Prakarana 24
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’—चित्त का संस्कार, दृष्टि का शुद्धीकरण, और रूप-माधुर्य के द्वारा सगुण ब्रह्म में मन का स्थिरीकरण। इस काण्ड में कथा-श्रवण स्वयं साधना बनता है: बाल-लीला और मिथिला-लीला ‘आकर्षण’ नहीं, मन को राम-नाम/राम-रूप में टिकाने का आध्यात्मिक प्रशिक्षण है।
బాలకాండలో ప్రధాన రసం ‘శృంగార-భక్తి’ మరియు ‘అద్భుత’; వీటిని తులసీ ‘మర్యాద’ మరియు ‘వైరాగ్య-బోధ’తో సమతుల్యం చేస్తారు. ఈ ఖండంలో రామ-సీతల తొలి పరస్పర దర్శనం కేవలం లౌకిక సౌందర్య-వర్ణన కాదు; అది చిత్త-ఏకాగ్రతకు యోగమే: రాముని మనస్సు ‘హృదయँ గుని’ చేస్తుంది, సీత దృష్టి ‘చకిత’మై స్థిరమవుతుంది, మరియు ఉపమాల పరంపర (చంద్ర, కమల, మధుప, చకోర) మనోవిజ్ఞానానికి రూపకంగా నిలుస్తుంది. అలాగే గౌరీ-పూజ, ఆశీర్వాదాల ద్వారా లీలా ధర్మ-వ్యవస్థలోనే జరుగుతుందని స్పష్టమవుతుంది—కామం కాదు, ‘అనుకూల విధి’ యొక్క విధానం. సోపానంలో ఈ కాండకు తొలి స్థానం అందుకే: ఇక్కడ సాధకుని ఇంద్రియాలు (దృష్టి/శ్రవణం) శుద్ధి పొంది ‘రూప-నామ’ంలో రసాన్ని పొందుతాయి; అదే ముందున్న త్యాగం, వనగమనం, యుద్ధ-ధర్మం కోసం అంతఃకరణాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 230.1-4
कंकन किंकिनि नूपुर धुनि सुनि।कहत लखन सन रामु हृदयँ गुनि।।
मानहुँ मदन दुंदुभी दीन्ही।मनसा बिस्व बिजय कहँ कीन्ही।।
अस कहि फिरि चितए तेहि ओरा।सिय मुख ससि भए नयन चकोरा।।
भए बिलोचन चारु अचंचल।मनहुँ सकुचि निमि तजे दिगंचल।।
देखि सीय सोभा सुखु पावा।हृदयँ सराहत बचनु न आवा।।
जनु बिरंचि सब निज निपुनाई।बिरचि बिस्व कहँ प्रगटि देखाई।।
सुंदरता कहुँ सुंदर करई।छबिगृहँ दीपसिखा जनु बरई।।
सब उपमा कबि रहे जुठारी।केहिं पटतरौं बिदेहकुमारी।।
kaṁkana kiṁkini nūpura dhuni suni |kahata lakhana sana rāmu hṛdayã guni ||
mānahũ madana duṁdubhī dīnhī |manasā bisva bijaya kahã kīnhī ||
asa kahi phiri citae tehi orā |siya mukha sasi bhae nayana cakorā ||
bhae bilocana cāru acaṁcala |manahũ sakuci nimi taje digaṁcala ||
dekhi sīya sobhā sukhu pāvā |hṛdayã sarāhata bacanu na āvā ||
janu biraṁci saba nija nipunāī |biraci bisva kahã pragaṭi dekhāī ||
suṁdaratā kahũ suṁdara karaī |chabigṛhã dīpasikhā janu baraī ||
saba upamā kabi rahe juṭhārī |kehiṁ paṭatarauṁ bidehakumārī ||
కంకణాల, కింకిణుల, నూపురాల ధ్వనిని విని, రాముడు తన హృదయంలో ఆలోచించి లక్ష్మణునితో అన్నాడు: మనసా ప్రపంచమంతా జయించాలని మనసుపెట్టి, మన్మథుడు తన యుద్ధభేరిని మ్రోగించాడన్నట్లున్నది. ఇలా చెప్పి, ఆ దిశవైపు తిరిగి చూశాడు; సీత ముఖమనే చంద్రునికి అతని కళ్ళు చకోర పక్షులయ్యాయి. అతని అందమైన కళ్ళు నిశ్చలమయ్యాయి, నిమి సిగ్గుపడి తన నివాసమైన కన్నుల మూలలను విడిచినట్లు. సీత యొక్క అందాన్ని చూసి ఆనందించాడు; హృదయంలో పొగడాడు, కానీ మాటలు రాలేదు. బ్రహ్మ సృష్టిని చేసి, తన సర్వ నైపుణ్యాన్ని బహిర్గతం చేసి ప్రపంచానికి చూపినట్లున్నది. అందాన్ని మరింత అందంగా చేసి, అందగృహంలో దీపశిఖను వెలిగించినట్లున్నది. కవులు ప్రతి ఉపమానాన్ని వాడి చేసినట్లున్నారు; విదేహ కుమారిని నేను ఎవరికి పోల్చగలను?
