Adhyaya 46
Varuṇābhiṣeka–Agni-anveṣaṇa–Kaubera-tīrtha (Varuṇa’s Consecration; Search for Agni; Kaubera Sacred Site)
Upa-parva: Tīrtha–Kathā (Consecrations and Sacred-Ford Narratives)
Janamejaya states that hearing of the prince’s consecration and the slaying of daityas has produced joy and heightened curiosity, and he asks how Varuṇa (apāṃ pati) was consecrated by divine and non-divine beings. Vaiśaṃpāyana recounts an earlier cosmic age (Kṛta-yuga) in which the devas assemble and formally request Varuṇa to assume lordship over rivers and the ocean, paralleling Indra’s protective role; Varuṇa accepts, is consecrated according to observed rite (vidhidṛṣṭa karma), and thereafter governs waters in an orderly manner. The narration then transitions to Agni: a sacred locale (Agnitīrtha) is named where Agni is said to be hidden in a śamī tree; the devas, distressed at Agni’s disappearance, appeal to the creator (pitāmaha) and later discover Agni concealed due to fear arising from Bhṛgu’s curse, after which normal cosmic function resumes. The chapter continues with tīrtha movement and exempla: reference is made to Brahmā’s creative acts and provisioning, then to a Kaubera forest site where Kubera’s austerities yielded wealth-lordship, friendship with Rudra, and endowments (including the Puṣpaka vimāna); Balarāma’s tīrtha-journey is noted as proceeding onward toward Śvetānulepana and Badarapācana, with emphasis on bathing, offerings, and dāna as ritualized conduct.
Chapter Arc: कथावाचक युद्ध-परिवेश से हटकर एक दिव्य-आख्यान का द्वार खोलता है—‘यशस्विनी मातृकाओं’ के नाम और उनकी लोकव्याप्ति का स्मरण कराते हुए, मानो रणभूमि के ऊपर देव-शक्ति का परदा उठता हो। → मातृकाओं का परिचय बढ़ते-बढ़ते स्कन्द (कार्तिकेय) की रणयात्रा तक पहुँचता है; देवद्रोही दैत्यों का उन्माद और तारकासुर का आतंक पृष्ठभूमि में उभरता है, और इन्द्र (पाकशासन) स्वयं कुमार को ‘शक्ति’ अस्त्र प्रदान कर युद्ध का दैवीकरण कर देता है। → महासेन स्कन्द ‘शक्ति’ के प्रचण्ड प्रयोग से तारकासुर सहित दैत्य-समूहों का संहार करते हैं—अस्त्र बार-बार चलकर शत्रु-विनाश के बाद पुनः उनके हाथ लौट आता है; क्रौञ्च-भेदन और वृत्र-वध-तुल्य पराक्रम से रण का शिखर आता है। → देवशत्रुओं के विनाश के बाद स्कन्द देवताओं से सेवित होकर परम हर्ष पाते हैं; दुन्दुभियाँ बजती हैं, शंखनाद होता है, देवांगनाएँ पुष्पवर्षा करती हैं—विजय का उत्सव कथा को शांत करता है। → उत्सव-ध्वनि के बीच यह संकेत बना रहता है कि यह दिव्य-विजय महाभारत के वर्तमान युद्ध-धर्म पर एक छाया डालती है—क्या मनुष्य-रण में भी ऐसी ‘शक्ति’ का कोई नैतिक समकक्ष है?
Shlokas
Verse 1
/ नस्जमा न (0) आज अन+- - एक प्रयुत दस लाखके बराबर होता है। षट्चत्वारिशो< ध्याय: मातृकाओंका परिचय तथा स्कन्ददेवकी रणयात्रा और उनके द्वारा तारकासुर
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ వీర నరేశ్వరా! వినుము; కుమారుడు (స్కంద/కార్తికేయ) యొక్క అనుచరీలైన ఈ మాతృగణముల పేర్లను నేను కీర్తించుచున్నాను. నేను పలుకుచున్న వీరు శత్రుసమూహనాశకులు.
