Prakarana 24
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’—चित्त का संस्कार, दृष्टि का शुद्धीकरण, और रूप-माधुर्य के द्वारा सगुण ब्रह्म में मन का स्थिरीकरण। इस काण्ड में कथा-श्रवण स्वयं साधना बनता है: बाल-लीला और मिथिला-लीला ‘आकर्षण’ नहीं, मन को राम-नाम/राम-रूप में टिकाने का आध्यात्मिक प्रशिक्षण है।
Bala Kand mein sabse main ras prem aur adbhut hai, jo Tulsidas ji ne dharam ke saath juda hai. Jab Ram aur Sita pehli baar ek dusre ko dekhte hain, yeh sirf sundarta ki baat nahi hai. Ram ka mann andar hi andar karta hai, aur Sita ki nazar hairani mein thahar jaati hai. Gauri ki puja aur ashirwad dikhata hai ki yeh sab dharam ke hisaab se chalta hai. Yeh koi normal pyaar nahi, balki ek sahi aur shubh rasta hai. Is Kand ko pehle padhne se insaan ki aankhein aur kaan saaf ho jaate hain. Yeh hi baad mein jungle jaane aur ladai ke liye taiyaar karta hai.
Verses
Chaupai 230.1-4
कंकन किंकिनि नूपुर धुनि सुनि।कहत लखन सन रामु हृदयँ गुनि।।
मानहुँ मदन दुंदुभी दीन्ही।मनसा बिस्व बिजय कहँ कीन्ही।।
अस कहि फिरि चितए तेहि ओरा।सिय मुख ससि भए नयन चकोरा।।
भए बिलोचन चारु अचंचल।मनहुँ सकुचि निमि तजे दिगंचल।।
देखि सीय सोभा सुखु पावा।हृदयँ सराहत बचनु न आवा।।
जनु बिरंचि सब निज निपुनाई।बिरचि बिस्व कहँ प्रगटि देखाई।।
सुंदरता कहुँ सुंदर करई।छबिगृहँ दीपसिखा जनु बरई।।
सब उपमा कबि रहे जुठारी।केहिं पटतरौं बिदेहकुमारी।।
kaṁkana kiṁkini nūpura dhuni suni |kahata lakhana sana rāmu hṛdayã guni ||
mānahũ madana duṁdubhī dīnhī |manasā bisva bijaya kahã kīnhī ||
asa kahi phiri citae tehi orā |siya mukha sasi bhae nayana cakorā ||
bhae bilocana cāru acaṁcala |manahũ sakuci nimi taje digaṁcala ||
dekhi sīya sobhā sukhu pāvā |hṛdayã sarāhata bacanu na āvā ||
janu biraṁci saba nija nipunāī |biraci bisva kahã pragaṭi dekhāī ||
suṁdaratā kahũ suṁdara karaī |chabigṛhã dīpasikhā janu baraī ||
saba upamā kabi rahe juṭhārī |kehiṁ paṭatarauṁ bidehakumārī ||
Kangan, kamar ki ghungroo aur paayal ki aawaz sun kar, Ram ne dil mein socha aur Lakshman se kaha. Jaise Kamdev ne duniya jeetne ka man banakar yuddh ka dhol baja diya ho. Ye bol kar woh us taraf mud kar dekhne lage, aur unki aankhein Sita ke chehre ke chaand ki chakor ban gayi. Unki sundar aankhein ekdam sthir ho gayi, jaise Nimi sharma kar aankhon ke kone chhod gaya ho jahan woh rehta tha. Sita ki sundarta dekh kar unhe khushi mili, dil mein tareef karna chahe par koi shabd na nikla. Jaise Brahma ne duniya banane ke baad apni saari kala dikhla kar saamne rakh di ho. Jaise unhone sundarta ko aur sundar bana diya ho, aur sundarta ke ghar mein diya jalaa diya ho. Kavi saari upmaa istemaal karke khatam kar chuke hain, ab main is Videha ki rajkumari ki upmaa kisse karu?
Doha 230
सिय सोभा हियँ बरनि प्रभु आपनि दसा बिचारि।बोले सुचि मन अनुज सन बचन समय अनुहारि।।230।।
siya sobhā hiyã barani prabhu āpani dasā bicāri |bole suci mana anuja sana bacana samaya anuhāri ||230||
Ram ne apne dil mein Sita ki sobha ka varnan kiya. Phir apni dasha par bhi vichar kiya. Phir man suddh hokar apne chote bhai se aise baat ki, jo us waqt ke hisaab se theek thi.