దోహా 230
सिय सोभा हियँ बरनि प्रभु आपनि दसा बिचारि।बोले सुचि मन अनुज सन बचन समय अनुहारि।।230।।
siya sobhā hiyã barani prabhu āpani dasā bicāri |bole suci mana anuja sana bacana samaya anuhāri ||230||
తన హృదయంలో సీతా సౌభాగ్యాన్ని వర్ణించి, తన స్థితిని పరిశీలించి, పవిత్ర మనసుగల ప్రభువు, తన తమ్ముడితో సమయానుకూలమైన మాటలను పలికాడు.
చౌపాయి 231.1-4
तात जनकतनया यह सोई।धनुषजग्य जेहि कारन होई।।
पूजन गौरि सखीं लै आई।करत प्रकासु फिरइ फुलवाई।।
जासु बिलोकि अलोकिक सोभा।सहज पुनीत मोर मनु छोभा।।
सो सबु कारन जान बिधाता।फरकहिं सुभद अंग सुनु भ्राता।।
रघुबंसिन्ह कर सहज सुभाऊ।मनु कुपंथ पगु धरइ न काऊ।।
मोहि अतिसय प्रतीति मन केरी।जेहिं सपनेहुँ परनारि न हेरी।।
जिन्ह कै लहहिं न रिपु रन पीठी।नहिं पावहिं परतिय मनु डीठी।।
मंगन लहहि न जिन्ह कै नाहीं।ते नरबर थोरे जग माहीं।।
tāta janakatanayā yaha soī |dhanuṣajagya jehi kārana hoī ||
pūjana gauri sakhīṁ lai āī |karata prakāsu phirai phulavāī ||
jāsu biloki alokika sobhā |sahaja punīta mora manu chobhā ||
so sabu kārana jāna bidhātā |pharakahiṁ subhada aṁga sunu bhrātā ||
raghubaṁsinha kara sahaja subhāū |manu kupaṁtha pagu dharai na kāū ||
mohi atisaya pratīti mana kerī |jehiṁ sapanehũ paranāri na herī ||
jinha kai lahahiṁ na ripu rana pīṭhī |nahiṁ pāvahiṁ paratiya manu ḍīṭhī ||
maṁgana lahahi na jinha kai nāhīṁ |te narabara thore jaga māhīṁ ||
అన్నయ్యా, ఇది జనకుని కుమార్తెయే, ఈమె కోసమే ధనుస్సు యజ్ఞం జరుగుతోంది. గౌరీని పూజించడానికి ఈమె స్నేహితులు ఈమెను తీసుకువచ్చారు, ఈమె తన తేజస్సుతో ఉద్యానవనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ తిరుగుతోంది. ఈమె అలౌకిక సౌందర్యాన్ని చూచి, సహజంగా పవిత్రమైన నా మనసు కదిలిపోయింది. దీనికంతటికి కారణం సృష్టికర్త ఒకడే ఎరుగును. విను అన్నయ్యా, నా శుభ అవయవాలు ఝల్లుమనుచున్నవి. రఘు వంశీయుల సహజ స్వభావం, వారి మనసు ఎప్పుడూ దుర్మార్గమార్గంలో కాలు పెట్టదు. నా మనసుకు అత్యంత నమ్మకం ఉంది, అది కలలో కూడా పరుస్త్రీని చూచింది లేదు. యుద్ధంలో శత్రువులు వారి వీపును ఎన్నడు చూడనివారు, పరస్త్రీపై కన్నును మనసును వేయనివారు, భిక్షగాళ్లు వారి వద్ద ఎన్నడు తిరస్కారం పొందనివారు: అట్టి ఉత్తమ పురుషులు లోకంలో కొందరే.
దోహా 231
करत बतकहि अनुज सन मन सिय रूप लोभान।मुख सरोज मकरंद छबि करइ मधुप इव पान।।231।।
karata batakahi anuja sana mana siya rūpa lobhāna |mukha saroja makaraṁda chabi karai madhupa iva pāna ||231||
తమ్ముడితో మాట్లాడుతూ, సీత యొక్క అందంచేత అతని మనసు మురిసిపోయింది; తామర వంటి ముఖం యొక్క తేనె వంటి అందాన్ని, తుమ్మెద తేనెను స్వీకరించినట్లు అతడు పానం చేసాడు.