Verse 2
यशस्विनीनां मातृणां शृणु नामानि भारत | याभिव्यप्तास्त्रयो लोका: कल्याणीभिश्न भागश:,भरतनन्दन! तुम उन यशस्वी मातृकाओंके नाम सुनो, जिन कल्याणकारिणी देवियोंने विभागपूर्वक तीनों लोकोंको व्याप्त कर रखा है
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! తమ తమ విభాగములనుబట్టి మూడు లోకములనూ వ్యాపింపజేసిన ఆ కల్యాణమయి, యశస్వినీ మాతృదేవతల నామములను వినుము.
Verse 3
प्रभावती विशालाक्षी पालिता गोस्तनी तथा । श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका
వైశంపాయనుడు పలికెను—(వారిలో) ప్రభావతీ, విశాలాక్షీ, పాలితా, గోస్తనీ; అలాగే శ్రీమతీ, బహులా, బహుపుత్రికా; ఏకచంద్రా, మేఘకర్ణా, మేఘమాలా, విరోచనా.
Verse 4
अप्सु जाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा । जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयंकरी
అప్సుజాతా మరియు గోపాలీ; అలాగే బృహదంబాలికా; జయావతీ, మాలతికా, ధ్రువరత్నా, భయంకరీ.
Verse 5
वसुदामा च दामा च विशोका नन्दिनी तथा । एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्न भारत
ఓ భారతా! వసుదామా, దామా; అలాగే విశోకా, నందినీ; ఇంకా ఏకచూడా, మహాచూడా, చక్రనేమి.
Verse 6
उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यथ शोभना | शत्रुंजया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी
ఉత్తేజనీ, జయత్సేనా, కమలాక్షీ, శోభనా; అలాగే శత్రుంజయా, క్రోధనా, శలభీ, ఖరీ.
Verse 7
माधवी शुभवकत्रा च तीर्थनेमिश्व॒ भारत । गीतप्रिया च कल्याणी रुद्ररोमामिताशना
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ భారతా, మాధవీ అనే ఆమె—శుభముఖి, మంగళరూపిణి—మరియు తీర్థనేమిశ్వా అనే మరొకరు కూడా ఉన్నారు. మాధవీ గీతప్రియ, కల్యాణి, రుద్రుని వంటి కేశములు గలది, అపారాహారశక్తి గలది.”
Verse 8
मेघस्वना भोगवती सुभ्रुक्ष कनकावती । अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिल्ला च भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ భారతా, మేఘస్వనా, భోగవతి, సుభ్రూక్షా, కనకావతి, అలాతాక్షి, వీర్యవతి, విద్యుజ్జిల్లా (అనే వారు) ఉన్నారు.”
Verse 9
पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना । संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ కౌరవ్యా, పద్మావతి, సునక్షత్రా, కందరా—అది అనేక యోజనముల వరకు విస్తరించినది—సంతానికా మరియు కమలా; ఇవన్నీ మహాబలములు (అతివిశాలములు, దుర్జేయములు)గా ప్రసిద్ధి పొందినవి.”
Verse 10
सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी । नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ రాజేంద్రా, సుదామా, బహుదామా, సుప్రభా, యశస్విని; అలాగే నృత్యప్రియా—వీరు శత చిన్న గంటలతో అలంకరించిన మేఖల (నడుముబందు) ధరించినవారు.”
Verse 11
शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भाविनी । वपुष्मती चन्द्रसीता भद्रकाली च भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ భారతా, (ఆ దేవి) శతఘంటా, శతానందా, భగనందా, భావిని; వపుష్మతి, చంద్రసీత, భద్రకాళి—ఈ నామాలతో కూడ స్తుతింపబడుతుంది.”
Verse 12
ऋक्षाम्बिका निष्कुटिका वामा चत्वरवासिनी । सुमड्ला स्वस्तिमती बुद्धिकामा जयप्रिया
వైశంపాయనుడు పలికెను— “(అక్కడ) ఋక్షాంబికా, నిష్కుటికా, వామా, చత్వరవాసినీ; అలాగే సుమడ్లా, స్వస్తిమతీ, బుద్ధికామా, జయప్రియా (అనే స్త్రీలు) ఉన్నారు.”