Chaupai 231.1-4
तात जनकतनया यह सोई।धनुषजग्य जेहि कारन होई।।
पूजन गौरि सखीं लै आई।करत प्रकासु फिरइ फुलवाई।।
जासु बिलोकि अलोकिक सोभा।सहज पुनीत मोर मनु छोभा।।
सो सबु कारन जान बिधाता।फरकहिं सुभद अंग सुनु भ्राता।।
रघुबंसिन्ह कर सहज सुभाऊ।मनु कुपंथ पगु धरइ न काऊ।।
मोहि अतिसय प्रतीति मन केरी।जेहिं सपनेहुँ परनारि न हेरी।।
जिन्ह कै लहहिं न रिपु रन पीठी।नहिं पावहिं परतिय मनु डीठी।।
मंगन लहहि न जिन्ह कै नाहीं।ते नरबर थोरे जग माहीं।।
tāta janakatanayā yaha soī |dhanuṣajagya jehi kārana hoī ||
pūjana gauri sakhīṁ lai āī |karata prakāsu phirai phulavāī ||
jāsu biloki alokika sobhā |sahaja punīta mora manu chobhā ||
so sabu kārana jāna bidhātā |pharakahiṁ subhada aṁga sunu bhrātā ||
raghubaṁsinha kara sahaja subhāū |manu kupaṁtha pagu dharai na kāū ||
mohi atisaya pratīti mana kerī |jehiṁ sapanehũ paranāri na herī ||
jinha kai lahahiṁ na ripu rana pīṭhī |nahiṁ pāvahiṁ paratiya manu ḍīṭhī ||
maṁgana lahahi na jinha kai nāhīṁ |te narabara thore jaga māhīṁ ||
Bhai, yahi wo Janak ki beti hai jiski wajah se dhanush ki yagya ho rahi hai. Uski saheliyan use Gauri ki puja karne le kar aayi hain, aur wo bagiche mein ghoom rahi hai, apni roshni se jagmag kar rahi hai. Jiski anokhi khoobsurti dekh kar mera man, jo apne aap saaf hai, hil gaya. Sab kaaran Vidhata hi jaanta hai. Sun bhai, mere shubh ang phadak rahe hain. Raghu vansh ka apna swabhav hai ki unka man kabhi bure raste par pair nahi rakhta. Mere man mein bahut bharosa hai apne us man par, jisne sapne mein bhi kisi aur ki stree ko nahi dekha. Jinke dushman ladaai mein kabhi peeth nahi dekhte, aur jo apni aankh aur man se kabhi kisi aur ki stree ko nahi dekhte. Aur jinse maangne wale kabhi khali haath nahi jaate. aise sabse achhe log duniya mein bahut thode hain.
Doha 231
करत बतकहि अनुज सन मन सिय रूप लोभान।मुख सरोज मकरंद छबि करइ मधुप इव पान।।231।।
karata batakahi anuja sana mana siya rūpa lobhāna |mukha saroja makaraṁda chabi karai madhupa iva pāna ||231||
Woh apne chote bhai se baat kar raha tha, aur uska man Sita ke roop dekh kar kho gaya. Jaise bhramar kamal se madu peeta hai, waise usne Sita ke chehre ki khoobsurti ko aise hi pi liya.