చౌపాయి 232.1-4
चितवहि चकित चहूँ दिसि सीता।कहँ गए नृपकिसोर मनु चिंता।।
जहँ बिलोक मृग सावक नैनी।जनु तहँ बरिस कमल सित श्रेनी।।
लता ओट तब सखिन्ह लखाए।स्यामल गौर किसोर सुहाए।।
देखि रूप लोचन ललचाने।हरषे जनु निज निधि पहिचाने।।
थके नयन रघुपति छबि देखें।पलकन्हिहूँ परिहरीं निमेषें।।
अधिक सनेहँ देह भै भोरी।सरद ससिहि जनु चितव चकोरी।।
लोचन मग रामहि उर आनी।दीन्हे पलक कपाट सयानी।।
जब सिय सखिन्ह प्रेमबस जानी।कहि न सकहिं कछु मन सकुचानी।।
citavahi cakita cahū̃ disi sītā |kahã gae nṛpakisora manu ciṁtā ||
jahã biloka mṛga sāvaka nainī |janu tahã barisa kamala sita śrenī ||
latā oṭa taba sakhinha lakhāe |syāmala gaura kisora suhāe ||
dekhi rūpa locana lalacāne |haraṣe janu nija nidhi pahicāne ||
thake nayana raghupati chabi dekheṁ |palakanhihū̃ pariharīṁ nimeṣeṁ ||
adhika sanehã deha bhai bhorī |sarada sasihi janu citava cakorī ||
locana maga rāmahi ura ānī |dīnhe palaka kapāṭa sayānī ||
jaba siya sakhinha premabasa jānī |kahi na sakahiṁ kachu mana sakucānī ||
సీత నాలుగు దిక్కులా ఆశ్చర్యంతో చూసింది, ఇద్దరు రాకుమారులు ఎక్కడికి వెళ్ళారో అని మనసు చింతించింది. మృగాక్షి అయిన ఆ కన్య ఎక్కడ చూసిందో, అక్కడ తెల్ల కలువల వర్షం కురుస్తున్నట్లు కనిపించింది. అప్పుడు ఆమె చెలికతులు లతల ఆడబిడ్డ వెనుక నుండి ఒకడు నల్లని, ఒకడు తెల్లని ఇద్దరు అందమైన యువకులను చూపించారు. వారి అందాన్ని చూసి ఆమె కళ్ళు ఆశతో నిండి, తమ సొంత నిధిని గుర్తించినట్లు సంతోషించాయి. రఘుపతి అందాన్ని చూస్తూ ఆమె కళ్ళు అలసిపోయాయి, కనురెప్పలు కూడా ఆడించడం మానేసాయి. అధిక ప్రేమతో ఆమె శరీరం తన్మయమైంది, శరదృతు చంద్రుణి చూసే చకోరి పక్షిలా. కళ్ళ మార్గంగా రాముని హృదయంలోకి తీసుకువచ్చి, ఆ తెలివైన బాలిక కనురెప్పల ద్వారాలు మూసివేసింది. సీత ప్రేమ పాశంలో చిక్కిందని చెలికతులు తెలుసుకున్నప్పుడు, మనసు సిగ్గుతో నిండి వారు ఏమీ చెప్పలేకపోయారు.
దోహా 232
लताभवन तें प्रगट भे तेहि अवसर दोउ भाइ।निकसे जनु जुग बिमल बिधु जलद पटल बिलगाइ।।232।।
latābhavana teṁ pragaṭa bhe tehi avasara dou bhāi |nikase janu juga bimala bidhu jalada paṭala bilagāi ||232||
ఆ క్షణంలో లతాభవనం నుండి ఇద్దరు సోదరులు ప్రత్యక్షమయ్యారు, మేఘపు తెరను తొలగించి ఇద్దరు నిర్మల చంద్రులు బయటకు వచ్చినట్లు.
చౌపాయి 233.1-4
सोभा सीवँ सुभग दोउ बीरा।नील पीत जलजाभ सरीरा।।
मोरपंख सिर सोहत नीके।गुच्छ बीच बिच कुसुम कली के।।
भाल तिलक श्रमबिंदु सुहाए।श्रवन सुभग भूषन छबि छाए।।
बिकट भृकुटि कच घूघरवारे।नव सरोज लोचन रतनारे।।
चारु चिबुक नासिका कपोला।हास बिलास लेत मनु मोला।।
मुखछबि कहि न जाइ मोहि पाहीं।जो बिलोकि बहु काम लजाहीं।।
उर मनि माल कंबु कल गीवा।काम कलभ कर भुज बलसींवा।।
सुमन समेत बाम कर दोना।सावँर कुअँर सखी सुठि लोना।।
sobhā sīvã subhaga dou bīrā |nīla pīta jalajābha sarīrā ||
morapaṁkha sira sohata nīke |guccha bīca bica kusuma kalī ke ||
bhāla tilaka śramabiṁdu suhāe |śravana subhaga bhūṣana chabi chāe ||
bikaṭa bhṛkuṭi kaca ghūgharavāre |nava saroja locana ratanāre ||
cāru cibuka nāsikā kapolā |hāsa bilāsa leta manu molā ||
mukhachabi kahi na jāi mohi pāhīṁ |jo biloki bahu kāma lajāhīṁ ||
ura mani māla kaṁbu kala gīvā |kāma kalabha kara bhuja balasīṁvā ||
sumana sameta bāma kara donā |sāvãra kuãra sakhī suṭhi lonā ||
ఇద్దరు వీరులు అందానికి, సౌందర్యానికి అంచులు; ఒకరు నీలివర్ణం, మరొకరు పసుపు వర్ణం, వారి దేహాలు కమలాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. వారి తలలపై నెమలి ఈకలు అందంగా అలంకరించాయి, వాటి మధ్య మధ్య పువ్వు మొగ్గల గుత్తులు ఉన్నాయి. వారి నుదుటన తిలకాలు, అందమైన చెమట బిందువులు ఉన్నాయి, వారి అందమైన చెవులు ఆభరణాల కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నాయి. వారి భ్రూములు వంపుగా ఉన్నాయి, జుట్టు చుండ్రులుగా ఉంది, తాజా కమలాల వంటి వారి కళ్ళు ఎరుపు చాయతో ఉన్నాయి. వారి దవడలు, ముక్కులు, చెంపలు అందంగా ఉన్నాయి, వారి వినోదభరితమైన చిరునవ్వులు మనసును బెలగొట్టి కొన్నట్లు చెరగుతాయి. వారి ముఖాల అందాన్ని నేను వర్ణించలేను; దానిని చూస్తే అనేక మన్మథులే సిగ్గుపడతారు. వక్షస్థలంపై మణుల మాల, మెడ శంఖంలా అందంగా ఉంది, మన్మథుని యవ్వన ఏనుగుల తొండాల వంటి చేతులు, వారు బలానికి అంచులు. ఎడమ చేతిలో పువ్వులతో కూడిన ఆకుల గిన్నె ఉంది. స్నేహితుడు, నల్లని రాకుమారుడు అత్యంత అందంగా ఉన్నాడు.