Verse 13
धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी । एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— “(వారు) ధనదా, సుప్రసాదా, భవదా, జలేశ్వరీ; అలాగే ఏడీ, భేడీ, సమేడీ, మరియు వెతాలజననీ కూడా (ఉన్నారు)।”
Verse 14
कण्डूति: कालिका चैव देवमित्रा च भारत । वसुश्री: कोटरा चैव चित्रसेना तथाचला
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ భారతా, (అక్కడ) కండూతి, కాలికా, దేవమిత్రా; అలాగే వసుశ్రీ, కోటరా, చిత్రసేనా, మరియు అచలా (కూడా ఉన్నారు)।”
Verse 15
कुक्कुटिका शड्खलिका तथा शकुनिका नृप । कुण्डारिका कौकुलिका कुम्भिकाथ शतोदरी
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ నృపా, (అక్కడ) కుక్కుటికా, శఢ్ఖలికా, శకునికా; కుండారికా, కౌకులికా, కుంభికా, అలాగే శతోదరీ (ఉన్నారు)।”
Verse 16
उत्क्राथिनी जलेला च महावेगा च कड़कणा । मनोजवा कण्टकिनी प्रधघसा पूतना तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— “(అక్కడ) ఉత్క్రాథినీ, జలేలా, మహావేగా, కడకణా; మనోజవా, కంటకినీ, ప్రధఘసా, మరియు పూతనా కూడా (ఉన్నారు)।”
Verse 17
केशयन्त्री ब्रुटिरवामा क्रोशनाथ तडित्प्रभा । मन्दोदरी च मुण्डी च कोटरा मेघवाहिनी
వైశంపాయనుడు పలికెను—కేశయంత్రీ, బ్రుటిరవామా, క్రోశనాథా, తడిత్ప్రభా; అలాగే మందోదరీ, ముండీ, కోటరా, మేఘవాహినీ—ఇవన్నీ (భయంకర స్త్రీరూపాలు) ఉన్నవి.
Verse 18
सुभगा लम्बनी लम्बा ताम्रचूडा विकाशिनी । ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिड़ाक्षी लोहमेखला
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆమె సుభగా; లంబనీ, లంబా; తామ్రచూడా, వికాశినీ; పైకి ఎత్తిన వేణి ధరించినది; తీక్ష్ణ నేత్రాలది; ఇనుప మేఖలతో బిగించబడినది.
Verse 19
पृथुवस्त्रा मधुलिका मधुकुम्भा तथैव च | पक्षालिका मत्कुलिका जरायुर्जर्जरानना
వైశంపాయనుడు పలికెను—పృథువస్త్రా, మధులికా, మధుకుంభా; అలాగే పక్షాలికా, మత్కులికా, జరాయు, జర్జరాననా—ఇవన్నీ (స్త్రీలు) ఉన్నారు.
Verse 20
ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप । खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुट्टिका
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నృపా! ‘దహదహా’ మరియు ‘ధమధమా’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధమైన (అస్త్రాలు) ఉన్నవి; ఓ రాజేంద్రా! ‘ఖండఖండా’, ‘పూషణా’, ‘మణికుట్టికా’ అనే (ఇతరాలు) కూడా ఉన్నవి.
Verse 21
अमोघा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा । वेणुवीणाधरा चैव पिड्क्षी लोहमेखला
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ కౌరవ్యా! ఆమె అమోఘ (లక్ష్యభేదంలో తప్పని)ది; అలాగే లంబపయోధర. ఆమె వేణుదండం మరియు వీణను ధరించింది; పింగళవర్ణం కలది; ఇనుప మేఖలతో యుక్తమైంది.
Verse 22
शशोलूकमुखी कृष्णा खरजड्घा महाजवा । शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఒకటి కృష్ణవర్ణమై, కుందేలు లేదా గుడ్లగూబ ముఖమువలె ముఖముతో, గాడిదవంటి కఠిన దవడలతో, మహావేగముతో ఉండెను. మరియొకటి శ్వేతవర్ణమై, శిశుమార (పోర్పాయిస్) ముఖముతో, ఎర్ర కళ్లతో, భయంకరముగా ఉండెను.