Chaupai 232.1-4
चितवहि चकित चहूँ दिसि सीता।कहँ गए नृपकिसोर मनु चिंता।।
जहँ बिलोक मृग सावक नैनी।जनु तहँ बरिस कमल सित श्रेनी।।
लता ओट तब सखिन्ह लखाए।स्यामल गौर किसोर सुहाए।।
देखि रूप लोचन ललचाने।हरषे जनु निज निधि पहिचाने।।
थके नयन रघुपति छबि देखें।पलकन्हिहूँ परिहरीं निमेषें।।
अधिक सनेहँ देह भै भोरी।सरद ससिहि जनु चितव चकोरी।।
लोचन मग रामहि उर आनी।दीन्हे पलक कपाट सयानी।।
जब सिय सखिन्ह प्रेमबस जानी।कहि न सकहिं कछु मन सकुचानी।।
citavahi cakita cahū̃ disi sītā |kahã gae nṛpakisora manu ciṁtā ||
jahã biloka mṛga sāvaka nainī |janu tahã barisa kamala sita śrenī ||
latā oṭa taba sakhinha lakhāe |syāmala gaura kisora suhāe ||
dekhi rūpa locana lalacāne |haraṣe janu nija nidhi pahicāne ||
thake nayana raghupati chabi dekheṁ |palakanhihū̃ pariharīṁ nimeṣeṁ ||
adhika sanehã deha bhai bhorī |sarada sasihi janu citava cakorī ||
locana maga rāmahi ura ānī |dīnhe palaka kapāṭa sayānī ||
jaba siya sakhinha premabasa jānī |kahi na sakahiṁ kachu mana sakucānī ||
Sita ne charo taraf dekha, hairani hui. Uske man mein chinta chali aayi ki dono rajkumar kahan chale gaye. Jis taraf us mrig jaisi aankhon wali ladki ne dekha, waise lag raha tha jaise wahan safed kamal ki baarish ho rahi ho. Phir uski saheliyan ne usko lataon ke peeche se chhup kar dikhaya dono sundar jawan ladkon ko, ek kaalaa aur ek gora. Unka roop dekh kar Sita ki aankhein lalach se bhar gayin, aur aise khush hui jaise apna khoya hua khazana pehchaan liya ho. Ram ke roop ko dekhte dekhte uski aankhein thak gayin, aur palkein bhi blink karna chhod dein. Bahut zyada pyaar ki wajah se uska tan-badan ghabra gaya, jaise chakori pakshi sarad ke mausam mein chaand ko dekhti hai. Apni aankhon ke raaste se Ram ko apne dil mein laakar, samajhdar ladki ne palak ke dwaaz band kar diye. Jab saheliyan dekhi ki Sita pyaar mein doobi hui hai, toh kuch keh nahi paayin kyunki unka mann sharm se ghabra gaya.
Doha 232
लताभवन तें प्रगट भे तेहि अवसर दोउ भाइ।निकसे जनु जुग बिमल बिधु जलद पटल बिलगाइ।।232।।
latābhavana teṁ pragaṭa bhe tehi avasara dou bhāi |nikase janu juga bimala bidhu jalada paṭala bilagāi ||232||
Us waqt dono bhai wahan se bahar aaye, jahan latadiyon ka chhichra tha. Aisa laga jaise do bilkul saaf chaand badalon ke peeche se nikal aaye ho.
Chaupai 233.1-4
सोभा सीवँ सुभग दोउ बीरा।नील पीत जलजाभ सरीरा।।
मोरपंख सिर सोहत नीके।गुच्छ बीच बिच कुसुम कली के।।
भाल तिलक श्रमबिंदु सुहाए।श्रवन सुभग भूषन छबि छाए।।
बिकट भृकुटि कच घूघरवारे।नव सरोज लोचन रतनारे।।
चारु चिबुक नासिका कपोला।हास बिलास लेत मनु मोला।।
मुखछबि कहि न जाइ मोहि पाहीं।जो बिलोकि बहु काम लजाहीं।।
उर मनि माल कंबु कल गीवा।काम कलभ कर भुज बलसींवा।।
सुमन समेत बाम कर दोना।सावँर कुअँर सखी सुठि लोना।।
sobhā sīvã subhaga dou bīrā |nīla pīta jalajābha sarīrā ||
morapaṁkha sira sohata nīke |guccha bīca bica kusuma kalī ke ||
bhāla tilaka śramabiṁdu suhāe |śravana subhaga bhūṣana chabi chāe ||
bikaṭa bhṛkuṭi kaca ghūgharavāre |nava saroja locana ratanāre ||
cāru cibuka nāsikā kapolā |hāsa bilāsa leta manu molā ||
mukhachabi kahi na jāi mohi pāhīṁ |jo biloki bahu kāma lajāhīṁ ||
ura mani māla kaṁbu kala gīvā |kāma kalabha kara bhuja balasīṁvā ||
sumana sameta bāma kara donā |sāvãra kuãra sakhī suṭhi lonā ||
Dono veer bahut sundar hain. Ek ka rang neela hai aur doosre ka peela. Unki deh kamal ki tarah chamakti hai. Unke sir pe mor pankh bahut achhe lagte hain. Pankhon ke beech phool ki kaliyon ke guchche lage hain. Maathe pe tilak hai aur paseene ki boondein pyaari lagti hain. Kaan sundar hain aur gehne ki chamak chha gayi hai. Bhoonhein tedhi hain aur baal ghungraale hain. Aankhein taaze kamal jaisi hain jinme laal rang hai. Thuddi, naak aur gaal sab sundar hain. Masti bhara muskaan mann ko aise kho leta hai jaise koi paise de ke kharid liya ho. Unke chehre ki khoobsurti main bata nahi sakta. Jo dekhega bahut se kaam dev bhi sharminda ho jayenge. Chhati pe nagin ki maala hai, gardan shankh jaisi sundar hai. Baahein kaam dev ke chhote hathi ki soond jaisi hain aur dono taqat ki had hain. Baaye haath me phoolon ke saath patti ka pyala hai. Sakhiji, ye saanle rajkumar bahut hi pyaare hain.