దోహా 233
केहरि कटि पट पीत धर सुषमा सील निधान।देखि भानुकुलभूषनहि बिसरा सखिन्ह अपान।।233।।
kehari kaṭi paṭa pīta dhara suṣamā sīla nidhāna |dekhi bhānukulabhūṣanahi bisarā sakhinha apāna ||233||
సింహము యొక్క నడుము వంటిది, పసుపు వస్త్రములు ధరించినవాడు, సౌందర్యమునకు శీలమునకు నిధానము అయిన సూర్యవంశ భూషణుని చూచి, స్నేహితులు తమను తాము మరచిపోయిరి.
చౌపాయి 234.1-4
धरि धीरजु एक आलि सयानी।सीता सन बोली गहि पानी।।
बहुरि गौरि कर ध्यान करेहू।भूपकिसोर देखि किन लेहू।।
सकुचि सीयँ तब नयन उघारे।सनमुख दोउ रघुसिंघ निहारे।।
नख सिख देखि राम कै सोभा।सुमिरि पिता पनु मनु अति छोभा।।
परबस सखिन्ह लखी जब सीता।भयउ गहरु सब कहहि सभीता।।
पुनि आउब एहि बेरिआँ काली।अस कहि मन बिहसी एक आली।।
गूढ़ गिरा सुनि सिय सकुचानी।भयउ बिलंबु मातु भय मानी।।
धरि बड़ि धीर रामु उर आने।फिरि अपनपउ पितुबस जाने।।
dhari dhīraju eka āli sayānī |sītā sana bolī gahi pānī ||
bahuri gauri kara dhyāna karehū |bhūpakisora dekhi kina lehū ||
sakuci sīyã taba nayana ughāre |sanamukha dou raghusiṁgha nihāre ||
nakha sikha dekhi rāma kai sobhā |sumiri pitā panu manu ati chobhā ||
parabasa sakhinha lakhī jaba sītā |bhayau gaharu saba kahahi sabhītā ||
puni āuba ehi beriā̃ kālī |asa kahi mana bihasī eka ālī ||
gūṛha girā suni siya sakucānī |bhayau bilaṁbu mātu bhaya mānī ||
dhari baṛi dhīra rāmu ura āne |phiri apanapau pitubasa jāne ||
ఒక తెలివైన స్నేహిత ధైర్యం తీసుకొని, సీత చేయి పట్టుకొని ఆమెతో మాట్లాడింది. "నీవు గౌరీని ధ్యానించడం తరువాత చేయుకో; ఇప్పుడు యువరాజులను చూడకూడదా?" అప్పుడు సీత, సిగ్గుతో కళ్లు తెరచి, తన ముందు నిలిచిన రఘు వంశపు ఇద్దరు సింహాలను చూసింది. రాముని అందాన్ని నఖం నుండి శిరస్సు వరకు చూసి, తన తండ్రి మాటను స్మరించగా ఆమె మనసు మిక్కిలి కలవరపడింది. సీత తనను తాను కోల్పోయి అదీనమైనదని స్నేహితలు చూసినప్పుడు, భయంతో అందరూ "ఆలస్యమైంది" అన్నారు. "రేపు ఈ సమయంలో మళ్లీ వస్తాము" అని చెప్పి, ఒక స్నేహిత తనలో తానే నవ్వుకుంది. దాగిన అర్థం గల ఆ మాటలు విని సీత సిగ్గుపడి, తల్లికి భయపడి, ఆలస్యమైందని చెప్పింది. గొప్ప ధైర్యాన్ని ధరించి, రాముని తన హృదయంలో నిలుపుకొని, మళ్లీ ఆలోచించి, తాను తన తండ్రి అధీనంలో ఉన్నదని తెలుసుకుంది.
దోహా 234
देखन मिस मृग बिहग तरु फिरइ बहोरि बहोरि।निरखि निरखि रघुबीर छबि बाढ़इ प्रीति न थोरि।।234।।
dekhana misa mṛga bihaga taru phirai bahori bahori |nirakhi nirakhi raghubīra chabi bāṛhai prīti na thori ||234||
జింకలను, పక్షులను, చెట్లను చూడుటకు ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ తిరిగింది; రఘువీరుని సౌందర్యాన్ని చూస్తూ చూస్తూ ఆమె ప్రేమ తక్కువగా కాకుండా వృద్ధి చెందింది.
