्वों से वंचित कर देता है—युद्ध-क्षेत्र में एक क्षण के लिए कौरव-पक्ष की गति टूटती दिखती है; पर उसी बीच वृषसेन द्रौपदेयों, सात्यकि, भीम आदि पर प्रचण्ड प्रत्याघात कर कर्ण-पक्ष की धुरी को फिर स्थिर करता है। → दुःशासन वृषसेन को अस्त्र-शस्त्रहीन/व्याकुल देखकर उसे अपने रथ पर चढ़ाकर रण से हटाता/संभालता है; फिर विधिपूर्वक सज्जित दूसरे रथ पर बैठकर कर्ण के बल को बढ़ाता हुआ पुनः पाण्डवों से युद्ध में प्रवृत्त होता है। अध्याय का अंत एक अस्थायी संतुलन पर होता है—कर्ण का धावा रुका नहीं, पर पाण्डवों का प्रतिरोध भी टूटा नहीं। → कर्ण का युधिष्ठिर तक पहुँचा संहार-प्रयास आगे किस मोड़ पर जाएगा—क्या पाण्डव-रक्षा-चक्र टिकेगा या कर्ण पुनः भीतर तक चीर देगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ४७ ॥। शी ्डि्जडीीििि श्यु नासा तसथिस अष्टचत्वारिशो< ध्याय: 38. से योद्धाओंसहित पाण्डव-सेनाका संहार द्वारा कर्णपुत्र भानुसेनका वध, नकुल और सात्यकिके साथ वृषसेनका युद्ध तथा कर्णका राजा युधिष्ठिरपर आक्रमण घतयाट्र उवाच यत्तत् प्रविश्य पार्थानां सैन्यं कुर्वज्जनक्षयम् । कर्णो राजानमभ्येत्य तन्ममाचक्ष्व संजय
Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang pumasok si Karṇa sa hukbo ng mga anak ni Pṛthā at nagdulot ng malaking paglipol ng tao, at saka lumapit upang harapin si Haring Yudhiṣṭhira—isalaysay mo sa akin, Sañjaya, kung ano ang sumunod na nangyari.”
Verse 2
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! कर्ण कुन्तीपुत्रोंकी सेनामें प्रवेश करके राजा युधिष्ठिरके पास पहुँचकर जो जनसंहार कर रहा था, उसका समाचार मुझे सुनाओ ।। के च प्रवीरा: पार्थानां युधि कर्णमवारयन् । कांश्व॒ प्रमथ्याधिरथिर्युधिष्ठिरमपीडयत्,उस समय पाण्डवपक्षके किन-किन प्रमुख वीरोंने युद्धस्थलमें कर्णको आगे बढ़नेसे रोका और किन-किनको रौंदकर सूतपुत्र कर्णने युधिष्ठिरको पीड़ित किया
Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, isalaysay mo sa akin ang nangyari—kung paanong si Karṇa, nang pumasok sa hukbo ng mga anak ni Kuntī at nakarating kay Haring Yudhiṣṭhira, ay nagdudulot ng paglipol ng tao. Aling mga pangunahing mandirigma ng mga Pāṇḍava ang pumigil kay Karṇa sa larangan, at sinu-sino ang dinurog ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ang makapangyarihang anak ni Adhiratha—habang pinipisil at pinahihirapan niya si Yudhiṣṭhira?”
Verse 3
संजय उवाच धृष्टद्युम्नमुखान् पार्थान् दृष्टवा कर्णो व्यवस्थितान् । समभ्यधावत्त्वरित: पञ्चालान् शत्रुकर्षिण:,संजयने कहा--राजन्! कर्णने धृष्टद्युम्म आदि पाण्डववीरोंको खड़ा देख बड़ी उतावलीके साथ शत्रुसंहारकारी पांचालोंपर धावा किया
Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang makita ni Karṇa ang mga mandirigmang Pāṇḍava na pinangungunahan ni Dhṛṣṭadyumna na nakatindig nang matatag sa hanay ng labanan, siya—sabik at mabilis—ay sumugod nang tuwid sa mga Pāñcāla, na hangad durugin ang kaaway.
Verse 4
त॑ तूर्णमभिधावन्तं पज्चाला जितकाशिन: । प्रत्युद्ययुर्महात्मानं हंसा इव महार्णवम्,विजयसे उल्लसित होनेवाले पांचाल वीर शीघ्रतापूर्वक आक्रमण करते हुए महामना कर्णकी अगवानीके लिये उसी प्रकार आगे बढ़े, जैसे हंस महासागरकी ओर बढ़ते हैं
Wika ni Sañjaya: Nang sumugod pasulong si Karṇa, ang marangal ang loob, sa mabilis na paglusob, ang mga bayani ng Pāñcāla—nag-uumapaw sa galak dahil sa mga tagumpay—ay lumapit upang salubungin siya, gaya ng mga sisne na lumalabas patungo sa malawak na karagatan.
Verse 5
ततः: शड्खसहस्राणां नि:स्वनो हृदयड्भम: । प्रादुरासीदुभयतो भेरीशब्दश्ष॒ दारुण:,तदनन्तर दोनों सेनाओंमें सहसा सहस्रों शंखोंकी ध्वनि प्रकट हुई, जो हृदयको कम्पित कर देती थी। साथ ही भयंकर भेरीनाद भी होने लगा कर्णके पुत्रका वध करके भीमसेनने पुनः आपके सैनिकोंका मर्दन आरम्भ किया। कृपाचार्य और कृतवर्माके धनुषोंको काटकर उन दोनोंको भी गहरी चोट पहुँचायी ।। आ शा 3 ता रे 2 हा लाता 637 35४४ ४७) र्र् ४० ॥॥/ की ( ५ कट (9 ६२५ कर |) 0000 "] > ०७७) १] - " स्। ५ ! तर ' >ह 0 0 / । न्ज्स् | ५७
Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa magkabilang panig, biglang umalingawngaw ang dagundong ng libu-libong tambuli—tumatagos at nagpapayanig ng dibdib—kasabay ng mabagsik at nakapanghihilakbot na pag-ugong ng mga tambol-pandigma.
Verse 6
नानाबाणनिपाताश्ष द्विपाश्वरथनि:स्वन: । सिंहनादश्न॒ वीराणामभवद् दारुणस्तदा,उस समय नाना प्रकारके बाणोंके गिरने, हाथियोंके चिग्घाड़ने, घोड़ोंके हींसने, रथके घरघराने तथा वीरोंके सिंहनाद करनेका दारुण शब्द वहाँ गूँज उठा
Wika ni Sañjaya: Noon, sa larangan ng digmaan, umalingawngaw ang nakapanghihilakbot na dagundong—ang pag-ulan ng sari-saring palaso, ang pag-ungal ng mga elepante, ang paghingal ng mga kabayo, ang pag-ugong ng mga karwahe, at ang sigaw na tila leon ng mga mandirigma.
Verse 7
साद्रिद्रुमार्णवा भूमि: सवाताम्बुदमम्बरम् । सार्केन्दुग्रहनक्षत्रा द्यौश्व व्यक्त विघूर्णिता,पर्वत, वृक्ष और समुद्रोंसहित पृथ्वी, वायु तथा मेघोंसहित आकाश एवं सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह और नक्षत्रोंसहित स्वर्ग स्पष्ट ही घूमते-से जान पड़े
Wika ni Sañjaya: Ang daigdig—kasama ang mga bundok, punò, at mga dagat—ay waring umiindayog; ang langit na hitik sa hangin at ulap ay tila umiikot din. Maging ang kalangitan, kasama ang araw at buwan, ang mga planeta at mga bituin, ay nagmistulang hayagang umiikot—isang masamang pangitain sa gitna ng labanan.
Verse 8
इति भूतानि तं शब्दं मेनिरे ते च विव्यथु: । यानि चाप्यल्पस त्त्वानि प्रायस्तानि मृतानि च,इस प्रकार समस्त प्राणियोंने उस तुमुल नादको सुना और सब-के-सब व्यथित हो उठे। उनमें जो दुर्बल प्राणी थे, वे प्राय: मर गये
Wika ni Sañjaya: Kaya nga, narinig ng lahat ng nilalang ang dagundong na iyon at silang lahat ay nanginig sa takot. At yaong mga nilikhang mahina ang sigla—marurupok at madaling mapinsala—ay sa karamihan ay nabuwal at namatay.