Doha 233
केहरि कटि पट पीत धर सुषमा सील निधान।देखि भानुकुलभूषनहि बिसरा सखिन्ह अपान।।233।।
kehari kaṭi paṭa pīta dhara suṣamā sīla nidhāna |dekhi bhānukulabhūṣanahi bisarā sakhinha apāna ||233||
Saheliyan ki kamar sher jaisi thi, peele kapde the, aur sundarta aur achche charitra ka khazana thi. Suryavansh ke us ratan ko dekh kar saheliyan khud ko bhool gayi.
Chaupai 234.1-4
धरि धीरजु एक आलि सयानी।सीता सन बोली गहि पानी।।
बहुरि गौरि कर ध्यान करेहू।भूपकिसोर देखि किन लेहू।।
सकुचि सीयँ तब नयन उघारे।सनमुख दोउ रघुसिंघ निहारे।।
नख सिख देखि राम कै सोभा।सुमिरि पिता पनु मनु अति छोभा।।
परबस सखिन्ह लखी जब सीता।भयउ गहरु सब कहहि सभीता।।
पुनि आउब एहि बेरिआँ काली।अस कहि मन बिहसी एक आली।।
गूढ़ गिरा सुनि सिय सकुचानी।भयउ बिलंबु मातु भय मानी।।
धरि बड़ि धीर रामु उर आने।फिरि अपनपउ पितुबस जाने।।
dhari dhīraju eka āli sayānī |sītā sana bolī gahi pānī ||
bahuri gauri kara dhyāna karehū |bhūpakisora dekhi kina lehū ||
sakuci sīyã taba nayana ughāre |sanamukha dou raghusiṁgha nihāre ||
nakha sikha dekhi rāma kai sobhā |sumiri pitā panu manu ati chobhā ||
parabasa sakhinha lakhī jaba sītā |bhayau gaharu saba kahahi sabhītā ||
puni āuba ehi beriā̃ kālī |asa kahi mana bihasī eka ālī ||
gūṛha girā suni siya sakucānī |bhayau bilaṁbu mātu bhaya mānī ||
dhari baṛi dhīra rāmu ura āne |phiri apanapau pitubasa jāne ||
Ek samajhdar saheli ne himmat ki, Sita ka haath pakda aur us se baat ki. Gauri ka dhyan tum baad mein kar lena, abhi kyun nahi un dono yuv rajon ko dekh leti? Tab Sita sharmaate hue aankhein kholi aur saamne khade do Raghu vansh ke sher ko dekha. Ram ki sundarta ko sir se pair tak dekh kar, aur apne pita ki jo baat keh rakhi thi yaad kar ke, uska mann bahut ghabraya. Jab saheliyan dekha ki Sita apne aap par nahi rahi, to sab ghabra kar boli ki der ho rahi hai. Hum kal isi waqt phir aayenge, aise bol kar ek saheli apne mann mein muskurayi. In baaton ka chhupa matlab samajh kar Sita sharma gayi, aur maa se darte hue boli ki der ho gayi. Bahut himmat jama kar usne Ram ko apne dil mein basa liya, phir soch kar samajhi ki wo apne pita ke adheen hai.
Doha 234
देखन मिस मृग बिहग तरु फिरइ बहोरि बहोरि।निरखि निरखि रघुबीर छबि बाढ़इ प्रीति न थोरि।।234।।
dekhana misa mṛga bihaga taru phirai bahori bahori |nirakhi nirakhi raghubīra chabi bāṛhai prīti na thori ||234||
Sita hiran, pakshi aur ped dekhne ka bahana karke baar baar palat kar dekhati rahi. Aur Raghu vans ke veer ki sundarta ko jab jab dekha to unse pyar aur badh gaya, thoda nahi badha balki bahut badh gaya.