చౌపాయి 235.1-4
जानि कठिन सिवचाप बिसूरति।चली राखि उर स्यामल मूरति।।
प्रभु जब जात जानकी जानी।सुख सनेह सोभा गुन खानी।।
परम प्रेममय मृदु मसि कीन्ही।चारु चित भीतीं लिख लीन्ही।।
गई भवानी भवन बहोरी।बंदि चरन बोली कर जोरी।।
जय जय गिरिबरराज किसोरी।जय महेस मुख चंद चकोरी।।
जय गज बदन षड़ानन माता।जगत जननि दामिनि दुति गाता।।
नहिं तव आदि मध्य अवसाना।अमित प्रभाउ बेदु नहिं जाना।।
भव भव बिभव पराभव कारिनि।बिस्व बिमोहनि स्वबस बिहारिनि।।
jāni kaṭhina sivacāpa bisūrati |calī rākhi ura syāmala mūrati ||
prabhu jaba jāta jānakī jānī |sukha saneha sobhā guna khānī ||
parama premamaya mṛdu masi kīnhī |cāru cita bhītīṁ likha līnhī ||
gaī bhavānī bhavana bahorī |baṁdi carana bolī kara jorī ||
jaya jaya giribararāja kisorī |jaya mahesa mukha caṁda cakorī ||
jaya gaja badana ṣaṛānana mātā |jagata janani dāmini duti gātā ||
nahiṁ tava ādi madhya avasānā |amita prabhāu bedu nahiṁ jānā ||
bhava bhava bibhava parābhava kārini |bisva bimohani svabasa bihārini ||
శివుని విల్లు కఠినమైనదని తెలిసి సీత విచారించింది, అయినా రాముని శ్యామళ రూపాన్ని తన హృదయంలో ఉంచి వెళ్ళింది. జానకి వెళ్ళుతున్నదని ప్రభువు చూశాడు, ఆమె సుఖ, స్నేహ, సౌందర్య, గుణ నిధియైనది. అతను పరమ ప్రేమతో మృదువైన సిరాను చేసి, తన అందమైన హృదయ గోడపై ఆమె రూపాన్ని చిత్రించాడు. సీత మళ్ళీ భవాని గుడికి వెళ్ళి, ఆమె పాదాలను నమస్కరించి, చేతులు జోడించి మాట్లాడింది. "జయ జయ పర్వత రాజు కుమార్తీ, చకోర పక్షి చంద్రుని చూసినట్లు మహేశుని చంద్ర ముఖాన్ని చూసే నీకు జయము." "గజముఖుని, షడాననుని తల్లీ, జగత్తు తల్లీ, మెరుపు వంటి తేజస్సు గల శరీరము గలదానికి జయము." "నీకు ఆది, మధ్య, అంతము లేవు; నీ అపరిమిత ప్రభావమును వేదములు తెలుసుకోలేదు." "జగత్తు ఆవిర్భావ, సంపద, వినాశములను కలుగజేయువాడివి; విశ్వమును మోహింపజేయువాడివి, నీ ఇష్టము ప్రకారము విహరించువాడివి."
దోహా 235
पतिदेवता सुतीय महुँ मातु प्रथम तव रेख।महिमा अमित न सकहिं कहि सहस सारदा सेष।।235।।
patidevatā sutīya mahũ mātu prathama tava rekha |mahimā amita na sakahiṁ kahi sahasa sāradā seṣa ||235||
పతివ్రతలలో, ఓ తల్లీ, నీ పేరు మొదటగా లెక్కించబడుతుంది. నీ అనంత మహిమను వేయి శారదలు, శేషులు కూడా చెప్పలేరు.
చౌపాయి 236.1-4
सेवत तोहि सुलभ फल चारी।बरदायनी पुरारि पिआरी।।
देबि पूजि पद कमल तुम्हारे।सुर नर मुनि सब होहिं सुखारे।।
मोर मनोरथु जानहु नीकें।बसहु सदा उर पुर सबही कें।।
कीन्हेउँ प्रगट न कारन तेहीं।अस कहि चरन गहे बैदेहीं।।
बिनय प्रेम बस भई भवानी।खसी माल मूरति मुसुकानी।।
सादर सियँ प्रसादु सिर धरेऊ।बोली गौरि हरषु हियँ भरेऊ।।
सुनु सिय सत्य असीस हमारी।पूजिहि मन कामना तुम्हारी।।
नारद बचन सदा सुचि साचा।सो बरु मिलिहि जाहिं मनु राचा।।
sevata tohi sulabha phala cārī |baradāyanī purāri piārī ||
debi pūji pada kamala tumhāre |sura nara muni saba hohiṁ sukhāre ||
mora manorathu jānahu nīkeṁ |basahu sadā ura pura sabahī keṁ ||
kīnheũ pragaṭa na kārana tehīṁ |asa kahi carana gahe baidehīṁ ||
binaya prema basa bhaī bhavānī |khasī māla mūrati musukānī ||
sādara siyã prasādu sira dhareū |bolī gauri haraṣu hiyã bhareū ||
sunu siya satya asīsa hamārī |pūjihi mana kāmanā tumhārī ||
nārada bacana sadā suci sācā |so baru milihi jāhiṁ manu rācā ||
నిన్ను సేవించగా, జీవితం యొక్క నాలుగు ఫలాలు సులభంగా లభిస్తాయి, వరాలను అనుగ్రహించేదానివి, త్రిపురుని శత్రువైన శివుని ప్రియురాలివి. దేవి, నీ పద్మ పాదాలను పూజించగా, దేవతలు, మనుషులు, మునులు అందరూ సుఖంగా ఉంటారు. నా మనసు కోరికను నీవు బాగా తెలుసుకో, ఎందుకంటే అందరి హృదయాలలో ఎల్లప్పుడూ నివసించేది నువ్వే. ఆ కారణంచే నేను దానిని బహిరంగంగా చెప్పలేదు. అలా చెప్పి, విదేహ దేశపు యువరాణి సీత ఆమె పాదాలను పట్టుకుంది. ఆమె వినయం, ప్రేమతో భవాని వశమైంది; పూమాల విగ్రహం నుండి జారిపోయింది, అది చిరునవ్వు చేసింది. సీత గౌరవంగా ఆ అనుగ్రహ ప్రసాదాన్ని తలపై ఉంచింది. తరువాత గౌరి, హృదయం ఆనందంతో నిండి, మాట్లాడింది. విను, సీతా: నా ఆశీర్వాదం సత్యం. నీ మనసు కోరిక నెరవేరుతుంది. నారదుని మాటలు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైనవి, సత్యమైనవి. నీ మనసు పరిఢవిడిన భర్త నీకు దొరుకుతాడు.