Verse 23
जटालिका कामचरी दीर्घजिद्दा बलोत्कटा । कालेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! జటాలికా, కామచరీ, దీర్ఘజిద్దా, బలోత్కటా, కాలేహికా, వామనికా, ముకుటా అనే పేర్లుగల (సత్త్వాలు) కూడా ఉండెను.
Verse 24
लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डा च भूमिप । एकत्वचा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భూమిపా! లోహితాక్షీ, మహాకాయా, హరిపిండా; అలాగే ఏకత్వచా, సుకుసుమా, కృష్ణకర్ణీ—ఓ భారతా!—ఇవీ (అక్కడ) ఉన్నవి/ఉల్లేఖింపబడినవి.
Verse 25
क्षुककर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा । चतुष्यथनिकेता च गोकर्णी महिषानना
వైశంపాయనుడు పలికెను— క్షుకకర్ణీ, చతుష్కర్ణీ, కర్ణప్రావరణా; అలాగే చతుష్యథనికేతా, గోకర్ణీ, మహిషాననా అనే పేర్లుగల (సత్త్వాలు) కూడా ఉండెను.
Verse 26
खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना । शड्खकुम्भश्रवाश्वैव भगदा च महाबला
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఖరకర్ణీ, మహాకర్ణీ, భేరీస్వనమహాస్వనా, శంఖకుంభశ్రవా, మహాబలా భగదా—ఇవన్నీ మహాబలవంతమైన గజరాజులు.
Verse 27
गणा च सुगणा चैव तथा भीत्यथ कामदा । चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरी
వైశంపాయనుడు పలికెను—గణా, సుగణా; అలాగే భీతి, ఆపై కామదా; ఇంకా చతుష్పథరతా, మరియు భూతితీర్థా—సాధారణులకు అగోచరంగా సంచరించువది.
Verse 28
पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशा: । पयोदा गोमहिषदा सुविशाला च भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! అవి పశువులను ప్రసాదించువి, ధనాన్ని ప్రసాదించువి, సుఖాన్ని ప్రసాదించువి; మహాయశస్సు గలవి. అవి పాలను ఇస్తాయి, గోవులు-మహిషులను వృద్ధి చేయువి, విశాలకాయములు, సుగఢములు.
Verse 29
प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना । नौकर्णी मुखकर्णी च विशिरा मन्थिनी तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—(స్త్రీలు) ప్రతిష్ఠా, సుప్రతిష్ఠా; రోచమానా, సురోచనా; నౌకర్ణీ, ముఖకర్ణీ; అలాగే విశిరా, మంథినీ. యుద్ధవృత్తాంత మధ్యలో ఈ నామస్మరణం నిలిచి, స్మృతి-వంశపారంపర్యాన్ని కాపాడుతుంది—హింసలో వ్యక్తులను మరచిపోనీయని ధర్మసూచనగా.
Verse 30
एताक्षान्याक्ष बहवो मातरो भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భరతర్షభా! ఈ విధంగా అనేకమంది తల్లులు తమ కుమారులను కోల్పోయారు.
Verse 31
दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्यश्व भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా, ఓ భరతనందనా! వారు దీర్ఘనఖములు, దీర్ఘదంతములు, దీర్ఘముఖములు కలవారు. వారి నఖములు, దంతములు, ముఖములు అన్నీ విశాలమైనవి. వారు అందరూ బలవంతులు, మధురులు (సుందరీమణులు), యౌవనసంపూర్ణతతో సమృద్ధులు, వస్త్రాభరణాలతో విభూషితులు. వారికి మహిమ గొప్పది; వారు తమ ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగలరు.
Verse 32
सबला मधुराश्चैव यौवनस्था: स्वलंकृता: । माहात्म्येन च संयुक्ता: कामरूपधरास्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—భరతనందనా! వారు నానావర్ణములైన, మనోహరమైన, యౌవనసంపన్నులై తమ తమ ఆభరణములతో అలంకృతులై ఉన్నారు. అసాధారణ శక్తి మహిమలతో యుక్తులై, తమకు నచ్చినట్లు ఏ రూపమైనా ధరించగలవారు.