Chaupai 235.1-4
जानि कठिन सिवचाप बिसूरति।चली राखि उर स्यामल मूरति।।
प्रभु जब जात जानकी जानी।सुख सनेह सोभा गुन खानी।।
परम प्रेममय मृदु मसि कीन्ही।चारु चित भीतीं लिख लीन्ही।।
गई भवानी भवन बहोरी।बंदि चरन बोली कर जोरी।।
जय जय गिरिबरराज किसोरी।जय महेस मुख चंद चकोरी।।
जय गज बदन षड़ानन माता।जगत जननि दामिनि दुति गाता।।
नहिं तव आदि मध्य अवसाना।अमित प्रभाउ बेदु नहिं जाना।।
भव भव बिभव पराभव कारिनि।बिस्व बिमोहनि स्वबस बिहारिनि।।
jāni kaṭhina sivacāpa bisūrati |calī rākhi ura syāmala mūrati ||
prabhu jaba jāta jānakī jānī |sukha saneha sobhā guna khānī ||
parama premamaya mṛdu masi kīnhī |cāru cita bhītīṁ likha līnhī ||
gaī bhavānī bhavana bahorī |baṁdi carana bolī kara jorī ||
jaya jaya giribararāja kisorī |jaya mahesa mukha caṁda cakorī ||
jaya gaja badana ṣaṛānana mātā |jagata janani dāmini duti gātā ||
nahiṁ tava ādi madhya avasānā |amita prabhāu bedu nahiṁ jānā ||
bhava bhava bibhava parābhava kārini |bisva bimohani svabasa bihārini ||
Sita ko pata tha ki Shiv ka dhanush bahut kathin hai. Use dukh hua. Lekin usne Ram ka sanvla chehra dil mein rakha aur chal di. Jab prabhu ne dekha ki Janaki ja rahi hai. Wo khushi, pyar, sundarta aur guno ki khan thi. Unhone bahut naram pyar ki siyahi banayi aur apne saaf dil ki deewar par uska chehra bana liya. Sita wapas Bhavani ke mandir gayi. Unke charan chhue aur haath jod kar boli. Jai jai ho aapko, pahad ke raja ki beti. Jai ho aapko jo Mahesh ke chaand jaise chehre ko dekhti hain jaise chakora pakshi chaand ko dekhta hai. Jai ho aapko, haathi chehre wale aur chhe chehre wale ki mata. Duniya ki mata, jiska shareer bijli ki tarah chamakta hai. Aapka na shuru hai na beech hai na ant. Ved bhi aapki bahut badi taakat ko nahi jaan paaye. Aap hi duniya ko banati hain, aage badhati hain aur mitati hain. Aap hi poori duniya ko moh mein daalti hain aur apni marzi se khud viraajti hain.
Doha 235
पतिदेवता सुतीय महुँ मातु प्रथम तव रेख।महिमा अमित न सकहिं कहि सहस सारदा सेष।।235।।
patidevatā sutīya mahũ mātu prathama tava rekha |mahimā amita na sakahiṁ kahi sahasa sāradā seṣa ||235||
Sati aur achhi aurton mein, he Maa, sabse pehle tera hi naam aata hai. Teri mahima itni badi hai ki hazar Sharada aur Shesh mil kar bhi poori tarah nahi bata sakte.
Chaupai 236.1-4
सेवत तोहि सुलभ फल चारी।बरदायनी पुरारि पिआरी।।
देबि पूजि पद कमल तुम्हारे।सुर नर मुनि सब होहिं सुखारे।।
मोर मनोरथु जानहु नीकें।बसहु सदा उर पुर सबही कें।।
कीन्हेउँ प्रगट न कारन तेहीं।अस कहि चरन गहे बैदेहीं।।
बिनय प्रेम बस भई भवानी।खसी माल मूरति मुसुकानी।।
सादर सियँ प्रसादु सिर धरेऊ।बोली गौरि हरषु हियँ भरेऊ।।
सुनु सिय सत्य असीस हमारी।पूजिहि मन कामना तुम्हारी।।
नारद बचन सदा सुचि साचा।सो बरु मिलिहि जाहिं मनु राचा।।
sevata tohi sulabha phala cārī |baradāyanī purāri piārī ||
debi pūji pada kamala tumhāre |sura nara muni saba hohiṁ sukhāre ||
mora manorathu jānahu nīkeṁ |basahu sadā ura pura sabahī keṁ ||
kīnheũ pragaṭa na kārana tehīṁ |asa kahi carana gahe baidehīṁ ||
binaya prema basa bhaī bhavānī |khasī māla mūrati musukānī ||
sādara siyã prasādu sira dhareū |bolī gauri haraṣu hiyã bhareū ||
sunu siya satya asīsa hamārī |pūjihi mana kāmanā tumhārī ||
nārada bacana sadā suci sācā |so baru milihi jāhiṁ manu rācā ||
Tumhari seva karne se zindagi ke chaar phal aasaani se mil jaate hain. Tum vardan dene wali ho, aur Shiv ki pyari ho. Hey devi, tumhare charno ki puja karne se devta, insaan aur rishi sab khush ho jaate hain. Tum mere dil ki ichcha achhe se jaante ho, kyunki tum sabke dil mein hamesha rehte ho. Isi wajah se maine apni baat khulke nahi kahi. Yeh kehkar Sita ne uske charan pakad liye. Sita ki namrata aur pyaar dekhkar Bhavani ka dil aa gaya. Murti se maala gir gayi aur woh muskurayi. Sita ne adar se prasad apne sir par rakh liya. Phir Gauri boli, uske dil mein khushi bhar gayi. Sun Sita, mera aashirwad sach hai. Tumhare dil ki ichcha poori hogi. Narad ki baatein hamesha saaf aur sach hoti hain. Jis pati par tumhara dil aaya hai, wahi tumhara hoga.
