Sarga 58

Verse 1

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः।अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।।।।

రాజు మూర్ఛాజనిత మోహం నుండి తేరుకొని మళ్లీ స్వస్థుడైనప్పుడు, రాముని నిజమైన వృత్తాంతం తెలుసుకోవాలని ఆ సారథిని పిలిపించాడు.

Verse 2

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।।।

అప్పుడు సూతుడు కృతాంజలిగా మహారాజుని సమీపించాడు. దశరథుడు రాముని గురించే విలపిస్తూ దుఃఖ‑శోకాలతో నిండిపోయి, వృద్ధుడై అత్యంత సంతప్తుడై—కొత్తగా పట్టుబడ్డ ఏనుగులా—తరచు దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ, రామునే ధ్యానిస్తూ, అస్వస్థ గజంలా వ్యాకులంగా ఉన్నాడు.

Verse 3

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।2.58.3।।

అప్పుడు సూతుడు (సారథి) కృతాంజలిగా మహారాజుని సమీపమునకు వచ్చెను। వృద్ధ రాజు దుఃఖశోకములతో నిండిపోయి రాముని గురించే విలపించుచుండెను— కొత్తగా పట్టుబడి, అత్యంత తాపంతో బాధపడుతూ, అస్వస్థంగా నిట్టూర్పులు విడుస్తూ ధ్యానమున మునిగిన ఏనుగువలె।

Verse 4

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्।अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्।।।।

ధూళితో కప్పబడిన దేహంతో, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, దుఃఖంతో కుంగిపోయి సమీపంలో నిలిచిన సూతుని చూసి రాజు పరమ ఆర్తితో అతనితో పలికెను।

Verse 5

क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः।।।।

‘వృక్షమూలాన్ని ఆశ్రయించి ఆ ధర్మాత్ముడు ఎక్కడ నివసించును? హే సూతా, పరమ సుఖంలో పెరిగిన ఆ రాఘవుడు ఏమి భుజించును?’

Verse 6

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्।।।।

‘హే సుమంత్రా, అతడు దుఃఖానికి తగినవాడు కాదు; శయ్యకు అలవాటైనవాడు. భూమిపాలుని కుమారుడు అనాథవలె నేలపై ఎలా శయనించును?’

Verse 7

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः।स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः।।।।

రాముడు ఎక్కడికి వెళ్ళినా పాదసైన్యం, రథాలు, గజసేన ఆయనను అనుసరించేవి. అటువంటి రాముడు ఇప్పుడు నిర్మానుష్య అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించి ఎలా నివసించగలడు?

Verse 8

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्।कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ।।।।

క్రూర మృగాలు సంచరించే, నల్ల సర్పాలు విహరించే అరణ్యంలో వైదేహితో కలిసి ఆ ఇద్దరు కుమారులు ఎలా నిలిచి ఉండగలరు?

Verse 9

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया।राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ।।।।

ఓ సుమంత్రా! సుకుమారిణి సీత—ఇప్పుడు తపస్వినిలా కష్టాలు భరిస్తూ—ఆమెతో కలిసి ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు రథం దిగి ఎలా పాదయాత్రగా వెళ్లారు?

Verse 10

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ।वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम्।।।।

ఓ సూతా! నీవు నిజంగా కృతార్థుడవు; ఎందుకంటే నా ఇద్దరు కుమారులు వనప్రాంతంలో ప్రవేశించుటను నీవు చూశావు—మందర పర్వతం వైపు అశ్వినీకుమారులు సాగినట్లుగా.

Verse 11

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः।सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली।।।।

రాముడు ఏ మాటలు పలికాడు? లక్ష్మణుడు ఏమన్నాడు? ఓ సుమంత్రా, వనానికి చేరిన తరువాత మైథిలి ఏమన్నది?

Verse 12

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु।।।।

హే సూతా! రాముడు ఎక్కడ కూర్చున్నాడు, ఎక్కడ శయనించాడు, ఏమి భుజించాడు—అన్నీ నాకు చెప్పు. ఇది విని నేను జీవిస్తాను; సజ్జనుల సాన్నిధ్యంతో యయాతి జీవించినట్లే.

Verse 13

इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया।उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया।।।।

ఇలా నరేంద్రుడు ప్రశ్నించగా, సూతుడు సంకోచిస్తూ, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకున్న వాణితో రాజుతో పలికాడు.

Verse 14

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्।अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।।।।

సూతుడు అన్నాడు—“మహారాజా! ధర్మాన్ని అనుసరించే రాఘవుడు కృతాంజలిగా, శిరస్సు వంచి నాకు ఇలా చెప్పాడు.”

Verse 15

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।।।।

“హే సూతా! నా మాటగా నా తండ్రికి—ఆత్మనిగ్రహం గల, వందనీయ మహాత్మునికి—తెలుపు: నేను ఆయన వందనీయ పాదాలకు శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తున్నాను; ఆ పాదాలే పూజ్యమైనవి.”

