Sarga 74

Verse 1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।।।

అప్పుడు భరతుడు తల్లిని అలా గర్హించి, మహా కోపంతో ఆవిష్టుడై, మరల మాటలు పలికెను।

Verse 2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।।।

ఓ కైకేయీ! క్రూరురాలా, దుష్టాచారిణీ, నీవు రాజ్యాధికారము నుండి పతనమగు. ధర్మమే నిన్ను విడిచిపెట్టి, నేను మరణించిన తరువాత నీవు విలపించుచుండుగాక.

Verse 3

किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।।।

రాజు గానీ—లేదా అత్యంత ధర్మనిష్ఠుడైన రాముడు గానీ—నీకు ఏ అపకారం చేశాడు? నీ కారణంగా ఒకనికి మరణం, మరొకనికి వనవాసం—సమానమైన విపత్తులుగా—ఎలా వచ్చాయి?

Verse 4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।।।

ఈ వంశాన్ని నాశనం చేయడం వల్ల, ఓ కైకేయీ, నీవు భ్రూణహత్యతో సమానమైన పాపాన్ని పొందావు. నీవు నరకానికి పో, నీ భర్తతో సమానమైన పుణ్యలోకాన్ని పొందకూడదు.

Verse 5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।।।

నీవు ఘోరమైన కర్మచేసి ఇంతటి పాపము చేసితివి—సర్వలోకప్రియుడైన రాముని విడిచి। దాని వల్ల నీవు మహాపాపము సంపాదించితివి; ఆ కారణముచేత నన్ను కూడ భయము ఆవరించెను॥

Verse 6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।।।

నీ కారణముచేత నా తండ్రి అంతమొందెను, రాముడు అరణ్యమును ఆశ్రయించెను। మరియు నీ వల్లనే జీవలోకమందు నాకు అపకీర్తియే లభించెను॥

Verse 7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।।।

మాతృరూపమున నా శత్రువా—నిర్దయా, రాజ్యకాముకా, దుర్వృత్తా, పతిఘాతినీ! నేను నీతో మాటలాడను॥

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।।।

కౌసల్య, సుమిత్ర మరియు నా ఇతర మాతలందరూ—నిన్ను, వంశాన్ని కలుషితం చేసినదానిని, పొందినందున మహా దుఃఖంతో మునిగిపోయారు।

Verse 9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।।।यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।।।

నీవు ధర్మరాజుడైన, బుద్ధిమంతుడైన అశ్వపతి యొక్క నిజమైన కుమార్తెవు కాదు; నీవు అక్కడ పుట్టిన రాక్షసి—తండ్రి వంశాన్ని నాశనం చేయుటకే జన్మించినదానివి। నీ వల్లనే ధర్మాత్ముడూ, నిత్య సత్యపరాయణుడైన రాముడు వనానికి పంపబడెను; దుఃఖంతో నా తండ్రి స్వర్గలోకానికి వెళ్లెను।

Verse 11

यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।।।

నీ స్థిర సంకల్పంతో చేసిన ఆ పాపఫలం నాపై పడింది—నన్ను తండ్రిలేనివాడిగా చేసారు, అన్నదమ్ములు నన్ను విడిచారు, సమస్త ప్రజలకు నేను అప్రీతికరుడనయ్యాను।

Verse 12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।।।

హే పాపనిశ్చయముగలదానా, నరకగామినీ! ధర్మసంపన్నమైన కౌసల్యను (పుత్రుని నుండి) వేరుచేసి నీవు పరలోకంలో ఏ లోకాన్ని పొందగలవు?

Verse 13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।।।

ఓ క్రూరురాలా! నీవు గ్రహించవా—కౌసల్యాదేవి ఆత్మజుడైన రాముడు జ్యేష్ఠుడు, నియతాత్ముడు, నా తండ్రితో సమానంగా పూజ్యుడు, బంధువులకు నిశ్చిత ఆశ్రయమని?