Chhand 236
मनु जाहिं राचेउ मिलिहि सो बरु सहज सुंदर साँवरो।करुना निधान सुजान सीलु सनेहु जानत रावरो।।
एहि भाँति गौरि असीस सुनि सिय सहित हियँ हरषीं अली।तुलसी भवानिहि पूजि पुनि पुनि मुदित मन मंदिर चली।।
manu jāhiṁ rāceu milihi so baru sahaja suṁdara sā̃varo |karunā nidhāna sujāna sīlu sanehu jānata rāvaro ||
ehi bhā̃ti gauri asīsa suni siya sahita hiyã haraṣīṁ alī |tulasī bhavānihi pūji puni puni mudita mana maṁdira calī ||
Jis dulhe ko tum apne dil se chun chuki ho, wo apne aap sundar aur saanwla rang wala hai, use tum milogi. Wo daya ka khazana hai, samajhdar hai, aur tumhare gun aur tumhare pyaar ko jaanta hai. Gauri ka aashirwad aise sun kar Sita aur uski saheliyan dil se khush hui. Tulsidas kehte hain, Bhavani ki baar baar puja karke wo khushi se mandir ki taraf chali gayi.
Soratha 236
जानि गौरि अनुकूल सिय हिय हरषु न जाइ कहि।मंजुल मंगल मूल बाम अंग फरकन लगे।।236।।
jāni gauri anukūla siya hiya haraṣu na jāi kahi |maṁjula maṁgala mūla bāma aṁga pharakana lage ||236||
Sita ko pata chala ki Gauri uske paksh mein hai. Uske dil mein itni khushi hui jo bata nahi ja sakti. Uske left side ke ang jo bahut sundar the aur sabse achhe shagun ke root the, vibrate hone lage.
Chaupai 237.1-4
हृदयँ सराहत सीय लोनाई।गुर समीप गवने दोउ भाई।।
राम कहा सबु कौसिक पाहीं।सरल सुभाउ छुअत छल नाहीं।।
सुमन पाइ मुनि पूजा कीन्ही।पुनि असीस दुहु भाइन्ह दीन्ही।।
सुफल मनोरथ होहुँ तुम्हारे।रामु लखनु सुनि भए सुखारे।।
करि भोजनु मुनिबर बिग्यानी।लगे कहन कछु कथा पुरानी।।
बिगत दिवसु गुरु आयसु पाई।संध्या करन चले दोउ भाई।।
प्राची दिसि ससि उयउ सुहावा।सिय मुख सरिस देखि सुखु पावा।।
बहुरि बिचारु कीन्ह मन माहीं।सीय बदन सम हिमकर नाहीं।।
hṛdayã sarāhata sīya lonāī |gura samīpa gavane dou bhāī ||
rāma kahā sabu kausika pāhīṁ |sarala subhāu chuata chala nāhīṁ ||
sumana pāi muni pūjā kīnhī |puni asīsa duhu bhāinha dīnhī ||
suphala manoratha hohũ tumhāre |rāmu lakhanu suni bhae sukhāre ||
kari bhojanu munibara bigyānī |lage kahana kachu kathā purānī ||
bigata divasu guru āyasu pāī |saṁdhyā karana cale dou bhāī ||
prācī disi sasi uyau suhāvā |siya mukha sarisa dekhi sukhu pāvā ||
bahuri bicāru kīnha mana māhīṁ |sīya badana sama himakara nāhīṁ ||
dono bhai dil mein Sita ki khoobsurti ki tareef kar rahe the, aur guru ke paas gaye. Ram ne Kaushik ko sab bata diya. uska swabhav seedha tha, usme koi chal nahi thi. rishi ne phool liye aur puja ki, phir dono bhaiyon ko ashirwad diya. tumhare saare manorath poore hon. ye sun ke Ram aur Lakshman khush ho gaye. khana kha kar bada gyaani rishi purani kisse sunane lage. din guzar jaane par dono bhai ne guru ki aazya li aur sandhya karne chale gaye. poorab disha mein chaand nikla tha bahut sohni. Sita ke chehre jaisa dekh kar unhe khushi mili. phir unhone dil mein socha, chaand bhi Sita ke chehre ke barabar nahi hai.