Verse 16

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया।आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।।।।

హే సూతా, నా వాక్యముచే నీవు సమస్త అంతఃపురమునకు—భేదము లేకుండా—అందరి ఆరోగ్యకుశలమును విచారించి, వారి వారి హోదాకు తగినట్లు నా అభివాదమును తెలియజేయుము।

Verse 17

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्।अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः।।।।

మరియు నా మాత కౌసల్యాదేవికి నా కుశలమును, నా అభివాదమును తెలియజేయుము. ఆమె అప్రమత్తంగా ఉండవలెనని చెప్పి, ఈ మాటలును ఆమెకు వినిపించుము।

Verse 18

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव।देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय।।।।

హే దేవి, నీవు నిత్యం ధర్మనిష్ఠగా ఉండుము; యథాకాలముగా అగ్నిగృహకర్మలలో నిమగ్నమై ఉండుము; మరియు స్వామి పాదములను దేవునివలె సేవించుము।

Verse 19

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु।अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय।।।।

అహంకారమును, గర్వమును విడిచి ఇతర రాణులతో మాతృసమంగా మెలగుము. మరియు హే అంబా, ఆర్యురాలైన కైకేయిని రాజునకు అనుకూలంగా, సద్వృత్తిగా ఉండునట్లు చేయుము।

Verse 20

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर।।।।

కుమారుడైన భరతుని పట్ల కూడా రాజునివలెనే ప్రవర్తించవలెను. రాజత్వమువలననే రాజులు ‘జ్యేష్ఠులు’ అవుతారు; రాజధర్మమును స్మరించుము।

Verse 21

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च।सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।।।।

భరతునికి నా కుశలమని తెలియజేయి; అలాగే నా పేరుతో చెప్పు—మన సమస్త మాతల పట్ల న్యాయానుసారంగా యథోచితంగా ప్రవర్తించాలి।

Verse 22

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय।।2.58.22।।

ఆ మహాబాహు ఇక్ష్వాకుకులనందనుడైన భరతునికి చెప్పు—యువరాజుగా స్థిరపడి, సింహాసనస్థుడైన తండ్రి ఆజ్ఞను అనుసరించి రాజ్యాన్ని పరిరక్షించాలి।

Verse 23

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः।कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्।।।।

రాజు వయస్సులో ముందుకు వెళ్లినవాడు; ఆయనకు ఏ విధంగానూ అడ్డుపడవద్దు। నీవు యువరాజుగా ఉండి, ఆయన ఆజ్ఞను మాత్రమే అమలు చేస్తూ రాజ్యంలో జీవించు।

Verse 24

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्।मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी।।।।

మళ్లీ ఆయన విపరీతంగా కన్నీళ్లు కార్చుతూ నాతో అన్నాడు—“పుత్రాభిలాషతో ఉన్న నీ తల్లిని నా తల్లిలాగానే చూసి సంరక్షించాలి।”

Verse 25

इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः।रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्।।।।

ఇలా నాతో పలుకుతూనే మహాయశస్సుగల, పద్మవర్ణ నేత్రాల శ్రీరాముడు విపరీతంగా కన్నీళ్లు కార్చాడు।

Verse 26

लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्।केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः।।।।

అప్పుడు లక్ష్మణుడు తీవ్ర కోపంతో, నిట్టూర్పులు విడుస్తూ పలికెను— “ఏ అపరాధం వల్ల ఈ రాజపుత్రునికి వనవాసం విధించబడింది?”

Verse 28

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्।वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्।।।।

రామునికి వనవాసం కల్పించబడితే— రాజ్యలోభ ప్రేరణతో అయినా, వరదానాల నెపంతో అయినా— అది ఏ విధంగానైనా ఘోరమైన దుష్కార్యమే చేయబడినది।

Verse 29

इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्।रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये।।।।

ఇది కనీసం యథేచ్ఛగా— ‘ఈశ్వర కార్యం’ అన్న నెపంతోనైనా— చేయబడినట్లు ఉంది; కాని రాముని పరిత్యజించుటకు తగిన కారణం నాకు కనబడదు।

Verse 30

असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्।जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्।।।।

సమ్యక్ పరిశీలన లేక ప్రారంభించబడినది, న్యాయవిరుద్ధమైనది, అల్పబుద్ధి వల్ల జరిగినది అయిన రాఘవుని వనవాసం— ప్రజలలో తప్పక కరుణాక్రందనమును, పెద్ద హాహాకారమును కలిగించును।

Verse 31

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये।भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः।।।।

‘మహారాజునందు ఇక నేను పితృత్వాన్ని గుర్తించను. నాకు రాఘవుడే అన్న, రక్షకుడు, బంధువు, తండ్రి.’

Verse 32

सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्।सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा।।।।

‘సర్వలోకప్రియుడైన, సర్వలోకహితంలో నిమగ్నుడైన రాముని విడిచిపెట్టి—ఈ కార్యంతో సమస్త లోకం నీపై ఎలా అనురక్తి పొందును?’

Verse 33

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्।सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि।।।।

సర్వప్రజలకు ప్రియుడైన ధర్మాత్ముడు రాముణ్ని ప్రవాసానికి పంపి, సమస్త లోకానికి విరోధిగా మారి, నీవు ఇక ఎలా రాజవుతావు?

Verse 34

जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी।भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता।।।।

కానీ మహారాజా, మనస్వినీ జానకి లోతైన నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, ఏదో భూతప్రభావంతో మనస్సు దెబ్బతిన్నదానిలా—స్తంభించి, మరిచిపోయినట్టుగా, అయినా స్వల్ప చిరునవ్వుతో—నిలిచింది।

Verse 35

अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी।तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्।।।।

ఇంతకు ముందు ఎలాంటి విపత్తు చూడని యశస్వినీ రాజకుమార్తె, ఆ దుఃఖంతో ఏడుస్తూ, నాతో ఒక్క మాట కూడా పలకలేకపోయింది।

Verse 36

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।।।

నేను వెళ్లిపోతున్నానని చూసి ఆమె భర్త వైపు చూస్తూ నిలిచింది; ముఖం ఎండిపోయి వాడిపోయింది, వెంటనే కన్నీళ్లను ఆపుకోలేక విడిచింది।

Verse 37

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः।तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।।।।

అలాగే రాముడు కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో అంజలి పెట్టి, లక్ష్మణుని భుజాల ఆధారంతో నిలిచాడు; అలాగే తపస్వినీ సీత ఏడుస్తూ రాజరథాన్ని, నన్నూ అలాగే నిరంతరం చూస్తూనే ఉంది।