Verse 14

अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।।।

కుమారుడు తల్లి అంగప్రత్యంగాల నుండీ, హృదయం నుండీ పుట్టినవాడివలెనే; అందుచేత తల్లికి అతడే పరమప్రియుడు, ఇతర బంధువులు కేవలం ప్రియులు మాత్రమే.

Verse 15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।।।

ఒకసారి ధర్మజ్ఞురాలై దేవతలచే గౌరవింపబడిన సురభి, భూమిపై భారాలు మోస్తూ చైతన్యహీనులైన తన ఇద్దరు కుమారులను చూచిందని చెబుతారు.

Verse 16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।।।

మధ్యాహ్న సమయంలో అత్యంత శ్రాంతులై భూమిపై పడివున్న ఆ ఇద్దరు కుమారులను చూసి, ఆమె కుమారశోకంతో కన్నీళ్లతో కళ్లుమసకబారగా విలపించింది.

Verse 17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।।।

ఆమె పైగా సాగుతుండగా, మహాత్ముడైన దేవరాజు ఇంద్రుని దేహంపై క్రిందికి సురభి సువాసనతో నిండిన సూక్ష్మ బిందువులు పడ్డాయి.

Verse 18

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

దేవాధిపతి ఇంద్రుడు తన దేహంపై పుణ్యసుగంధముతో కూడిన కన్నీటి బిందువులు పడుట చూచి, అవి మహాపూజ్య సురభీ నుండే వచ్చినవని గ్రహించాడు।

Verse 19

निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।।।

చుట్టూ పరిశీలించిన శక్రుడు ఆకాశంలో నిలిచిన సురభీని చూచాడు—ఆమె దైన్యంతో, వ్యాకులతతో, విలపిస్తూ, ఘోర దుఃఖంతో బాధపడుతూ ఉంది।

Verse 20

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

యశస్సుగల సురభీ శోకంతో దగ్ధమై ఉండుట చూచి, వజ్రధారి దేవరాజు ఇంద్రుడు కలవరపడి అంజలి ఘటించి ఈ వాక్యములు పలికెను।

Verse 21

भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।।।

ఓ సర్వహితైషిణీ! మా దేవతల పట్ల ఎక్కడి నుండైనా మహాభయం కలిగిందా? నీ శోకము ఏ కారణముచేత? చెప్పుము.

Verse 22

एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।

ఇలా బుద్ధిమంతుడైన దేవరాజు చేత సంబోధింపబడిన ధైర్యవతీ, వాక్యనిపుణురాలైన సురభి అప్పుడు ప్రత్యుత్తరం పలికింది।

Verse 23

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।।।

హే అమరాధిపా! మీకు ఏ దిక్కునుంచీ ఏ అపశకునమూ కలగలేదు—అన్నీ క్షేమమే. శోకంలో మునిగిన నేను మాత్రమే నా ఇద్దరు కుమారులు విపత్తులో చిక్కినందుకు విలపిస్తున్నాను. వారిని కృశులుగా, దీనులుగా, సూర్యకిరణాల తాపంతో దగ్ధులుగా, ఒక రైతు చేత కొట్టబడుతున్న బలవంతమైన ఎద్దులుగా చూసి, హే దేవాధిపా, నేను తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోతున్నాను।

Verse 24

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।

హే అమరాధిపా! మీకు ఎటువైపునుంచీ ఏ విపత్తూ రాలేదు—అన్నీ శుభమే. నా ఇద్దరు కుమారులు కష్టస్థితిలో ఉండటంతో నేను మాత్రమే శోకంలో మునిగిపోయాను. ఆ ఎద్దులను దీనులుగా, కృశులుగా, సూర్యరశ్ముల తాపంతో వాడిపోయినవారిగా, ఒక రైతు చేత కొట్టబడుతున్నట్లు చూసి, హే దేవాధిపా, నేను ఘోర దుఃఖంలో పడిపోతున్నాను।