Verse 9
अथ कर्णों भशं क्रुद्ध: शीघ्रमस्त्रमुदीरयन् । जघान पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव,तत्पश्चात् जैसे इन्द्र असुरोंकी सेनाका विनाश करते हैं, उसी प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए कर्णने शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलाकर पाण्डव-सेनाका संहार आरम्भ किया
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa, nag-aalab sa matinding poot, ay agad na pinakilos ang kanyang sandata at sinimulang lipulin ang hukbo ng mga Pāṇḍava—gaya ni Maghavān (Indra) na pumupuksa sa hukbo ng mga Asura.
Verse 10
स पाण्डवबलं कर्ण: प्रविश्य विसृजज्छरान् । प्रभद्रकाणां प्रवरानहनत् सप्तसप्ततिम्,पाण्डवोंकी सेनामें प्रवेश करके बाणोंकी वर्षा करते हुए कर्णने प्रभद्रकोंके सतहत्तर प्रमुख वीरोंको मार डाला
Sinabi ni Sañjaya: Si Karṇa ay sumalakay papasok sa hanay ng mga Pāṇḍava at nagpaulan ng mga palaso; at kanyang pinabagsak ang pitumpu’t pitong pangunahing mandirigma ng mga Prabhadraka.
Verse 11
ततः सुपुड्खैर्निशितै रथश्रेष्ठो रथेषुभि: । अवधीत् पज्चविंशत्या पञज्चालान् पञ्चविंशतिम्,तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ कर्णने सुन्दर पंखवाले पचीस पैने बाणोंद्वारा पचीस पांचालोंको कालके गालमें भेज दिया
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa, ang pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, ay sa dalawampu’t limang matatalim na palasong may magagandang balahibo, pinabagsak ang dalawampu’t limang mandirigmang Pāñcāla at ipinadala sila sa kamatayan.
Verse 12
सुवर्णपुड्खै्नाराचै: परकायविदारणै: । चेदिकानवधीद् वीर: शतशो5थ सहस्रश:,वीर कर्णने शत्रुओंके शरीरको विदीर्ण कर देनेवाले सुवर्णमय पंखयुक्त नाराचोंद्वारा सैकड़ों और हजारों चेदिदेशीय वीरोंका वध कर डाला
Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng mga palasong nārāca na may gintong balahibo—mga palasong pumupunit sa katawan ng kaaway—pinaslang ng bayaning si Karṇa ang mga mandirigmang Cedi nang daan-daan, maging libu-libo pa.
Verse 13
त॑ं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् । परिवत्रुर्महाराज पञ्चालानां रथव्रजा:
Sinabi ni Sañjaya: “O dakilang hari, habang ginagawa niya sa labanan ang mga gawang lampas sa sukat ng tao, ang mga pangkat ng karwahe ng mga Pāñcāla ay umikot at umurong.”
Verse 14
महाराज! इस प्रकार समरांगणमें अलौकिक कर्म करनेवाले कर्णको पांचाल रथियोंने चारों ओरसे घेर लिया ।। ततः संधाय विशिखान् पञ्च भारत दुःसहान् | पज्चालानवधीत् पज्च कर्णो वैकर्तनो वृष:,भारत! तब उस रणक्षेत्रमें धर्मात्मा वैकर्तन कर्णने पाँच दुः:सह बाणोंका संधान करके भानुदेव, चित्रसेन, सेनाविन्दु, तपन तथा शूरसेन--इन पाँच पांचाल वीरोंका संहार कर दिया
Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, si Karna—si Vaikartana, ang makapangyarihang toro sa hanay ng mga mandirigma—ay nagkabit ng limang palasong di-matitiis sa kanyang busog at pinabagsak ang limang mandirigmang Panchala na nasa mga karwahe. Sa gitna ng labanan na ang mga bayani’y napapaligiran sa lahat ng panig, nahayag ang pambihirang galing ni Karna bilang mabilis at tiyak na pagkitil, na naglalantad sa mabigat na tensiyon ng tungkuling kshatriya: ang luwalhati at husay sa digmaan ay nakakamit sa pamamagitan ng pagkuha ng buhay.
Verse 15
भानुदेवं चित्रसेनं सेनाविन्दुं च भारत । तपन॑ शूरसेनं च पज्चालानहनद् रणे,भारत! तब उस रणक्षेत्रमें धर्मात्मा वैकर्तन कर्णने पाँच दुः:सह बाणोंका संधान करके भानुदेव, चित्रसेन, सेनाविन्दु, तपन तथा शूरसेन--इन पाँच पांचाल वीरोंका संहार कर दिया
Sinabi ni Sanjaya: O Bhārata, sa labanan si Karna, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Vaikartana), matapos ikabit at pakawalan ang limang palasong di-matitiis, ay pumatay sa limang mandirigmang Pāñcāla—sina Bhānudeva, Citrasena, Senāvindu, Tapana, at Śūrasena. Ipinapakita ng taludtod ang mabigat na etika ng digmaang kshatriya: pinupuri ang galing at paninindigan, ngunit ang kapalit ay ang mabilis na pagkapawi ng mga buhay sa larangang pinagtatalunan ng dharma.
Verse 16
पज्चालेषु च शूरेषु वध्यमानेषु सायकै: । हाहाकारो महानासीत् पञ्चालानां महाहवे,उस महासमरमें बाणोंद्वारा उन शूरवीर पांचालोंके मारे जानेपर पांचालोंकी सेनामें महान् हाहाकार मच गया
Sinabi ni Sanjaya: Nang ang matatapang na mandirigmang Pāñcāla ay pinabagsak ng sunod-sunod na ulang-palaso sa dakilang labanan, isang napakalakas na sigaw ng dalamhati ang umalingawngaw sa buong hukbo ng Pāñcāla—pagsabog ng lungkot at pangamba sa pagpatay na nagaganap sa harap ng kanilang mga mata.
Verse 17
परिवत्रुर्महाराज पञज्चालानां रथा दश | पुनरेव च तान् कर्णो जघानाशु पतत्त्रिभि:,महाराज! फिर दस पांचाल महारथियोंने आकर कर्णको घेर लिया, परंतु कर्णने अपने बाणोंद्वारा पुन: उन सबको तत्काल मार डाला
Sinabi ni Sanjaya: O Hari, sampung mandirigmang karwahe ng Pāñcāla ang muling pumaligid kay Karna. Ngunit si Karna ay mabilis na muling nagpatumba sa kanila sa pamamagitan ng kanyang mga palasong may pakpak. Ipinahihiwatig nito ang walang tigil na agos ng labanan: ang paulit-ulit na pagsalakay ay sinasalubong ng tiyak na pagganti, at ang tapang ay nasusukat sa katatagan sa gitna ng pagkubkob.
Verse 18
चक्ररक्षौ तु कर्णस्य पुत्रौ मारिष दुर्जयौ । सुषेण: सत्यसेनश्व त्यक्त्वा प्राणानयुध्यताम्,माननीय नरेश! कर्णके दो दुर्जय पुत्र सुषेण और चित्रसेन उसके पहियोंकी रक्षामें तत्पर हो प्राणोंका मोह छोड़कर युद्ध करते थे
Sinabi ni Sanjaya: O minamahal, ang dalawang anak ni Karna—sina Suṣeṇa at Satyasena, na mahirap daigin—ay nakatalaga bilang mga tagapagtanggol ng mga gulong ng kanyang karwahe. Isinantabi nila ang anumang pagkakapit, maging sa sarili nilang buhay, at lumaban nang may di-natitinag na paninindigan.
