Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests

Verse 1

अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

บัดนี้ว่าด้วยมหาตมะของทิรถะศักดิ์สิทธิ์แห่งมถุรา ศรีวราหะตรัสว่า: ทางเหนือจากศิวกุณฑะ มีทิรถะเก้าประการเป็นที่จดจำสืบมา และยิ่งกว่าทิรถะทั้งเก้านั้น ไม่เคยมีและจักไม่มีทิรถะใดสูงส่งกว่า

Verse 2

तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥

ณ ที่นั้น เพียงสรงสนานเท่านั้น ย่อมบังเกิดศุภมงคลอันสูงสุด บุตรหลานย่อมเกิดมามีรูปงามสมบูรณ์ และบุญย่อมส่งผลในสวรรค์โลก—หาได้มีความสงสัยไม่

Verse 3

तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

ข้าแต่เทวี บุรุษผู้สรงสนาน ณ ที่นั้น ย่อมบรรลุถึงโลกของเรา ที่นั่นมีทิรถะนามว่า “สังยมะนะ” อันเลื่องลือไปทั่วไตรโลก

Verse 4

तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

ผู้ใดสรงสนาน ณ ที่นั้น แม้ถึงแก่ความตาย ณ ที่นั้นด้วย ผู้นั้นย่อมไปสู่โลกของเรา บัดนี้เราจักกล่าวสิ่งอื่นเพิ่มเติม—จงฟังเถิด โอ วสุธรา (แผ่นดิน)

Verse 5

तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥

ณ ทิรถะสังยมะนะนั้น มีเหตุการณ์โบราณเกิดขึ้น: มีนิษาทะผู้หนึ่ง ผู้มีความประพฤติเป็นบาป และมีจิตใจชั่วร้าย

Verse 6

वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥

เขาอาศัยอยู่ในไนมิษารัณยะอันเลื่องชื่อ เป็นผู้กระทำบาปหนักยิ่ง ครั้นล่วงกาลไปบ้างแล้ว จึงออกเดินทางมุ่งสู่มถุรา

Verse 7

तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥

ครั้นไปถึงกาลินที (ยมุนา) ในวันจตุรทศีแห่งกฤษณปักษ์ นิษาทผู้นั้นปรารถนาจะข้าม จึงลงมือในตถีเดียวกันนั้น

Verse 8

ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥

แล้วเขาก็ข้ามแม่น้ำยมุนา และโอ้ท่านผู้เป็นมงคล ได้ไปถึงสังยมณะ ต่อจากนั้นคนบาปผู้นั้นก็จมลงในตีรถะอันประเสริฐและเป็นมงคลนั้น

Verse 9

मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥

เพียงจมลงเท่านั้น คนบาปผู้นั้นก็สิ้นลมหายใจในทันที ด้วยอานุภาพแห่งตีรถะนั้น เขาจึงได้บังเกิดใหม่เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน คือพระราชา

Verse 10

पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥

เขาปกครองแผ่นดินโดยยึดมั่นในธรรมแห่งกษัตริย์ (กษัตริยธรรม) และเขาได้อภิเษกกับสตรีผู้เป็นมงคลนามว่า ปีวรี ผู้เกี่ยวข้องกับกษัตริย์แห่งกาศี

Verse 11

पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥

โอ วสุงฆรา นางเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มเหสีเอกนับร้อย และพระองค์ทรงบันเทิงนางทั้งในอุทยานและในพนไพร

Verse 12

प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥

ทั้งในปราสาทอันรื่นรมย์ และบนสันดอนทรายแห่งสายน้ำด้วย ขณะทรงอภิบาลประชาราษฎร์ พระองค์ก็ทรงถวายทานตามสมควร

Verse 13

कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥

กาลเวลาล่วงไป พระราชาก็เกิดความยึดติดในกามสุข; โอ วสุธา สำหรับผู้หลงใหลในกามสุข ปีทั้งหลายก็เป็นเจ็ดสิบเจ็ด

Verse 14

पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥

มีพระโอรสเจ็ดองค์บังเกิด และพระธิดาห้าพระองค์งดงามยิ่ง; พระธิดาผู้มีเนตรดุจดอกบัวทั้งห้านั้นได้ถวายให้แก่กษัตริย์ทั้งหลาย (เพื่ออภิเษก)

Verse 15

पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥

พระองค์ทรงสถาปนาพระโอรสทั้งหลายให้เป็นเจ้าแผ่นดินตามตำแหน่งของตน; และเจ้าแผ่นดินนั้นก็ทรงบรรทมในราตรีร่วมกับปีวรี

Verse 16

तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥

ครั้นที่นั่น พระราชาตื่นขึ้นแล้วก็ร้องว่า “อนิจจา!” ซ้ำแล้วซ้ำเล่า; ข้าแต่เทวี เมื่อระลึกถึงเมืองมถุรา และระลึกถึงสังยมณะอันสูงสุด

Verse 17

ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥

แล้วปีวรีกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช เหตุใดพระองค์จึงตรัสเช่นนี้?” ครั้นได้ฟังถ้อยคำของนางผู้เป็นที่รัก พระราชาจึงตรัสตอบ