Verse 25

ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।।।

వారు నా దేహమునుండే పుట్టినవారు; దుఃఖితులై భారంతో నలిగిపోతున్నారు. వారిని చూసి నా హృదయం మండిపోతుంది—కుమారునంత ప్రియమైనవాడు మరెవ్వరూ లేరు।

Verse 26

यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।।।

వెయ్యి కుమారులతో సమస్త జగత్తును వ్యాపింపజేసిన ఆమెను ఏడుస్తూ చూసిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) గ్రహించాడు—తన సంతానముకంటే పరమమైనది మరొకటి లేదు।

Verse 27

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।।।यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।।।

సదా అపూర్వాచారిణి, లోకధారణకామ్యయైన, శ్రీమంతురాలైన, గుణనిత్యయైన, స్వభావానుసారంగా ప్రవర్తించే కామధేనువు—వెయ్యి కుమారులు ఉన్నా—శోకిస్తుంది. మరి రాముని లేక కౌసల్య ఎలా జీవిస్తుంది? ఆమె ఎలా పూర్వవత్‌గా నిలబడగలదు?

Verse 28

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।

లోకధారణలో సదా నిమగ్నమైన, అపూర్వాచారిణి, స్వభావతః గుణనిష్ఠ, శ్రీసంపన్నమైన కామధేనువు కూడా—వెయ్యి కుమారులు ఉన్నా—శోకిస్తుంది. మరి రాముని లేక కౌసల్య పరిస్థితి ఏమవుతుంది? ఆమె తన స్వరూపంలో ఎలా నిలబడగలదు?

Verse 29

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।।।

ఒకే కుమారుని కలిగిన ఈ సాధ్వీ రాణిని నీవు కుమారహీనురాలిగా చేసావు. అందువల్ల నీవు ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరమూ నిరంతర దుఃఖాన్నే పొందుతావు.

Verse 30

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।।।

నేను నిశ్చయంగా నా అన్నగారికీ, పితృదేవునికీ చేసిన అపచారానికి సంపూర్ణ ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తాను; వారి యశస్సును, గౌరవాన్ని కూడా పునఃస్థాపించి వృద్ధి చేస్తాను—సందేహం లేదు।

Verse 31

अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।।।

నేను కౌసల్యాదేవి మహాబలవంతుడైన తనయుడిని తిరిగి తీసుకురాలేకపోతే, నేనే స్వయంగా మునులు నివసించే ఆ అరణ్యంలో ప్రవేశిస్తాను।

Verse 32

न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।।।

ఓ పాపసంకల్పముగల దుష్టస్త్రీ! కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకున్న పౌరులు చూస్తుండగా నీవు చేసిన పాపభారాన్ని నేను భరించలేను।

Verse 33

सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।।।

నీవు అగ్నిలో ప్రవేశించు, లేదా నీవే దండకారణ్యంలోకి వెళ్లిపో, లేక నీ కంఠానికి తాడు బిగించు; నీకు ఇక ఇతర ఆశ్రయం లేదు।

Verse 34

अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।।।

సత్యపరాక్రముడైన రాముడు రాజ్యాన్ని పొందినప్పుడు, నేనూ కృతకృత్యుడనై, నిర్వాసనమూలమైన కల్మషం నుండి శుద్ధుడనవుతాను।

Verse 35

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।।।

ఇట్లు పలికి భరతుడు కోపంతో మండిపోయెను; అరణ్యంలో తోమరములు, అంకుశములతో తరిమబడిన ఏనుగువలె। అతడు భూమిపై కూలి, సర్పంలా ఫుసఫుసలాడుతూ నిశ్వసించెను॥

Verse 36

संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।।।

అప్పుడు పరంతపుడైన రాజకుమారుని నేత్రాలు రక్తవర్ణమయ్యెను, వస్త్రములు చెదిరెను, సమస్తాభరణములు విడిచి పడిపోయెను। అతడు భూమిపై పడిపోయెను—ఉత్సవాంతంలో శచీపతి ఇంద్రుని ధ్వజము వాలినట్లు॥