Shloka 2

अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58)

Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold

Devanagari script

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।।।

Transliteration

atha sūto mahārājaṁ kṛtāñjalir upasthitaḥ |

rāmam evānuśocantaṁ duḥkhaśoka-samanvitam ||

vṛddhaṁ paramasantaptaṁ navagraham iva dvipam |

viniśvasantaṁ dhyāyantam asvastham iva kuñjaram ||

Translation

అప్పుడు సూతుడు కృతాంజలిగా మహారాజుని సమీపించాడు. దశరథుడు రాముని గురించే విలపిస్తూ దుఃఖ‑శోకాలతో నిండిపోయి, వృద్ధుడై అత్యంత సంతప్తుడై—కొత్తగా పట్టుబడ్డ ఏనుగులా—తరచు దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ, రామునే ధ్యానిస్తూ, అస్వస్థ గజంలా వ్యాకులంగా ఉన్నాడు.

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Kāla-sambandha (कालसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय

• सूतः: the charioteer
• सूतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular

• महाराजम्: the great king
• महाराजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महाराज (प्रातिपदिक: महा + राजन्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (approached person)

• कृताञ्जलिः: with folded hands
• कृताञ्जलिः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृताञ्जलि (प्रातिपदिक: कृत + अञ्जलि)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; adjective to सूतः; 'with folded palms'

• उपस्थितः: approached/was present
• उपस्थितः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप-√स्था (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्यय (PPP) used predicatively: 'having approached/standing near'

• रामम्: Rama
• रामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (object of seeing/approaching context)

• एव: alone/indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (only/indeed)

• अनुशोचन्तम्: lamenting (for)
• अनुशोचन्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनु-√शुच् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्यय (present active participle) qualifying (महाराजम् implied)

• दुःखशोकसमन्वितम्: filled with grief and sorrow
• दुःखशोकसमन्वितम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुःख-शोक-समन्वित (प्रातिपदिक: दुःख + शोक + समन्वित)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; adjective qualifying (महाराजम् implied)

• वृद्धम्: aged
• वृद्धम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; adjective qualifying (महाराजम्)

• परमसन्तप्तम्: deeply afflicted
• परमसन्तप्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम-सन्तप्त (प्रातिपदिक: परम + सन्तप्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; adjective qualifying (महाराजम्)

• नवग्रहम्: newly captured
• नवग्रहम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नव-ग्रह (प्रातिपदिक: नव + ग्रह)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; adjective qualifying द्विपम्

• इव: like
• इव: Upamāna-sambandha (उपमानसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (simile marker)

• द्विपम्: elephant
• द्विपम्: Upamāna (उपमान)
• Type: Noun
• Root: द्विप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (object of comparison)

• विनिश्वसन्तम्: breathing heavily/sighing
• विनिश्वसन्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-नि-√श्वस् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्यय (present active participle) qualifying (महाराजम्)

• ध्यायन्तम्: brooding/meditating
• ध्यायन्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √ध्यै (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्यय (present active participle) qualifying (महाराजम्)

• अस्वस्थम्: unwell/distressed
• अस्वस्थम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अस्वस्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; adjective qualifying (महाराजम्)

• इव: like
• इव: Upamāna-sambandha (उपमानसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय

• कुञ्जरम्: elephant
• कुञ्जरम्: Upamāna (उपमान)
• Type: Noun
• Root: कुञ्जर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (object of comparison)

Context

Tell me, O charioteer where Rama sat, where he slept, what (food) he ate. Only your words will enable me to live like Yayati among saints.

Characters & Entities

• Sūta (charioteer)
• Daśaratha
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse indirectly highlights the dharmic cost of separation and duty: even a righteous course of action can produce intense human suffering, reminding readers that Dharma is lived in real emotional consequences, not abstract ideals.

What is the narrative situation?

The charioteer comes before King Daśaratha, who is consumed by grief for Rāma, sighing and brooding in distress.

Which character virtue is emphasized?

The charioteer’s humility and respect (approaching with folded hands) is emphasized, reflecting proper conduct toward a suffering king.