Verse 19
पृष्ठगोप्ता तु कर्णस्य ज्येष्ठ; ओ महारथ: । वृषसेन: स्वयं कर्ण पृष्ठत: पर्यपालयत्
Wika ni Sañjaya: “O pinakadakila sa mga maharathi, si Vṛṣasena—ang panganay na anak ni Karṇa—ang nagsilbing bantay-likuran ni Karṇa, at siya mismo ang nagtatanggol sa kanya laban sa mga paglusob na dumarating mula sa likod.”
Verse 20
कर्णका ज्येष्ठ पुत्र महारथी वृषसेन पृष्ठरक्षक था। वह स्वयं ही कर्णके पृष्ठभागकी रक्षा कर रहा था ।। धृष्टय्युम्न: सात्यकिश्च द्रौपदेया वृकोदर: । जनमेजय: शिखण्डी च प्रवीराश्ष प्रभद्रका:,उस समय प्रहार करनेवाले राधापुत्र कर्णको मार डालनेकी इच्छासे धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, भीमसेन, जनमेजय, शिखण्डी, प्रमुख प्रभद्रक वीर, चेदि, केकय और पांचाल देशके योद्धा, नकुल-सहदेव तथा मत्स्यदेशीय सैनिकोंने कवचसे सुसज्जित हो उसपर धावा बोल दिया
Wika ni Sañjaya: Ang panganay na anak ni Karṇa, ang maharathi na si Vṛṣasena, ay nagsilbing bantay-likuran at siya mismo ang nag-iingat sa likod ni Karṇa. Pagkaraan, sa matibay na pasiyang patayin si Rādheya Karṇa, sina Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki, ang limang anak ni Draupadī, si Vṛkodara (Bhīma), si Janamejaya, si Śikhaṇḍin, at ang mga pangunahing bayani ng Prabhadraka—nakasuot ng baluti at uhaw sa pag-atake—ay sabay-sabay na sumugod laban sa kanya.
Verse 21
चेदिकेकयपाञ्चाला यमौ मत्स्याश्न दंशिता: । समभ्यधावन् राधेयं जिघांसन्त: प्रहारिणम्,उस समय प्रहार करनेवाले राधापुत्र कर्णको मार डालनेकी इच्छासे धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, भीमसेन, जनमेजय, शिखण्डी, प्रमुख प्रभद्रक वीर, चेदि, केकय और पांचाल देशके योद्धा, नकुल-सहदेव तथा मत्स्यदेशीय सैनिकोंने कवचसे सुसज्जित हो उसपर धावा बोल दिया
Wika ni Sañjaya: Ang mga Cedi, mga Kekaya, at mga Pāñcāla, kasama ang kambal na anak ni Mādrī at ang mga mandirigmang Matsya—pawang may sandata at nakaayos sa hanay—ay dumaluhong nang tuwiran kay Rādheya (Karṇa), na ibig patayin ang mabagsik na mananagupa.
Verse 22
त एनं विविधै: शस्त्रै: शरधाराभिरेव च । अभ्यवर्षन् विमर्दन्तं प्रावृषीवाम्बुदा गिरिम्,जैसे वर्षा-ऋतुमें बादल पर्वतपर जलकी धारा गिराते हैं, उसी प्रकार उन पाण्डववीरोंने अपनी सेनाका मर्दन करनेवाले कर्णपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रों और बाणधाराओंकी वृष्टि की
Pinagbagsakan nila siya ng sari-saring sandata at ng mga ulang-palaso; gaya ng mga ulap sa tag-ulan na nagbubuhos ng mga agos ng tubig sa bundok, gayon nila binuhusan ng bagyo ng armas si Karṇa na dumudurog sa hukbo.
Verse 23
पितरं तु परीप्सन्त: कर्णपुत्रा: प्रहारिण: । त्वदीयाश्चापरे राजन् वीरा वीरानवारयन्,राजन! उस समय अपने पिताकी रक्षा चाहनेवाले प्रहारकुशल कर्णपुत्र तथा आपकी सेनाके दूसरे-दूसरे वीर पूर्वोक्त पाण्डववीरोंका निवारण करने लगे
Wika ni Sañjaya: O Hari, upang ipagsanggalang ang kanilang ama, ang mga anak ni Karṇa—mga bihasa sa pananagupa—kasama ang iba pang matatapang na mandirigma ng iyong hukbo, ay nagsimulang humarang at pumigil sa mga nabanggit na bayani ng Pāṇḍava.
Verse 24
सुषेणो भीमसेनस्य च्छित्त्वा भल्लेन कार्मुकम् । नाराचै: सप्तभिर्विद्ध्या हृदि भीम॑ ननाद ह,सुषेणने एक भल्लसे भीमसेनके धनुषको काटकर उनकी छातीमें सात नाराचोंका प्रहार करके भयंकर गर्जना की
Wika ni Sañjaya: Si Suṣeṇa, matapos putulin ang busog ni Bhīmasena sa pamamagitan ng palasong may malapad na ulo, ay saka tinamaan si Bhīma sa dibdib ng pitong palasong nārāca. Pagkatapos siyang sugatan nang gayon, nagpakawala siya ng nakapanghihilakbot na ungol—isang pagyayabang sa digmaan upang yumanig ang loob ng kaaway sa gitna ng mahigpit na asal ng pakikidigmang kṣatriya.
Verse 25
अथान्यद् धनुरादाय सुदृढं भीमविक्रम: । सज्यं वृकोदर: कृत्वा सुषेणस्याच्छिनद् धनु:,तदनन्तर भीषण पराक्रम प्रकट करनेवाले भीमसेनने दूसरा सुदृढ़ धनुष लेकर उसपर प्रत्यंचा चढ़ायी और सुषेणके धनुषको काट डाला
Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Bhīma na kakila-kilabot ang lakas ay kumuha ng isa pang matibay na busog. Nang ito’y maikabit ang pisi, pinutol ni Vṛkodara ang busog ni Suṣeṇa—patunay ng walang humpay na agos ng labanan, kung saan ang husay at paninindigan ay ginagamit upang alisin ang sandata ng kalaban, hindi lamang makipagpalitan ng tama.
Verse 26
विव्याध चैनं दशभ्ि: क्रुद्धो नृत्यन्निवेषुभि: । कर्ण च तूर्ण विव्याध त्रिसप्तत्या शितै: शरै:,साथ ही कुपित हो नृत्य-से करते हुए भीमने दस बाणोंद्वारा उसे घायल कर दिया और तिहत्तर पैने बाणोंसे तुरंत ही कर्णको भी पाट दिया
Wika ni Sañjaya: Sa galit, tinamaan ni Bhīma siya ng sampung palaso, na wari’y sumasayaw sa poot ng digmaan. Pagdaka, walang pag-aatubili, tinuhog din niya si Karṇa ng pitumpu’t tatlong palasong matalim. Ipinakikita ng tagpong ito na kapag pinakawalan na ang poot at husay sa pakikidigma, walang tigil ang pag-igting ng labanan sa larangan.
Verse 27
भानुसेनं च दशभि: साश्वसूतायुधध्वजम् । पश्यतां सुहृदां मध्ये कर्णपुत्रमपातयत्
Wika ni Sañjaya: Sa harap mismo ng mga kaibigang nagmamalasakit sa kanya, ibinagsak ni Bhīma si Bhānusena—anak ni Karṇa—kasama ang kanyang mga kabayo, kutsero, mga sandata, at watawat, at pinabagsak siya nang ganap sa gitna ng mga nanonood.
Verse 28
इतना ही नहीं, उन्होंने हितैषी सुहृदोंके बीचमें उनके देखते-देखते कर्णके पुत्र भानुसेनको दस बाणोंसे घोड़े, सारथि, आयुध और ध्वजोंसहित मार गिराया ।। क्षरप्रणुन्नं तत्तस्य शिरश्रन्द्रनिभाननम् । शुभदर्शनमेवासीजन्नाल भ्रष्टमिवाम्बुजम्,भीमसेनके क्षुरसे कटा हुआ चन्द्रोपम मुखसे युक्त भानुसेनका वह मस्तक नालसे कटकर गिरे हुए कमलपुष्पके समान सुन्दर ही दिखायी दे रहा था
Wika ni Sañjaya: Ang ulo ni Bhānusena—na ang mukha’y marikit na parang buwan—ay naputol ng palasong talim na parang labaha. Kahit sa pagbagsak nito, nanatili itong maganda, gaya ng bulaklak na lotus na napigtas sa tangkay. Ipinahihiwatig ng taludtod ang madilim na ganda ng digmaang epiko: hindi napipigil ng tapang at ugnayang-dugo ang di-maiiwasang bunga ng labanan, at ang kamatayan ay isinasalaysay nang malinaw na wari’y isang ritwal.