Doha 237
जनमु सिंधु पुनि बंधु बिषु दिन मलीन सकलंक।सिय मुख समता पाव किमि चंदु बापुरो रंक।।237।।
janamu siṁdhu puni baṁdhu biṣu dina malīna sakalaṁka |siya mukha samatā pāva kimi caṁdu bāpuro raṁka ||237||
Chandrama samundar se paida hua, aur uska bhai zehar hai. Din mein uski roshni murjhayi rehti hai, aur uspar ek daag bhi hai. To itne garib aur bechara chandrama Sita ke chehre ke jaisa kaise ban sakta hai?
Chaupai 238.1-4
घटइ बढ़इ बिरहनि दुखदाई।ग्रसइ राहु निज संधिहिं पाई।।
कोक सिकप्रद पंकज द्रोही।अवगुन बहुत चंद्रमा तोही।।
बैदेही मुख पटतर दीन्हे।होइ दोष बड़ अनुचित कीन्हे।।
सिय मुख छबि बिधु ब्याज बखानी।गुरु पहिं चले निसा बड़ि जानी।।
करि मुनि चरन सरोज प्रनामा।आयसु पाइ कीन्ह बिश्रामा।।
बिगत निसा रघुनायक जागे।बंधु बिलोकि कहन अस लागे।।
उदउ अरुन अवलोकहु ताता।पंकज कोक लोक सुखदाता।।
बोले लखनु जोरि जुग पानी।प्रभु प्रभाउ सूचक मृदु बानी।।
ghaṭai baṛhai birahani dukhadāī |grasai rāhu nija saṁdhihiṁ pāī ||
koka sikaprada paṁkaja drohī |avaguna bahuta caṁdramā tohī ||
baidehī mukha paṭatara dīnhe |hoi doṣa baṛa anucita kīnhe ||
siya mukha chabi bidhu byāja bakhānī |guru pahiṁ cale nisā baṛi jānī ||
kari muni carana saroja pranāmā |āyasu pāi kīnha biśrāmā ||
bigata nisā raghunāyaka jāge |baṁdhu biloki kahana asa lāge ||
udau aruna avalokahu tātā |paṁkaja koka loka sukhadātā ||
bole lakhanu jori juga pānī |prabhu prabhāu sūcaka mṛdu bānī ||
Tu kabhi chhota hota hai kabhi bada, aur apne pyar se alag hui aurton ko dard deta hai. Rahu jab teri kamzori ka mauka milta hai, tab tujhe kha jata hai. Tu chakwa pakshi ko dukhi karta hai aur kamal ka dushman hai. Ae chand, tere bahut avgun hain. Sita ke chehre ko tujhse compare karna ek dosh hai, aur bahut galat baat hai. Aise unhone Sita ke chehre ki khoobsurti batayi, chand ko bahana bana kar. Phir raat bahut badh gayi samajh kar apne guru ke paas chale gaye. Rishi ke charano ko pranam kiya, unki aagya lekar let gaye aur aaram kiya. Raat gujar gayi tab Ram jag gaye. Apne bhai ko dekh kar ye bolne lage. Dekho bhai, subah ka suraj nikla hai. Ye kamal ko, chakwa ko aur duniya ko khushi deta hai. Lakshman dono hath jod kar bole, aur Ram ki mahima batate hue naram shabd mein bole.
Doha 238
अरुनोदयँ सकुचे कुमुद उडगन जोति मलीन।जिमि तुम्हार आगमन सुनि भए नृपति बलहीन।।238।।
arunodayã sakuce kumuda uḍagana joti malīna |jimi tumhāra āgamana suni bhae nṛpati balahīna ||238||
Jaise subah hote hi raat ke phool bandh ho jaate hain aur taaron ki roshni dhimi pad jaati hai, waise hi aapke aane ki khabar sun ke saare raja kamzor pad gaye.