Verse 18

मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥

ผู้ที่มึนเมา หลับใหล หรือประมาท ย่อมกล่าวถ้อยคำไม่ปะติดปะต่อ; ท่านไม่ควรซักไซ้ถ้อยคำของผู้ที่ถูกความง่วงครอบงำ

Verse 19

प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥

ครั้นได้ฟังถ้อยคำของนางผู้เป็นที่รัก เจ้าแห่งมนุษย์จึงตรัสตอบว่า “หากจำต้องกล่าวจริง ก็จงไปยังนครมถุรากันเถิด”

Verse 20

तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥

ครั้นไปถึงที่นั่นแล้ว โอ ผู้มีพักตร์ผ่องใส เราจักกล่าวตามความจริงแห่งเรื่องนั้น; โอ ผู้มีนัยน์ตางาม จงถวายทานอันไพบูลย์แก่พราหมณ์ทั้งหลาย

Verse 21

पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥

ครั้นได้สถาปนาบุตรและหลานไว้ ณ ตำแหน่งอันเหมาะสมและเป็นมงคลของตนแล้ว โอ้ที่รัก เขาก็เหลียวมองหมู่บ้าน คลังทรัพย์ อัญมณี และบุตรของตนซ้ำแล้วซ้ำเล่า

Verse 22

ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥

แล้วเขาจึงให้เกียรติประชาชนผู้พำนักในนคร ราชอาณาจักรที่สืบทอดจากบิดาและปู่พึงปกครองและพิทักษ์รักษาตามลำดับและระเบียบอันควร

Verse 23

राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥

“เราจักแต่งตั้งบุตรของเราให้รับหน้าที่ในราชอาณาจักร หากเป็นที่พอใจแก่ท่านทั้งหลาย โอ้ผู้ปราศจากมลทิน ทั้งกิจการแห่งแผ่นดิน บุตรและชายา ตลอดจนหมู่ญาติพี่น้อง ก็พึงพิจารณาด้วย”

Verse 24

नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥

ผู้คนย่อมปรารถนาอยู่เนืองนิตย์ แท้จริงเขาปรารถนาสิ่งที่อยู่ในอำนาจแห่งยมะ (ความตาย) มิใช่อื่นใด เมื่อรู้ดังนี้แล้ว พึงทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตนด้วยจิตที่ผ่องใสและสงบ

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥

เพราะฉะนั้น ด้วยความเพียรทุกประการ เราจงไปสู่นครมถุราเถิด โอ้ช่างลำบากนัก ที่ครั้งก่อนเราต้องรับภาระแห่งราชภารกิจ

Verse 26

इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥

บัดนี้เรารู้แล้วว่า ไม่มีสุขใดสูงกว่าการสละ (ตฺยาคะ) ไม่มีดวงตาใดเสมอด้วยวิชา และไม่มีพลังใดเสมอด้วยการเห็นแจ้ง

Verse 27

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥

ไม่มีทุกข์ใดเสมอด้วยราคะคือความยึดติด และไม่มีสุขใดสูงกว่าการสละ (ตฺยาคะ) ผู้ใดไล่ตามกามทั้งปวง และผู้ใดละสิ่งเหล่านี้โดยสิ้นเชิง—เป็นการเทียบให้เห็นความต่าง

Verse 28

ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥

ต่อมาเมื่อได้เห็นชาวเมือง และมีทัพสี่เหล่า (จตุรงคพล) ติดตาม ครั้นกาลเวลาล่วงไปนาน เขาก็มาถึงนครมถุรา

Verse 29

तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥

เขาได้เห็นนครอันงดงามนั้น ประหนึ่งนครของวาสวะ (พระอินทร์) อันประกอบด้วยทีรถะสิบสอง เป็นนครมีบุญ เป็นมงคล และกล่าวกันว่าเป็นผู้ขจัดบาป

Verse 30

रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

มีป่าอันรื่นรมย์ชื่อมธุวัน เป็นสถานสถิตอันยอดยิ่งของพระวิษณุ ข้าแต่เทวี ผู้ใดได้เห็นแล้ว ย่อมเป็นผู้กฤตกฤตยะ คือสำเร็จสิ่งที่พึงทำแล้วโดยแท้

Verse 31

एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

ในวันเอกาทศีแห่งปักษ์สว่าง (ศุกลปักษะ) ในเดือนภาทรปทด้วย โอ้เทวี ผู้ใดอาบน้ำชำระกายในวันนั้น ย่อมได้ชื่อว่าเป็นผู้สำเร็จหน้าที่ (กฤตกฤตยะ) อย่างแท้จริง

Verse 32

वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

ป่าชื่อกุณฑวนะ (Kundavana) กล่าวไว้ว่าเป็นลำดับที่สามและประเสริฐยิ่ง; โอ้เทวี เมื่อไปถึงที่นั่นแล้ว บุคคลย่อมได้ชื่อว่าเป็นผู้สำเร็จหน้าที่ (กฤตกฤตยะ)