Verse 29
हत्वा कर्णसुतं भीमस्तावकान् पुनरार्दयत् । कृपहार्दिक्ययोश्कछित्त्वा चापौ तावप्यथार्दयत्
Wika ni Sañjaya: Matapos mapatay ang anak ni Karṇa, muling dinaganan ni Bhīma ang iyong mga mandirigma. Pagkaraan, pinutol niya ang mga busog nina Kṛpa at Hārdikya, at sila man ay kanyang inusig at itinulak pabalik.
Verse 30
भ।शथा।&॥ १ 7गा मे! किम... है न न्न् र्ज्ज “हो दुःशासनं त्रिभिविंद्ध्वा शकुनिं षड़भिरायसै: । उलूकं च पतत्रिं च चकार विरथावुभौ,तीन बाणोंसे दुःशासनको और छ: लोहेके बाणोंसे शकुनिको भी घायल करके उलूक और पतत्रि दोनों वीरोंको रथहीन कर दिया
Wika ni Sañjaya: Tinuhog niya si Duḥśāsana ng tatlong palaso, at si Śakuni naman ng anim na palasong may dulong bakal; saka niya inalisan ng karwahe sina Ulūka at Patatri, at kapwa sila ginawang walang sasakyang pandigma.
Verse 31
सुषेणं च हतोडसीति ब्रुवन्नादत्त सायकम् । तमस्य कर्णश्रिच्छेद त्रिभिश्लैनमताडयत्,फिर सुषेणसे यह कहते हुए बाण हाथमें लिया कि “अब तू मारा गया। किंतु कर्णने भीमसेनके उस बाणको काट डाला और तीन बाणोंसे उन्हें भी घायल कर दिया
Wika ni Sañjaya: Sumigaw si Bhīmasena, “Napatay na rin si Suṣeṇa!”, at dinampot ang isang palaso upang tumudla. Ngunit pinutol ni Karṇa ang palasong iyon, at saka siya gumanti—tatlong palaso ang tumama at nasugatan si Bhīma.
Verse 32
अथान्यं परिजग्राह सुपर्वाणं सुतेजनम् । सुषेणायासृजद् भीमस्तमप्यस्याच्छिनद् वृष:,तब भीमसेनने सुन्दर गाँठ और तेज धारवाले दूसरे बाणको हाथमें लिया और उसे सुषेणपर चला दिया; किंतु कर्णने उसको भी काट डाला
Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, kumuha si Bhīma ng isa pang palaso—maayos ang dugtungan at matalim ang talim—at pinakawalan iyon kay Suṣeṇa. Ngunit si Vṛṣa (Karṇa), matatag sa digmaan, ay pinutol din ang palasong iyon.
Verse 33
पुन: कर्णस्त्रिसप्तत्या भीमसेनमथेषुभि: । पुत्रं परीप्सन् विव्याध क्रूरं क्ररैर्जिघांसया,फिर पुत्रके प्राण बचानेकी इच्छासे कर्णने क्रूर भीमसेनको मार डालनेकी अभिलाषा लेकर उनपर तिहत्तर बाणोंका प्रहार किया
Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa—nagnanais iligtas ang kanyang anak—ay, taglay ang malupit na pagnanasang pumatay, tinamaan si Bhīmasena na mabangis ng pitumpu’t tatlong palaso.
Verse 34
सुषेणस्तु धनुर्ग.ह्दा भारसाधनमुत्तमम् | नकुल॑ पज्चभिर्बाणैर्बाह्वोरुरगसि चार्पयत्,तब सुषेणने महान् भारको सह लेनेवाले श्रेष्ठ धनुषको हाथमें लेकर नकुलकी दोनों भुजाओं और छातीमें पाँच बाणोंका प्रहार किया
Sinabi ni Sañjaya: Kinuha ni Suṣeṇa ang kanyang napakahusay at mabigat na busog—isang sandatang angkop sa marahas na digmaan—at tinamaan si Nakula ng limang palaso, na bumaon sa magkabilang bisig at sa dibdib.
Verse 35
नकुलस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा भारसहैर्दढे: । ननाद बलवन्नादं कर्णस्य भयमादधत्,नकुलने भी भार सहन करनेमें समर्थ बीस सुदृढ़ बाणोंद्वारा सुषेणको घायल करके कर्णके मनमें भय उत्पन्न करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की
Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Nakula si Suṣeṇa ng dalawampung matitibay na palaso na kayang magdala ng mabigat na puwersa; at siya’y umungal nang malakas, na nagpasok ng takot sa puso ni Karṇa.
Verse 36
त॑ सुषेणो महाराज विद्ध्वा दशभिराशुगै: । चिच्छेद च धनु: शीघ्र क्षुरप्रेण महारथ:,महाराज! महारथी सुषेणने दस बाणोंसे नकुलको चोट पहुँचाकर शीघ्र ही एक क्षुरप्रके द्वारा उनका धनुष काट दिया
Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na si Suṣeṇa, matapos tamaan si Nakula ng sampung mabilis na palaso, ay agad na pinutol ang kanyang busog sa pamamagitan ng palasong may talim na parang labaha.
Verse 37
अथान्यद् धनुरादाय नकुल: क्रोधमूर्च्छित: । सुषेणं नवभिर्बाणैर्वारियामास संयुगे,तब क्रोधसे अचेत-से होकर नकुलने दूसरा धनुष हाथमें लिया और सुषेणको नौ बाण मारकर उसे युद्धस्थलमें आगे बढ़नेसे रोक दिया
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Nakula na nilamon ng bugso ng poot ay kumuha ng isa pang busog at, sa gitna ng sagupaan, pinigil ang pagsulong ni Suṣeṇa sa pagtama rito ng siyam na palaso.
Verse 38
सतु बाणैर्दिशो राजन्नाच्छाद्य परवीरहा । आजमछेने सारथिं चास्य सुषेणं च ततस्त्रिभि:
Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang mamumuksa ng mga bayani ng kaaway ay saka tinakpan ng kanyang mga palaso ang lahat ng dako; at pagkaraan, sa tatlong palaso, pinabagsak niya ang tagapagmaneho ng karwahe ni Suṣeṇa, at si Suṣeṇa man din.
Verse 39
अथान्यद् धनुरादाय सुषेण: क्रोधमूर्च्छित:
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Suṣeṇa, nalulunod at nabulag sa poot, ay kumuha ng isa pang busog—hudyat ng panibagong paninindigan na ipagpatuloy ang labanan kahit lalo nang bumibigat ang bigat ng digmaan.
Verse 40
तद् युद्ध सुमहद् घोरमासीद् देवासुरोपमम्
Sinabi ni Sañjaya: Ang labanan ay naging napakalawak at nakapanghihilakbot, gaya ng maalamat na sagupaan ng mga deva at mga asura—larawang nagpapahiwatig na kapag ang digmaan ay hindi napipigil, lumolobo ito lampas sa sukat ng tao tungo sa halos kosmikong karahasan, kung saan sinusubok ang tapang at tungkulin sa gitna ng nag-uumapaw na pagwasak.