Chaupai 239.1-5
नृप सब नखत करहिं उजिआरी।टारि न सकहिं चाप तम भारी।।
कमल कोक मधुकर खग नाना।हरषे सकल निसा अवसाना।।
ऐसेहिं प्रभु सब भगत तुम्हारे।होइहहिं टूटें धनुष सुखारे।।
उयउ भानु बिनु श्रम तम नासा।दुरे नखत जग तेजु प्रकासा।।
रबि निज उदय ब्याज रघुराया।प्रभु प्रतापु सब नृपन्ह दिखाया।।
तव भुज बल महिमा उदघाटी।प्रगटी धनु बिघटन परिपाटी।।
बंधु बचन सुनि प्रभु मुसुकाने।होइ सुचि सहज पुनीत नहाने।।
नित्यक्रिया करि गुरु पहिं आए।चरन सरोज सुभग सिर नाए।।
सतानंदु तब जनक बोलाए।कौसिक मुनि पहिं तुरत पठाए।।
जनक बिनय तिन्ह आइ सुनाई।हरषे बोलि लिए दोउ भाई।।
nṛpa saba nakhata karahiṁ ujiārī |ṭāri na sakahiṁ cāpa tama bhārī ||
kamala koka madhukara khaga nānā |haraṣe sakala nisā avasānā ||
aisehiṁ prabhu saba bhagata tumhāre |hoihahiṁ ṭūṭeṁ dhanuṣa sukhāre ||
uyau bhānu binu śrama tama nāsā |dure nakhata jaga teju prakāsā ||
rabi nija udaya byāja raghurāyā |prabhu pratāpu saba nṛpanha dikhāyā ||
tava bhuja bala mahimā udaghāṭī |pragaṭī dhanu bighaṭana paripāṭī ||
baṁdhu bacana suni prabhu musukāne |hoi suci sahaja punīta nahāne ||
nityakriyā kari guru pahiṁ āe |carana saroja subhaga sira nāe ||
satānaṁdu taba janaka bolāe |kausika muni pahiṁ turata paṭhāe ||
janaka binaya tinha āi sunāī |haraṣe boli lie dou bhāī ||
Saare raja sitaron ki tarah apni roshni de rahe hain, par dhanush ke bhaari andhere ko door nahi kar sakte. Kamal, chakwa pakshi, madhumakkhi, aur kai tarah ke pakshi, sab raat khatam hote hi khush ho jaate hain. Waise hi prabhu, aapke saare bhakt khush honge jab dhanush toot jayega. Sooraj ug gaya aur bina mehnat ke andhera khatam ho gaya. Sitaare chhup gaye aur roshni ki chamak poori duniya mein phail gayi. Raghu ke prabhu, sooraj ne apne ugne ke bahane saare rajaon ko aapki shakti ki mahima dikha di. Aapke haathon ki takat ki mahima khul gayi, aur dhanush kaise tootega woh saaf ho gaya. Apne bhai ki baat sunkar prabhu muskuraye. Woh swabhav se hi paak the, phir se paak hokar nahaye. Apni roz ki puja karke woh guru ke paas aaye aur apna sundar sir guru ke pairon mein jhuka diya. Phir Janak ne Shatanand ko bulaya aur use turant rishi Vishvamitra ke paas bhej diya. Woh aaya aur Janak ki minnat unhe bata di. Vishvamitra khush hokar dono bhaiyon ko apne paas bulaya.
Doha 239
सतानंदपद बंदि प्रभु बैठे गुर पहिं जाइ।चलहु तात मुनि कहेउ तब पठवा जनक बोलाइ।।239।।
satānaṁdapada baṁdi prabhu baiṭhe gura pahiṁ jāi |calahu tāta muni kaheu taba paṭhavā janaka bolāi ||239||
Prabhu ne Shatanand ke paer choo kar unke guru ke paas jaakar baith gaya. Tab rishi ne kaha, chalo beta, Janak ne bula kar tumhe bulaya hai.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में मिथिला-लीला (सीता-राम प्रथम दर्शन, गौरी-असीस) का पाठ मन में पवित्र प्रेम, गृहस्थ-धर्म में शील, और विवाह/संबंधों में मंगल-बुद्धि देता है; साथ ही ‘दृष्टि-दोष’ (विकार) को भक्ति-रस में रूपांतरित कर चित्त-शुद्धि कराता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) या ‘सीताराम’ का नाम-संपुट प्रचलित है; गौरी-पूजन/असीस प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘जय जय गिरिबरराज किसोरी’ को भी संकीर्तन-रूप में दोहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
