Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः

Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

indro ’py aśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam | surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ ||

దేవాధిపతి ఇంద్రుడు తన దేహంపై పుణ్యసుగంధముతో కూడిన కన్నీటి బిందువులు పడుట చూచి, అవి మహాపూజ్య సురభీ నుండే వచ్చినవని గ్రహించాడు।

इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय, निपात (particle)
अश्रुनिपातम्a fall/flow of tears
अश्रुनिपातम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootअश्रु-निपात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (अश्रूणां निपातः)
तम्that
तम्:
Karma (कर्म/Object-determiner)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (refers to aśrunipātam)
स्वगात्रेon his own body
स्वगात्रे:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootस्व-गात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः कर्मधारयः (स्वं गात्रम्)
पुण्यगन्धिनम्having a holy fragrance
पुण्यगन्धिनम्:
Karma (कर्म/Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootपुण्य-गन्धिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (पुण्यो गन्धः यस्य); विशेषणम् (qualifying aśrunipātam)
सुरभिम्Surabhi (Kāmadhenu)
सुरभिम्:
Karma (कर्म/Object-complement)
TypeNoun
Rootसुरभि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मन्यतेthinks/considers
मन्यते:
Kriya (क्रिया/Main verb)
TypeVerb
Root√मन् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), अव्ययवत्
भूयसीम्more venerable/great
भूयसीम्:
Karma (कर्म/Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootभूयस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तुलनात्मक-विशेषण (comparative), विशेषणम् (qualifying ताम्/सुरभिम्)
ताम्her
ताम्:
Karma (कर्म/Object-determiner)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; refers to सुरभिम्
सुरेश्वरःlord of the gods
सुरेश्वरः:
Karta (कर्ता/Subject-apposition to इन्द्रः)
TypeNoun
Rootसुर-ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (सुराणाम् ईश्वरः)

When Indra, lord of the gods, saw those tears of holy fragrance fallen on his body heunderstood that the tears were shed by the venerated Kamadhenu.

B
Bharata
K
Kaikeyi
I
Indra
S
Surabhī

FAQs

Dharma is signaled and discerned: sacred ‘marks’ (like holy-fragrant tears) indicate a significant moral disturbance deserving attention.

Indra notices the fragrant tears on his body and infers they belong to the revered Surabhī.

Discernment (viveka): identifying the source and significance of moral distress.