Verse 41
(सात्यकिर्वषसेनं तु विद्ध्वा सप्तभिरायसै: । पुनर्विव्याध सप्तत्या सारथिं च त्रिभि: शरै: ।। सात्यकिने लोहेके बने हुए सात बाणोंसे वृषसेनको घायल करके फिर सत्तर बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। साथ ही तीन बाणोंसे उसके सारथिको भी बींध डाला । वृषसेनस्तु शैनेयं शरेणानतपर्वणा । आजदघान महाराज शड्खदेशे महारथम् ।। महाराज! वृषसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे महारथी सात्यकिके कपालमें आघात किया। शैनेयो वृषसेनेन पत्रिणा परिपीडित: । कोपं चक्रे महाराज क्रुद्धो वेग च दारुणम् ।। जग्राहेषुवरान् वीर: शीघ्रं वै दश पठ्च च ।) महाराज! वृषसेनके उस बाणसे अत्यन्त पीड़ित होनेपर वीर सात्यकिको बड़ा क्रोध हुआ। क्रुद्ध होनेपर उन्होंने भयंकर वेग प्रकट किया और शीत्र ही पंद्रह श्रेष्ठ बाण हाथमें ले लिये। सात्यकिर्वषसेनस्य सूत॑ हत्वा त्रिभि: शरै:,उनमेंसे तीन बाणोंद्वारा सात्यकिने वृषसेनके सारथिको मारकर एकसे उसका धनुष काट दिया और सात बाणोंसे उसके घोड़ोंको मार डाला। फिर एक बाणसे उसके ध्वजाको खण्डित करके तीन बाणोंसे वृषसेनकी छातीमें भी चोट पहुँचायी
Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Sātyaki si Vṛṣasena ng pitong palasong may tangkay na bakal, saka muling binutas ng pitumpu, at sinugatan din ang kanyang tagapagmaneho ng karwahe sa tatlong palaso. Ngunit si Vṛṣasena, O Hari, ay tumama sa dakilang mandirigmang-karwahe na si Śaineya (Sātyaki) sa may ulo gamit ang palasong may mga dugtong na nakabaluktot. Pinahirapan ng palasong may balahibo ni Vṛṣasena, nag-alab sa poot si Śaineya; sa galit, nagpakita siya ng nakapanghihilakbot na bugso ng bilis at agad na kumuha ng labinlimang piling palaso.
Verse 42
थनुश्विच्छेद भल््लेन जघानाश्रांश्व सप्तभि: । ध्वजमेकेषुणोन्मथ्य त्रिभिस्तं हृद्यताडयत्,उनमेंसे तीन बाणोंद्वारा सात्यकिने वृषसेनके सारथिको मारकर एकसे उसका धनुष काट दिया और सात बाणोंसे उसके घोड़ोंको मार डाला। फिर एक बाणसे उसके ध्वजाको खण्डित करके तीन बाणोंसे वृषसेनकी छातीमें भी चोट पहुँचायी
Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng bhalla na palasong matalim na parang labaha, pinutol niya ang busog; at sa pitong palaso, ibinagsak niya ang mga kabayo. Sa iisang palaso ay inalis niya ang watawat, at saka sa tatlo pa ay tinusok niya si Vṛṣasena sa dibdib—tagpong nagpapakita ng malupit na katumpakan ng husay sa digmaan, kung saan ang galing ay sinusukat sa pagkapinsala sa mga kasangkapan ng pakikipaglaban ng kaaway, hindi sa pagpipigil.
Verse 43
अथावसज्नः स्वरथे मुहूर्तात् पुनरुत्थित: । स रणे युयुधानेन विसूताश्चरथध्वज:
Sinabi ni Sañjaya: Matapos siyang mahilo sandali sa sarili niyang karwahe, tumindig siyang muli pagkalipas ng kaunting panahon. Sa gitna ng labanan, ang kanyang karwahe ay tila walang tagapagmaneho ngunit may watawat na nakatindig; at patuloy pa rin niyang hinarap si Yuyudhāna—ipinakikita ang mabagsik na batas ng digmaan: kahit ang panandaliang pagkaputol ng ulirat ay dapat madaig, at kailangang bumalik sa tungkulin sa pakikipaglaban.
Verse 44
तस्य चापतत:ः शीघ्रं वृषसेनस्य सात्यकि:
Wika ni Sañjaya: Nang si Vṛṣasena ay biglang sumugod nang ubod-bilis, si Sātyaki ay agad na lumapit upang salubungin ang kanyang paglusob—isang kagyat na pagsalungat sa init ng labanan, kung saan ang pagbabantay at matibay na pasya ang naghihiwalay sa buhay at kamatayan.
Verse 45
वाराहकर्णर्दशभिरविध्यदसिचर्मणी । इस प्रकार आक्रमण करते हुए वृषसेनकी तलवार और ढालको सात्यकिने वाराहकर्ण नामक दस बाणोंद्वारा शीघ्र ही खण्डित कर दिया || ४४ $ ।। दुःशासनस्तु त॑ं दृष्टवा विरथ॑ं व्यायुधं कृतम्
Wika ni Sañjaya: Tinamaan ni Sātyaki ang espada at kalasag ni Vṛṣasena ng sampung palasong tinatawag na “Vārāhakarṇa.” Kaya habang patuloy ang paglusob ni Vṛṣasena, mabilis na winasak ni Sātyaki ang kanyang talim at panangga. Nang makita siyang nawalan ng karwahe at sandata, si Duḥśāsana ay…
Verse 46
अथान्यं रथमास्थाय वृषसेनो महारथ:,कर्णस्य युधि दुर्धर्षस्तत: पृष्ठमपालयत् । तदनन्तर महारथी वृषसेनने दूसरे रथपर बैठकर तिहत्तर बाणोंसे द्रौपदीके पुत्रोंको, पाँचसे युयुधानको, चौंसठसे भीमसेनको, पाँचसे सहदेवको, तीन बाणोंसे नकुलको, सातसे शतानीकको, दस बाणोंसे शिखण्डीको और सौ बाणोंद्वारा धर्मराज युधिष्ठिरको घायल कर दिया। राजेन्द्र! प्रजानाथ! महाधनुर्धर कर्णपुत्रने विजयकी अभिलाषा रखनेवाले इन सभी प्रमुख वीरोंको तथा दूसरोंको भी अपने बाणोंसे पीड़ित कर दिया। तत्पश्चात् वह दुर्धर्ष वीर युद्धस्थलमें पुनः कर्णके पृष्ठभागकी रक्षा करने लगा
Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Vṛṣasena—ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, mahirap salakayin sa digmaan—ay sumakay sa ibang karwahe at mula roon ay nagbantay sa likuran ni Karṇa. Sa sumunod na sagupaan, uhaw sa tagumpay, binulaga ng anak ni Karṇa ng ulang-palaso ang mga pangunahing kampeon ng Pāṇḍava: nasugatan ang mga anak ni Draupadī, si Sātyaki, si Bhīmasena, si Sahadeva, si Nakula, si Śatānīka, si Śikhaṇḍin, at maging si Haring Yudhiṣṭhira. Matapos pahirapan ng kanyang mga palaso ang mga bantog na mandirigmang iyon (at ang iba pa), muling binalikan ng kakila-kilabot na bayani ang tungkuling pag-ingatan si Karṇa laban sa mga pag-atakeng mula sa likuran.
Verse 47
द्रौपदेयांस्त्रिसप्तत्या युयुधानं च पञ्चभि: । भीमसेनं चतु:षष्टया सहदेवं च पञठ्चभि:
Wika ni Sañjaya: Sa pitumpu’t tatlo ay hinarap niya ang mga anak ni Draupadī; sa lima ay sinalubong niya si Yuyudhāna; sa animnapu’t apat ay piniga niya si Bhīmasena; at sa lima ay inatake niya si Sahadeva—gayon hinati ang mga hanay ng digmaan sa walang-awat at sinukat na karahasan, kung saan ang bilang at pormasyon ay nagiging kasangkapan ng tadhana, hindi ng katuwiran.