Verse 33
निर्मासगात्र्य: श्वेताक्ष तथा काउ्चनसंनिभा: । कृष्णमेघनिभाश्षान्या धूम्राश्ष भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ మాతృకలలో కొందరి దేహాలు మాంసం లేని ఎముకల కట్టడంలా మాత్రమే కనిపించాయి. కొందరికి తెల్లని నేత్రాలు, మరికొందరికి స్వర్ణసమానమైన కాంతి. భరతశ్రేష్ఠా! కొందరు కృష్ణ మేఘంలా నల్లగా, మరికొందరు ధూమ్రవర్ణంగా ఉన్నారు.
Verse 34
अरुणाभा महाभोगा दीर्घकेश्य: सिताम्बरा: । ऊर्ध्ववेणीधराश्नैव पिड्ाक्ष्यो लम्बमेखला:
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారు అరుణ కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, మహాభోగసంపన్నులై, దీర్ఘకేశులై, శ్వేత వస్త్రధారిణులై ఉన్నారు. వారి జడలు పైకి బిగించబడి, పింగళ నేత్రాలతో, నడుమున దీర్ఘ మేఖలతో విశిష్టంగా కనిపించారు.
Verse 35
कितनोंकी कान्ति अरुणवर्णकी है। वे सभी महान् भोगोंसे सम्पन्न हैं। उनके केश बड़े- बड़े और वस्त्र उज्ज्वल हैं। वे ऊपरकी ओर वेणी धारण करनेवाली, भूरी आँखोंसे सुशोभित तथा लम्बी मेखलासे अलंकृत हैं ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ స్త్రీరూప సత్త్వాలలో కొందరికి పొట్ట వేలాడుతూ దీర్ఘంగా ఉండెను; కొందరికి చెవులు దీర్ఘంగా; మరికొందరికి భారమైన, దీర్ఘమైన స్తనములు. కొందరి కన్నులు తామ్రంలా ఎర్రగా, కొందరి దేహకాంతి తామ్రవర్ణంగా, మరికొందరి కన్నులు హరిత-కృష్ణవర్ణంగా ఉండెను.
Verse 36
वरदा: कामचारिण्यो नित्य॑ प्रमुदितास्तथा । याम्या रौद्रास्तथा सौम्या: कौबेयों5थ महाबला:
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారు వరప్రదాయినులు, ఇష్టానుసారంగా సంచరించువారు, నిత్యం ఆనందమున మునిగియుండువారు. వారిలో కొందరు యమశక్తులు, కొందరు రుద్రశక్తులు, కొందరు సోమశక్తులు, మరికొందరు కుబేరశక్తులు—అందరూ మహాబలసంపన్నులు.
Verse 37
वारुण्यो5थ च माहेन्द्रयस्तथा55ग्नेय्य: परंतप । वायव्यक्षाथ कौमार्यों ब्राह्मययश्व भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ శత్రుసంతాపకా, ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆ మాతృకలలో వరుణుడు, దేవరాజు ఇంద్రుడు, అగ్ని, వాయువు, కుమారుడు, బ్రహ్మ యొక్క శక్తులూ ఉన్నాయి. అవన్నీ మహాబలసంపన్నాలు, స్వేచ్ఛానుసారంగా సంచరించేవి, వరప్రదానంలో సమర్థాలు, నిత్యానందనిమగ్నాలు.
Verse 38
वैष्णव्यश्व तथा सौर्यों वाराह्म॒श्न महाबला: | रूपेणाप्सरसां तुल्या मनोहायों मनोरमा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ మహాబలశాలినీ మాతృకలలో విష్ణువు, సూర్యుడు, మరియు దివ్య వరాహుడి శక్తులూ ఉన్నాయి. అవన్నీ మహాశక్తిసంపన్నాలు; రూపంలో అప్సరసలతో సమానంగా మనోహరమూ, దృష్టికి రమ్యమూ.