ఛందం 236
मनु जाहिं राचेउ मिलिहि सो बरु सहज सुंदर साँवरो।करुना निधान सुजान सीलु सनेहु जानत रावरो।।
एहि भाँति गौरि असीस सुनि सिय सहित हियँ हरषीं अली।तुलसी भवानिहि पूजि पुनि पुनि मुदित मन मंदिर चली।।
manu jāhiṁ rāceu milihi so baru sahaja suṁdara sā̃varo |karunā nidhāna sujāna sīlu sanehu jānata rāvaro ||
ehi bhā̃ti gauri asīsa suni siya sahita hiyã haraṣīṁ alī |tulasī bhavānihi pūji puni puni mudita mana maṁdira calī ||
మీ మనసు నిలుపుకున్న వరుడు, సహజసుందరుడైన నల్లని వాడు, మిమ్మల్ని చేరుకుంటాడు. ఆయన కరుణా నిధి, జ్ఞాని, మీ గుణాన్ని మీ ప్రేమను ఎరిగినవాడు. ఈ విధంగా గౌరి ఆశీర్వాదాన్ని విని, సీతతో సహా ఆమె చెలికత్తెలు హృదయంలో ఆనందించారు. తులసీదాసు చెప్పుచున్నారు: భవానిని మళ్ళీ మళ్ళీ పూజించి, ఆనందంగా గుడికి వెళ్ళారు.
సోరఠా 236
जानि गौरि अनुकूल सिय हिय हरषु न जाइ कहि।मंजुल मंगल मूल बाम अंग फरकन लगे।।236।।
jāni gauri anukūla siya hiya haraṣu na jāi kahi |maṁjula maṁgala mūla bāma aṁga pharakana lage ||236||
గౌరీ అనుకూలంగా ఉన్నదని తెలుసుకొని, సీత హృదయంలో చెప్పలేని ఆనందం పుట్టింది; అందమైనదీ అన్ని మంగళాలకు మూలమైనదీ ఆమె ఎడమ అంగాలు పులకించసాగాయి.
చౌపాయి 237.1-4
हृदयँ सराहत सीय लोनाई।गुर समीप गवने दोउ भाई।।
राम कहा सबु कौसिक पाहीं।सरल सुभाउ छुअत छल नाहीं।।
सुमन पाइ मुनि पूजा कीन्ही।पुनि असीस दुहु भाइन्ह दीन्ही।।
सुफल मनोरथ होहुँ तुम्हारे।रामु लखनु सुनि भए सुखारे।।
करि भोजनु मुनिबर बिग्यानी।लगे कहन कछु कथा पुरानी।।
बिगत दिवसु गुरु आयसु पाई।संध्या करन चले दोउ भाई।।
प्राची दिसि ससि उयउ सुहावा।सिय मुख सरिस देखि सुखु पावा।।
बहुरि बिचारु कीन्ह मन माहीं।सीय बदन सम हिमकर नाहीं।।
hṛdayã sarāhata sīya lonāī |gura samīpa gavane dou bhāī ||
rāma kahā sabu kausika pāhīṁ |sarala subhāu chuata chala nāhīṁ ||
sumana pāi muni pūjā kīnhī |puni asīsa duhu bhāinha dīnhī ||
suphala manoratha hohũ tumhāre |rāmu lakhanu suni bhae sukhāre ||
kari bhojanu munibara bigyānī |lage kahana kachu kathā purānī ||
bigata divasu guru āyasu pāī |saṁdhyā karana cale dou bhāī ||
prācī disi sasi uyau suhāvā |siya mukha sarisa dekhi sukhu pāvā ||
bahuri bicāru kīnha mana māhīṁ |sīya badana sama himakara nāhīṁ ||
ఇద్దరు సోదరులు తమ హృదయంలో సీతా దేవి అందాన్ని కొలుస్తూ తమ గురువు వద్దకు వెళ్ళారు. రాముడు కౌశికునికి అంతా చెప్పాడు; అతని స్వభావం సరళమైనది, అతనిలో మోసం ఏమీ లేదు. ముని పుష్పాలను స్వీకరించి తన పూజ చేశాడు; తర్వాత ఇద్దరు సోదరులకు ఆశీర్వాదం ఇచ్చాడు. మీ కోరికలు నెరవేరుగాక అని విని రామలక్ష్మణులు సంతోషపడ్డారు. భోజనం చేసిన తర్వాత, జ్ఞానంలో శ్రేష్ఠుడైన ముని కొన్ని పురాణ కథలు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. రోజు గడిచాక, ఇద్దరు సోదరులు గురువు అనుమతి తీసుకొని సంధ్యా చేయడానికి వెళ్ళారు. తూర్పు దిక్కున అందమైన చంద్రుడు ఉదయించాడు; అది సీతా దేవి ముఖం లాగా ఉండడం చూసి వారు ఆనందించారు. తర్వాత తమ మనసులో ఆలోచించారు: సీతా దేవి ముఖానికి చంద్రుడు సమానం కాదు.