Verse 48
नकुलं त्रिंशता बाणै: शतानीकं च सप्तभि: । शिखण्डिनं च दशभिर्धर्मराजं॑ शतेन च,तदनन्तर पुन: कौरव और पाण्डव योद्धा निर्भय होकर एक-दूसरेसे भिड़ गये। एक ओर युधिष्ठिर आदि कुन्तीपुत्र थे और दूसरी ओर कर्ण आदि हमलोग ।। इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टचत्वारिंशो डध्याय:
Wika ni Sañjaya: (Si Karṇa) ay tumama kay Nakula ng tatlumpung palaso, kay Śatānīka ng pito, kay Śikhaṇḍin ng sampu, at kay Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) ng sandaang palaso. Pagkaraan, ang mga mandirigmang Kaurava at Pāṇḍava, walang takot, ay muling sumugod sa isa’t isa at nagdikitang labanan—sa isang panig si Yudhiṣṭhira at ang mga anak ni Kuntī, at sa kabila si Karṇa at ang aming mga hukbo.
Verse 49
एतांश्चान्यांश्व॒ राजेन्द्र प्रवीराज्जयगृद्धिन: । अभ्यर्दयन्महेष्वास: कर्णपुत्रो विशाम्पते
Sinabi ni Sañjaya: O hari, ang dakilang mamamana—ang anak ni Karṇa—ay mariing dumagan sa mga pangunahing mandirigmang ito at sa iba pa, na pawang uhaw sa tagumpay, at sa gitna ng labanan ay ibinuhos ang kanyang mabagsik na pagsalakay laban sa kanila.
Verse 50
दुःशासनं च शैनेयो नवैर्नवभिरायसै:
Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Śaineya (Sātyaki) si Duḥśāsana ng siyam na bagong palasong bakal, itinutulak ang labanan pasulong nang walang pahinga sa gitna ng dilim ng katarungan sa digmaan.
Verse 51
स त्वन्यं रथमास्थाय विधिवत् कल्पितं पुन:
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sumakay siya sa isa pang karwaheng pandigma, muling inihandang ayon sa wastong paraan—alinsunod sa itinakdang tuntunin—hudyat ng mabilis na pagbabalik sa disiplinadong pagkilos sa ilalim ng bigat ng labanan.
Verse 52
धृष्टद्युम्नस्तत: कर्णमविध्यद् दशभि: शरै:,तदनन्तर धृष्टद्युम्नने कर्णको दस बाणोंसे बींध डाला। फिर द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, सात्यकिने सात, भीमसेनने चौंसठ, सहदेवने सात, नकुलने तीस, शतानीकने सात, शिखण्डीने दस और वीर धर्मराज युधिष्ठिरने सौ बाण कर्णको मारे
Pagkaraan, tinamaan ni Dhṛṣṭadyumna si Karṇa ng sampung palaso. Sumunod, tinamaan siya ng mga anak ni Draupadī ng pitumpu’t tatlo; ni Sātyaki ng pito; ni Bhīmasena ng animnapu’t apat; ni Sahadeva ng pito; ni Nakula ng tatlumpu; ni Śatānīka ng pito; ni Śikhaṇḍī ng sampu; at ng magiting na Dharmarāja Yudhiṣṭhira ng sandaang palaso.
Verse 53
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या युयुधानस्तु सप्तभि: । भीमसेनश्षतुःषष्टया सहदेवश्व सप्तभि:,तदनन्तर धृष्टद्युम्नने कर्णको दस बाणोंसे बींध डाला। फिर द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, सात्यकिने सात, भीमसेनने चौंसठ, सहदेवने सात, नकुलने तीस, शतानीकने सात, शिखण्डीने दस और वीर धर्मराज युधिष्ठिरने सौ बाण कर्णको मारे
Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ng mga anak ni Draupadī si Karṇa ng pitumpu’t tatlong palaso, at ni Yuyudhāna (Sātyaki) ng pito. Binutas siya ni Bhīmasena ng animnapu’t apat, at ni Sahadeva ng pito. Kaya sa siksik ng labanan, pinagtuunan ng panig ng Pāṇḍava si Karṇa upang pigilan ang kanyang sigla sa pamamagitan ng magkakaugnay at may sukat na pananakit—isang gawang iniuugnay sa tungkuling kṣatriya sa ilalim ng walang tigil na etika ng digmaan.
Verse 54
नकुलस्त्रिंशता बाणै: शतानीकस्तु सप्तभि: । शिखण्डी दशभिर्वीरो धर्मराज: शतेन तु,तदनन्तर धृष्टद्युम्नने कर्णको दस बाणोंसे बींध डाला। फिर द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, सात्यकिने सात, भीमसेनने चौंसठ, सहदेवने सात, नकुलने तीस, शतानीकने सात, शिखण्डीने दस और वीर धर्मराज युधिष्ठिरने सौ बाण कर्णको मारे
Wika ni Sañjaya: Tinamaan ni Nakula si Karṇa ng tatlumpung palaso; ni Śatānīka ng pito; ni Śikhaṇḍī, ang magiting na mandirigma, ng sampu; at ni Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) ng sandaang palaso. Ipinakikita ng talatang ito ang sama-samang pagsisikap ng panig ng Pāṇḍava upang pigilan ang pag-usad ni Karṇa sa labanan—larawan ng kolektibong tungkulin sa digmaan, kung saan ang sariling galing ay isinasailalim sa mas dakilang pananagutan na ipagtanggol ang adhikain at mga kasama.
Verse 55
एते चान्ये च राजेन्द्र प्रवीरा जयगृद्धिन: । अभ्यर्दयन् महेष्वासं सूतपुत्रं महामृथे,राजेन्द्र विजयकी अभिलाषा रखनेवाले इन प्रमुख वीरों तथा दूसरोंने भी उस महासमरमें महाधनुर्धर सूतपुत्र कर्णको बाणोंद्वारा पीड़ित कर दिया
Wika ni Sañjaya: “O hari, ang mga pangunahing mandirigmang ito—at ang iba pa—na uhaw sa tagumpay ay sumalakay sa dakilang mamamana na si Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe, sa gitna ng malawak na labanan, at pinahirapan siya sa ulang-palaso.”
Verse 56
तान् सूतपुत्रो विशिखैर्दशभिर्दशभि: शरै: | रथेनानुचरन् वीर: प्रत्यविध्यदरिंदम:,रथसे विचरनेवाले शत्रुदमन वीर सूतपुत्र कर्णने भी उन सबको दस-दस बाणोंसे घायल कर दिया
Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ang mandirigmang dumudurog sa kaaway, na mabilis gumagalaw sa kanyang ratha—ay gumanti at tinamaan silang lahat, bawat isa’y tig-sasampung matutulis na palaso. Ipinakikita ng talatang ito ang walang humpay na gantihan sa digmaan: ang galing ay nasusukat sa maingat na pagganti, subalit sumasalamin din ito sa malungkot na agos ng labanan, kung saan ang husay at tungkulin ay umiikot sa siklo ng pananakit at pagganting-sugat.
Verse 57
तत्रास्त्रवीर्य कर्णस्य लाघवं च महात्मन: । अपश्याम महाभाग तदद्भुतमिवाभवत्,महाभाग! हमने महामना कर्णके अस्त्र-बल और फुर्तीको वहाँ अपनी आँखों देखा था। वह सब कुछ अद्भुत-सा प्रतीत होता था
Wika ni Sañjaya: “Doon, nasaksihan namin sa sarili naming mga mata ang lakas ng mga sandata ni Karṇa at ang bilis ng pagkilos ng dakilang-loob na mandirigmang iyon. O marangal, ang aming nakita’y wari’y isang kababalaghan.”
Verse 58
न हाददानं दद्शु: संदधानं च सायकान् | विमुड्चन्तं च संरम्भादपश्यन्त हतानरीन्,वह कब तरकससे बाण निकालता है, कब धनुषपर रखता है और कब क्रोधपूर्वक शत्रुओंपर छोड़ देता है, यह सब किसीने नहीं देखा। सब लोग मारे जाते हुए शत्रुओंको ही देखते थे
Wika ni Sañjaya: Walang nakakita sa kanya kung kailan siya humuhugot ng palaso sa lalagyan, kung kailan niya ito ikinakabit sa busog, o—sa tindi ng poot—kung kailan niya ito pinakakawalan sa mga kaaway. Ang nakikita lamang ng mga tao ay ang mga kaaway na bumabagsak na patay; ang mismong pagbaril ay hindi masundan ng kanilang paningin.