Verse 33

एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥

หรือในวันเอกาทศีแห่งปักษ์มืด (กฤษณปักษะ) ในเดือนภาทรปท โอ้เทวี ผู้ใดอาบน้ำ ณ ที่นั้น ย่อมได้รับการยกย่องในรุทรโลก (โลกของรุทร)

Verse 34

चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥

ลำดับที่สี่คือกามยกวนะ (Kāmyakavana) ป่าที่ประเสริฐที่สุดในบรรดาป่าทั้งหลาย; โอ้เทวี เมื่อไปถึงที่นั่นแล้ว บุคคลย่อมได้รับการยกย่องในโลกของเรา

Verse 35

विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

และที่วิมลกุณฑะ (Vimalakuṇḍa) ย่อมพ้นจากบาปทั้งปวง; ผู้ใดละทิ้งลมหายใจชีวิต ณ ที่นั้น ผู้นั้นย่อมไปสู่โลกของเรา

Verse 36

पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥

ป่าลำดับที่ห้าชื่อว่า “บกุละ” เป็นป่าประเสริฐยิ่งในหมู่ป่าทั้งหลาย; โอ้เทวี ครั้นบุรุษไปถึงที่นั้นแล้ว ย่อมไปสู่ที่ประทับของพระอัคนี คือ อัคนิสถาน

Verse 37

तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥

ครั้นไปถึงที่นั้นแล้ว โอ้พระวสุธา ผู้เป็นภักตะของเราและตั้งมั่นในเรา ด้วยอานุภาพแห่งป่านั้น ย่อมไปสู่โลกของนาค คือ นาคโลก

Verse 38

सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥

ป่าลำดับที่เจ็ด โอ้ภูมิ คือ “ขาทิระ” อันเลื่องลือในหมู่ชน; โอ้ภัทรา ครั้นบุรุษไปถึงที่นั้นแล้ว ย่อมไปสู่โลกของเรา

Verse 39

महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥

และป่าลำดับที่แปดคือ “มหาวนะ” อันเป็นที่รักของเราตลอดกาล; ผู้ใดไปถึงที่นั้นแล้ว มนุษย์ย่อมได้รับการยกย่องในอินทรโลก

Verse 40

लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥

มีป่าชื่อว่า “โลหชังคหวนะ” อันได้รับการพิทักษ์โดยโลหชังคะ; กล่าวกันว่าเป็นป่าลำดับที่เก้า เป็นผู้ทำลายบาปหนักทั้งปวง

Verse 41

वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥

ป่าลำดับที่สิบมีนามว่า “บิลววัน” เป็นสถานที่ที่เหล่าเทพบูชาและยกย่อง ครั้นมนุษย์ไปถึงที่นั้น ย่อมได้รับเกียรติในพรหมโลก

Verse 42

एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥

ป่าลำดับที่สิบเอ็ดคือ “ภาณฑีระ” เป็นที่รักยิ่งของเหล่าโยคี ผู้ใดเพียงได้เห็น ก็กล่าวกันว่าไม่ต้องกลับไปสู่ครรภ์อีก

Verse 43

भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

ครั้นไปถึงภาณฑีระนั้น—อันประเสริฐที่สุดในบรรดาป่าทั้งหลาย—แล้วได้เฝ้าดูพระวาสุเทวะ ก็กล่าวกันว่าไม่มีการเกิดใหม่อีก

Verse 44

वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥

ป่าลำดับที่สิบสองคือ “วฤนทาวัน” อันนางวฤนทาคุ้มครอง โอ้แผ่นดินเอ๋ย ที่นั้นเป็นที่รักของเราด้วย และกล่าวว่าเป็นผู้ทำลายบาปใหญ่ทั้งหลาย

Verse 45

वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥

โอ้พระวสุธรา (แผ่นดิน) ผู้ใดได้เห็นวฤนทาวันและพระโควินทะ ผู้นั้นไม่ไปสู่นครของยม แต่ไปสู่คติของผู้กระทำบุญ

Verse 46

सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥

ข้าแต่เทวี ในแคว้นเสาราษฏระมีนักรบกษัตริย์ผู้ทรงคันศรอยู่คนหนึ่ง นามว่า ยักษมธนุส และมีรูปโฉมงดงามน่าชม

Verse 47

पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥

พระนางปฤถวีตรัสว่า: วันนี้โปรดบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด หากข้าพเจ้าเป็นที่รักของพระองค์จริง ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า หากพระองค์ทรงคุ้มครองข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะยอมสละลมหายใจ

Verse 48

प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥

โดยทั่วไป การสละละความปรารถนาทั้งปวงนับว่ายอดเยี่ยมกว่า—เมื่อได้ทำพิธีสถาปนาบุตรคนโตเป็นผู้สืบราชสมบัติ และมอบหมายหน้าที่แก่ผู้อื่นอีกมากตามสมควร

Verse 49

यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥

ณฝั่งไกลโพ้นของแม่น้ำยมุนา—ซึ่งแม้เหล่าเทพก็ยากจะเข้าถึง—มีป่าชื่อ ภัทรวนะ เป็นป่าลำดับที่หก อันยอดเยี่ยมไร้เทียมทานในหมู่พงไพร