దోహా 237
जनमु सिंधु पुनि बंधु बिषु दिन मलीन सकलंक।सिय मुख समता पाव किमि चंदु बापुरो रंक।।237।।
janamu siṁdhu puni baṁdhu biṣu dina malīna sakalaṁka |siya mukha samatā pāva kimi caṁdu bāpuro raṁka ||237||
సముద్రమున జన్మించిన, విషమును సోదరునిగా కలిగిన, పగటిన మసకబారిన, కళంకముతో కూడిన, శీతాముఖమునకు సమానముగా బీదవాడైన చంద్రుడు ఎలా చేరగలడు?
చౌపాయి 238.1-4
घटइ बढ़इ बिरहनि दुखदाई।ग्रसइ राहु निज संधिहिं पाई।।
कोक सिकप्रद पंकज द्रोही।अवगुन बहुत चंद्रमा तोही।।
बैदेही मुख पटतर दीन्हे।होइ दोष बड़ अनुचित कीन्हे।।
सिय मुख छबि बिधु ब्याज बखानी।गुरु पहिं चले निसा बड़ि जानी।।
करि मुनि चरन सरोज प्रनामा।आयसु पाइ कीन्ह बिश्रामा।।
बिगत निसा रघुनायक जागे।बंधु बिलोकि कहन अस लागे।।
उदउ अरुन अवलोकहु ताता।पंकज कोक लोक सुखदाता।।
बोले लखनु जोरि जुग पानी।प्रभु प्रभाउ सूचक मृदु बानी।।
ghaṭai baṛhai birahani dukhadāī |grasai rāhu nija saṁdhihiṁ pāī ||
koka sikaprada paṁkaja drohī |avaguna bahuta caṁdramā tohī ||
baidehī mukha paṭatara dīnhe |hoi doṣa baṛa anucita kīnhe ||
siya mukha chabi bidhu byāja bakhānī |guru pahiṁ cale nisā baṛi jānī ||
kari muni carana saroja pranāmā |āyasu pāi kīnha biśrāmā ||
bigata nisā raghunāyaka jāge |baṁdhu biloki kahana asa lāge ||
udau aruna avalokahu tātā |paṁkaja koka loka sukhadātā ||
bole lakhanu jori juga pānī |prabhu prabhāu sūcaka mṛdu bānī ||
నువ్వు తగ్గుతూ పెరుగుతూ విరహిణులకు నొచ్చిని ఇస్తావు; రాహువు తన సంధిని పట్టుకొని నిన్ను మింగివేస్తాడు. చకవా పక్షులకు దుఃఖం కలిగించేవాడవు, పద్మానికి శత్రువివి; ఓ చంద్రా, నీకు అనేక దోషాలు ఉన్నాయి. వైదేహి ముఖాన్ని నీతో పోల్చడం ఒక దోషం, అత్యంత అనుచితం. ఈ విధంగా సీత ముఖ సౌందర్యాన్ని చంద్రుడిని నెపంగా చేసుకొని వర్ణించి, రాత్రి మిక్కిలి అయిపోయిందని తెలుసుకొని, వారు గురువు వద్దకు వెళ్ళారు. ముని చరణ కమలాలకు నమస్కరించి, ఆజ్ఞను పొంది, వారు విశ్రాంతి తీసుకున్నారు. రాత్రి గడిచిపోగానే, రఘునాయకుడు మేల్కొన్నాడు; సోదరుడిని చూచి ఇలా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. తమ్ముడా, అరుణోదయాన్ని చూడు; పద్మానికి, చకవాకి, లోకానికి సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడు. లక్ష్మణుడు రెండు చేతులను జోడించి, ప్రభువు ప్రభావాన్ని సూచించే మృదువైన మాటలతో మాట్లాడాడు.
దోహా 238
अरुनोदयँ सकुचे कुमुद उडगन जोति मलीन।जिमि तुम्हार आगमन सुनि भए नृपति बलहीन।।238।।
arunodayã sakuce kumuda uḍagana joti malīna |jimi tumhāra āgamana suni bhae nṛpati balahīna ||238||
అరుణోదయ సమయంలో రాత్రి కలువలు మూసుకున్నాయి, నక్షత్రాల కాంతి మసకబారింది, అట్లే నీ రాకను విని రాజులు బలహీనులయ్యారు.