Verse 59
(प्रतीच्यां दिशि तं दृष्टवा प्राच्यां पश्याम लाघवात् । न तं पश्याम राजेन्द्र क्व नु कर्णोड्धितिष्ठति ।। राजेन्द्र! हमलोग एक ही क्षणमें कर्णको पश्चिम दिशामें देखकर उसकी फुर्तीके कारण उसे पूर्व दिशामें भी देखते थे। इस समय कर्ण कहाँ खड़ा है, यह हमलोग नहीं देख पाते थे। इषूनेव सम पश्यामो विनिकीर्णान् समन्ततः । छादयानान् दिशो राजज्शलभानामिव व्रजान् ।।) राजन! सब ओर बिखरे हुए उसके बाण ही हमें दिखायी देते थे, जो टिड्डीदलोंके समान सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित किये रहते थे। द्यौर्वियद्धूर्दिशश्वैव प्रपूर्णा निशितैः शरै: । अरुणाभ्रावृताकारं तस्मिन् देशे बभौ वियत्,च्ुलोक, आकाश, भूमि और सम्पूर्ण दिशाएँ पैने बाणोंसे खचाखच भर गयी थीं। उस प्रदेशमें आकाश अरुण रंगके बादलोंसे ढका हुआ-सा जान पड़ता था
Sinabi ni Sañjaya: “O hari, nang makita namin siya sa kanlurang panig, dahil sa tindi ng bilis ng kanyang galaw ay wari naming nasilayan din si Karṇa sa silangan. Ngayon ay hindi na namin siya maaninag—saan nga ba nakatayo si Karṇa? Ang tanging nakita namin ay ang kanyang mga palaso, nagkalat sa lahat ng dako, tinatakpan ang mga panig na parang mga pulutong ng balang. Ang langit, ang kalawakan, ang lupa, at ang lahat ng panig ay siksik sa matutulis na palaso; sa pook na iyon, ang himpapawid ay tila nababalutan ng mapulang mga ulap.”
Verse 60
नृत्यन्निव हि राधेयश्वापहस्तं प्रतापवान् | यैविद्ध: प्रत्यविद्ध्यत् तानेकैकं त्रिगुणै: शरै:,प्रतापी राधापुत्र कर्ण हाथमें धनुष लेकर नृत्य-सा कर रहा था। जिन-जिन योद्धाओंने उसे एक बाणसे घायल किया, उनमेंसे प्रत्येकको उसने तीन गुने बाणोंसे बींध डाला
Sinabi ni Sañjaya: Ang makapangyarihang Rādheya (Karṇa), tangan ang busog, ay kumikilos sa larangan na wari’y sumasayaw. Sinumang mandirigmang nakasugat sa kanya ng iisang palaso, bawat isa’y ginantihan niya—isa-isa niyang tinuhog sa tatluhang bugso ng mga palaso.
Verse 61
दशभिर्दशभिश्वैतान् पुनर्विद्ध्वा ननाद च | साश्वसूतरथच्छत्रांस्ततस्ते विवरं ददु:,फिर दस-दस बाणोंसे घोड़ों, सारथि, रथ और छत्रोंसहित इन सबको घायल करके कर्णने सिंहके समान दहाड़ना आरम्भ किया। फिर तो उन शत्रुओंने उसे आगे बढ़नेके लिये जगह दे दी
Sinabi ni Sañjaya: Muli niyang tinamaan sila—bawat isa’y binugso ng tig-sasampung palaso—at siya’y umungal na parang leon. Nasugatan niya sila pati ang kanilang mga kabayo, mga kutsero, mga karwahe, at mga payong-pandigma; nabasag ang kanilang hanay, at ang mga kaaway ay napilitang magbigay ng siwang, nagbibigay sa kanya ng puwang upang sumulong.
Verse 62
तान् प्रमथ्य महेष्वासान् राधेय: शरवृष्टिभि: । राजानीकमसम्बाधं प्राविशच्छत्रुकर्शन:,शत्रुओंका संहार करनेवाले राधापुत्र कर्णने अपने बाणोंकी वर्षद्वारा उन महाधनुर्धरोंको रौंदकर राजा युधिष्ठिरकी सेनामें बेरोक-टोक प्रवेश किया
Sinabi ni Sañjaya: Dinurog niya ang mga makapangyarihang mamamana sa pamamagitan ng ulang-palaso; si Rādheya (Karṇa), tagapagpahirap sa mga kaaway, ay sumuong nang walang hadlang sa hanay-pandigma ni Haring Yudhiṣṭhira.
Verse 63
स रथांस्त्रिशतं हत्वा चेदीनामनिवर्तिनाम् । राधेयो निशितैर्बाणैस्ततो<भ्यार्च्छ॑द् युधिष्ठिरम्,उसने युद्धसे पीछे न हटनेवाले तीन सौ चेदिदेशीय रथियोंको अपने पैने बाणोंद्वारा मारकर युधिष्ठटिरपर आक्रमण किया
Sinabi ni Sañjaya: Matapos patayin ni Rādheya (Karṇa) ang tatlong daang mandirigmang karwahe ng Cedi na hindi umurong sa labanan, sa pamamagitan ng kanyang matutulis na palaso, siya’y sumulong at sinalakay si Yudhiṣṭhira gamit ang kanyang mga palasong matalas.
Verse 64
ततस्ते पाण्डवा राजन् शिखण्डी च ससात्यकि: । राधेयात् परिरक्षन्तो राजानं पर्यवारयन्,राजन! तब पाण्डवों, शिखण्डी और सात्यकिने राधापुत्र कर्णसे राजा युधिष्ठिरकी रक्षा करनेके लिये उन्हें चारों ओरसे घेर लिया
Wika ni Sañjaya: “O Hari, noon ang mga Pāṇḍava—kasama si Śikhaṇḍī at si Sātyaki—ay bumuo ng isang singsing na panangga sa paligid ng kanilang hari. Upang ipagtanggol si Yudhiṣṭhira laban kay Rādheya (Karna), pinaligiran nila siya sa lahat ng panig, matibay ang loob na iligtas ang kanilang pinuno sa gitna ng siksik na labanan.”
Verse 65
तथैव तावका: सर्वे कर्ण दुर्वारणं रणे । यत्ता: शूरा महेष्वासा: पर्यरक्षन्त सर्वश:,इसी प्रकार आपके सभी महाधनुर्धर शूरवीर योद्धा रणमें अनिवार्य गतिसे विचरनेवाले कर्णकी सब ओरसे प्रयत्नपूर्वक रक्षा करने लगे
Wika ni Sañjaya: “Gayon din, ang lahat ng tauhan mo—mga bayani at dakilang mamamana—ay lubos na nagbantay at mula sa bawat panig ay nagsikap na ipagtanggol si Karṇa, na hindi mapipigil sa digmaan.”
Verse 66
नानावादित्रघोषाश्च प्रादुरासन् विशाम्पते । सिंहनादश्न संजज्ञे शूराणामभिगर्जताम्,प्रजानाथ! उस समय नाना प्रकारके रणवाद्योंकी ध्वनि होने लगी और सब ओरसे गर्जना करनेवाले शूरवीरोंका सिंहनाद सुनायी देने लगा
Wika ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, noon ay sumambulat ang ingay ng sari-saring kasangkapang pandigma. Mula sa lahat ng dako ay umalingawngaw ang mga ungol na tila leon ng mga bayani na sumisigaw ng hamon—isang mabigat na pag-igting ng sigla ng digmaan na hudyat ng paglala ng labanan at pagtitibay ng loob ng magkabilang panig.”
Verse 67
ततः: पुन: समाजग्मुरभीता: कुरुपाण्डवा: । युधिष्ठटिरमुखा: पार्था: सूतपुत्रमुखा वयम्
Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, muling nagsalubong sa labanan ang mga Kuru at ang mga Pāṇḍava—hindi natinag ng takot: sa isang panig ang mga Pārtha na pinamumunuan ni Yudhiṣṭhira, at sa kabila naman kami na pinangungunahan ng anak ng Sūta (Karna).”
Verse 383
चिच्छेद चास्य सुदृढं धनुर्भल्लैस्त्रिभिस्त्रिधा । राजन! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले नकुलने अपने बाणोंसे सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित करके फिर तीन बाणोंसे सुषेण और उसके सारथिको भी घायल कर दिया। साथ ही तीन भल्ल मारकर उसके सुदृढ़ धनुषके तीन टुकड़े कर डाले
Wika ni Sañjaya: “O Hari, si Nakula—nakapanghihilakbot sa digmaan at tagapagwasak ng mga kampeon ng kaaway—ay pinuno ng kanyang mga palaso ang lahat ng dako. Pagkaraan, sa tatlong palaso ay sinugatan niya si Suṣeṇa at pati ang tagapagmaneho ng karwahe ni Suṣeṇa; at sa tatlong palasong malapad ang ulo ay pinutol niya sa tatlong piraso ang matibay na busog ni Suṣeṇa.”
Verse 396
आविध्यन्नकुलं षष्टया सहदेवं च सप्तभि: । तब क्रोधसे मूर्च्छित हुए सुषेणने दूसरा धनुष लेकर नकुलको साठ और सहदेवको सात बाणोंसे घायल कर दिया
Sinabi ni Sañjaya: Si Sūṣeṇa, nilamon ng poot, ay kumuha ng isa pang busog at tinamaan si Nakula ng animnapung palaso at si Sahadeva ng pito. Ipinakikita ng tagpong ito na kapag sinakmal ng galit ang isip ng mandirigma, itinutulak nito ang walang-humpay na paglala ng labanan, at ang husay ay nagiging dalisay na puwersang mapanira.
Verse 403
निध्नतां सायकैस्तूर्णमन्योन्यस्य वर्ध॑ प्रति । बाणोंद्वारा शीघ्रतापूर्वक एक-दूसरेके वधके लिये चोट करते हुए वीरोंका वह महान् युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर जान पड़ता था
Sinabi ni Sañjaya: “Habang mabilis na pinupukol ng mga mandirigma ang isa’t isa ng mga palaso, bawat isa’y hangad ang kamatayan ng katunggali, ang malawak na digmaang iyon ay nagmistulang nakapangingilabot—gaya ng sinaunang sagupaan ng mga diyos at mga asura.”
Verse 433
कृतो जिधघांसु: शैनेयं खड्गचर्मधृगभ्ययात् । इस प्रकार रणक्षेत्रमें युयुधानके द्वारा सारथि, अश्व एवं रथकी ध्वजासे रहित किया हुआ वृषसेन दो घड़ीतक अपने रथपर ही शिथिल-सा होकर बैठा रहा। फिर उठकर सात्यकिको मार डालनेकी इच्छासे ढाल और तलवार लेकर उनकी ओर बढ़ा
Sinabi ni Sañjaya: Matapos magpasiyang patayin si Śaineya, lumapit siya sa kanya na may tangan na espada at kalasag. Kaya sa larangan ng digmaan, si Vṛṣasena—na inalisan ni Yuyudhāna ng kanyang sais, mga kabayo, at watawat ng karwahe—ay nanatiling nakaupo sa sariling karwahe sa loob ng dalawang ghaṭikā, lupaypay at tuliro; saka muling tumindig, at sa hangaring patayin si Sātyaki, sumugod na may kalasag at espada. Ipinakikita ng talatang ito na kahit matapos ang mabigat na dagok at panandaliang pagbagsak, ang loob ng mandirigma ay maaaring tumigas tungo sa panibagong karahasan—ang madilim na agos ng digmaan, kung saan ang pasya’y madalas manaig sa pagninilay.
Verse 493
कर्णस्य युधि दुर्धर्षस्तत: पृष्ठमपालयत् । तदनन्तर महारथी वृषसेनने दूसरे रथपर बैठकर तिहत्तर बाणोंसे द्रौपदीके पुत्रोंको, पाँचसे युयुधानको, चौंसठसे भीमसेनको, पाँचसे सहदेवको, तीन बाणोंसे नकुलको, सातसे शतानीकको, दस बाणोंसे शिखण्डीको और सौ बाणोंद्वारा धर्मराज युधिष्ठिरको घायल कर दिया। राजेन्द्र! प्रजानाथ! महाधनुर्धर कर्णपुत्रने विजयकी अभिलाषा रखनेवाले इन सभी प्रमुख वीरोंको तथा दूसरोंको भी अपने बाणोंसे पीड़ित कर दिया। तत्पश्चात् वह दुर्धर्ष वीर युद्धस्थलमें पुनः कर्णके पृष्ठभागकी रक्षा करने लगा
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mandirigmang mahirap daigin ay nagbantay sa likuran ni Karṇa sa labanan. Pagkatapos nito, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Vṛṣasena, lumipat sa isa pang karwahe, at tinamaan ang mga anak ni Draupadī ng pitumpu’t tatlong palaso; si Yuyudhāna ng lima; si Bhīmasena ng animnapu’t apat; si Sahadeva ng lima; si Nakula ng tatlo; si Śatānīka ng pito; si Śikhaṇḍin ng sampu; at si Dharmarāja Yudhiṣṭhira ng sandaang palaso. O hari, panginoon ng bayan! Ang anak ni Karṇa—isang bantog na mamamana na uhaw sa tagumpay—ay nagpahirap sa mga pangunahing bayaning ito at sa iba pa sa pamamagitan ng kanyang mga palaso. Pagkaraan, ang mabagsik na mandirigmang iyon ay muling tumindig sa larangan upang ipagtanggol ang likuran ni Karṇa.
Verse 503
विसूताश्वरथं कृत्वा ललाटे त्रिभिरार्पयत् । सात्यकिने लोहेके बने हुए नौ नूतन बाणोंसे दुःशासनको सारथि, घोड़ों और रथसे वंचित करके उसके ललाटमें तीन बाण मारे
Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Sātyaki si Duḥśāsana nang ubod-lakas kaya’t naiwan siyang walang sais, walang mga kabayo, at walang karwahe; saka itinanim ni Sātyaki ang tatlong palaso sa kanyang noo—isang mariing gawa sa larangan upang basagin ang pagmamataas at putulin ang sigla ng kaaway sa tunggalian ng dharma at adharma.
Verse 513
युयुधे पाण्डुभि: सार्थ कर्णस्याप्पाययन् बलम् । दुःशासन विधिपूर्वक सजाये हुए दूसरे रथपर बैठकर कर्णके बलको बढ़ाता हुआ पुनः पाण्डवोंके साथ युद्ध करने लगा
Sanjaya said: Duhshasana, having duly mounted another prepared chariot in proper order, began once again to fight alongside the Pandavas, seeking to strengthen Karna’s force. The scene underscores how, amid the chaos of battle, disciplined support and renewed engagement are used to sustain a commander’s power—even when the cause itself is driven by hostility and adharma.
Verse 4536
आरोप्य स्वरथं तूर्णमपोवाह रणातुरम् । तब दुःशासनने वृषसेनको रथ और अस्त्र-शस्त्रोंसे हीन हुआ देख उसे रणसे व्याकुल हुआ मानकर तुरंत ही अपने रथपर बिठा लिया और वहाँसे दूर हटा दिया
Sañjaya said: Seeing Vṛṣasena deprived of his chariot and weapons, and judging him to be distressed and shaken by the battle, Duḥśāsana quickly lifted him onto his own chariot and carried him away from that perilous spot. The act reflects a warrior’s duty of protection toward an ally amid the chaos of war, even as the larger conflict continues to erode righteousness on both sides.
Frequently Asked Questions
Arjuna frames a conflict between strategic uncertainty and vow-bound duty: he must pursue a decisive duel with Karṇa while managing immediate threats (Droṇaputra and formations), risking reputational and ethical failure if a public commitment is not fulfilled.
The chapter models disciplined agency: commitments should be made with awareness of consequence, and once made, action must integrate composure, proportional response, and strategic clarity rather than reactive anger.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-emphasis appears instead through Arjuna’s explicit invocation of the consequences of broken promises, functioning as an internal ethical commentary on accountability.