చౌపాయి 239.1-5
नृप सब नखत करहिं उजिआरी।टारि न सकहिं चाप तम भारी।।
कमल कोक मधुकर खग नाना।हरषे सकल निसा अवसाना।।
ऐसेहिं प्रभु सब भगत तुम्हारे।होइहहिं टूटें धनुष सुखारे।।
उयउ भानु बिनु श्रम तम नासा।दुरे नखत जग तेजु प्रकासा।।
रबि निज उदय ब्याज रघुराया।प्रभु प्रतापु सब नृपन्ह दिखाया।।
तव भुज बल महिमा उदघाटी।प्रगटी धनु बिघटन परिपाटी।।
बंधु बचन सुनि प्रभु मुसुकाने।होइ सुचि सहज पुनीत नहाने।।
नित्यक्रिया करि गुरु पहिं आए।चरन सरोज सुभग सिर नाए।।
सतानंदु तब जनक बोलाए।कौसिक मुनि पहिं तुरत पठाए।।
जनक बिनय तिन्ह आइ सुनाई।हरषे बोलि लिए दोउ भाई।।
nṛpa saba nakhata karahiṁ ujiārī |ṭāri na sakahiṁ cāpa tama bhārī ||
kamala koka madhukara khaga nānā |haraṣe sakala nisā avasānā ||
aisehiṁ prabhu saba bhagata tumhāre |hoihahiṁ ṭūṭeṁ dhanuṣa sukhāre ||
uyau bhānu binu śrama tama nāsā |dure nakhata jaga teju prakāsā ||
rabi nija udaya byāja raghurāyā |prabhu pratāpu saba nṛpanha dikhāyā ||
tava bhuja bala mahimā udaghāṭī |pragaṭī dhanu bighaṭana paripāṭī ||
baṁdhu bacana suni prabhu musukāne |hoi suci sahaja punīta nahāne ||
nityakriyā kari guru pahiṁ āe |carana saroja subhaga sira nāe ||
satānaṁdu taba janaka bolāe |kausika muni pahiṁ turata paṭhāe ||
janaka binaya tinha āi sunāī |haraṣe boli lie dou bhāī ||
రాజులందరూ నక్షత్రాలవలె తమ కాంతిని ఇస్తున్నారు, కానీ ధనుస్సుయొక్క గొప్ప చీకటిని పారద్రోలలేకపోతున్నారు. కలువలు, చక్వా పక్షులు, తుమ్మెదలు మరియు అనేక రకాల పక్షులు రాత్రి ముగియునపుడు అన్నీ సంతోషిస్తాయి. అట్లే, స్వామీ, నీ భక్తులందరూ ధనుస్సు విరిగినపుడు సంతోషిస్తారు. సూర్యుడు ఉదయించి ప్రయత్నం లేకుండా చీకటి నశించింది; నక్షత్రాలు దాగిపోయాయి, కాంతి యొక్క ప్రకాశం లోకమంతా వ్యాపించింది. రఘురాయా, సూర్యుడు తన ఉదయాన్ని నిమిత్తంగా తీసుకుని రాజులందరికీ నీ శక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని చూపించింది. నీ భుజబల మహిమ బహిర్గతమైంది, ధనుస్సు విరగ్గొట్టే విధానం ప్రకటమైంది. సోదరుని మాటలు విని స్వామి చిరునవ్వు చిరిగాడు. సహజంగానే పవిత్రుడైన ఆయన మళ్ళీ పవిత్రమై స్నానం చేసాడు. నిత్యక్రియలు చేసి గురువు వద్దకు వచ్చి, తన అందమైన తలను గురువు యొక్క కమల పాదాలకు నమిలాడు. అప్పుడు జనకుడు శతానందుని పిలిచి, కౌశిక ముని వద్దకు తక్షణమే పంపాడు. అతడు వచ్చి జనకుని వినయభరిత విన్నపాన్ని వారికి తెలియజేసాడు, విశ్వామిత్రుడు సంతోషించి ఇద్దరు సోదరులను పిలిచాడు.
దోహా 239
सतानंदपद बंदि प्रभु बैठे गुर पहिं जाइ।चलहु तात मुनि कहेउ तब पठवा जनक बोलाइ।।239।।
satānaṁdapada baṁdi prabhu baiṭhe gura pahiṁ jāi |calahu tāta muni kaheu taba paṭhavā janaka bolāi ||239||
శతానందుని పాదాలకు నమస్కరించి, ప్రభువు తన గురువు వద్దకు వెళ్లి కూర్చున్నాడు. అప్పుడు ముని, "రా బిడ్డా, జనకుడు నిన్ను పిలిచి పంపాడు" అన్నాడు.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में मिथिला-लीला (सीता-राम प्रथम दर्शन, गौरी-असीस) का पाठ मन में पवित्र प्रेम, गृहस्थ-धर्म में शील, और विवाह/संबंधों में मंगल-बुद्धि देता है; साथ ही ‘दृष्टि-दोष’ (विकार) को भक्ति-रस में रूपांतरित कर चित्त-शुद्धि कराता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) या ‘सीताराम’ का नाम-संपुट प्रचलित है; गौरी-पूजन/असीस प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘जय जय गिरिबरराज किसोरी’ को भी संकीर्तन-रूप में दोहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