Verse 39
परपुष्टोपमा वाक्ये तथद्धर्या धनदोपमा: । शक्रवीर्योपमा युद्धे दीप्त्या वह्विसमास्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—వాక్యంలో అవి కోయిల వలె మధురం; ధైర్యం, సంపదలో ధనదుడు (కుబేరుడు) వలె. యుద్ధంలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వలె వీర్యం చూపుతాయి; కాంతిలో అగ్నివలె ప్రకాశిస్తాయి.
Verse 40
शत्रूणां विग्रहे नित्यं भयदास्ता भवन्त्युत । कामरूपधराश्चैव जवे वायुसमास्तथा,युद्ध छिड़ जानेपर वे सदा शत्रुओंके लिये भयदायिनी होती हैं। वे इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली तथा वायुके समान वेगशालिनी हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—యుద్ధసంఘర్షంలో అవి నిత్యం శత్రువులకు భయంకరమవుతాయి. అవి ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించగలవు; వేగంలో వాయువుతో సమానం.
Verse 41
अचिन्त्यबलवीर्याश्ष तथाचिन्त्यपराक्रमा: । वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतना:,उनके बल, वीर्य और पराक्रम अचिन्त्य हैं। वे वृक्षों, चबूतरों और चौराहोंपर निवास करती हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారి బలం, వీర్యం, పరాక్రమం అచింత్యమైనవి. వారు వృక్షాల వద్ద, చవటర్లపై, నాలుగు దారుల కూడళ్లలో నివసిస్తారు—అటువంటి సీమాంత స్థలాలే వారి నివాసాలు.
Verse 42
गुहाश्मशानवासिन्य: शैलप्रस्रवणालया: । नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा,गुफाएँ, श्मशान, पर्वत और झरने भी उनके निवासस्थान हैं। वे नाना प्रकारके आभूषण, पुष्पहार और वस्त्र धारण करती हैं
వారు గుహలలోను శ్మశానాలలోను నివసిస్తూ, పర్వతాలు మరియు జలపాతాల మధ్యనే తమ నివాసాలను చేసుకొంటారు. నానావిధ ఆభరణాలతో అలంకృతులై, వివిధ పుష్పమాలలు మరియు వస్త్రాలను కూడా ధరించుచున్నారు.
Verse 43
नानाविचित्रवेषाश्न नानाभाषास्तथैव च । एते चान्ये च बहवो गणा: शत्रुभयंकरा:
వారు నానావిధ విచిత్ర వేషాలను ధరించుచుండిరి; అలాగే అనేక భాషలలో మాట్లాడుచుండిరి. వీరు మరియు వీరితో సమానమైన మరెన్నో గణములు శత్రువులకు భయంకరములై యుండిరి.
Verse 44
ततः शक््त्यस्त्रमददद् भगवान् पाकशासन:
అనంతరం, నృపశ్రేష్ఠా, పాకశాసనుడైన ఇంద్రుడు దేవద్రోహుల వినాశార్థం కుమార కార్తికేయునికి ‘శక్తి’ అనే అస్త్రాన్ని ప్రసాదించాడు. అలాగే మహానాదమును కలిగించే, విస్తారమైన, ప్రకాశవంతమైన శ్వేతకాంతితో దీప్తమగు ఒక మహాఘంటను కూడా ఇచ్చాడు.
Verse 45
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑में बलरामजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानके प्रसंगरें स्कन््दका अभिषेकाविषयक पैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజశార్దూలా, దేవద్వేషుల వినాశార్థం పాకశాసనుడైన ఇంద్రుడు కుమార కార్తికేయునికి ‘శక్తి’ అనే అస్త్రాన్ని ప్రసాదించాడు. అలాగే మహానాదమును కలిగించే, విస్తారమైన, ప్రకాశవంతమైన శ్వేతకాంతితో దీప్తమగు ఒక మహాఘంటను కూడా ఇచ్చాడు.
Verse 46
अरुणादित्यवर्णा च पताकां भरतर्षभ । ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—భరతర్షభా, పశుపతియైన శివుడు అతనికి అరుణుడి వర్ణముతో, సూర్యుని సమానంగా ప్రకాశించే ఒక పతాకాన్ని, అలాగే తన సమస్త భూతగణముల మహాసేనను కూడా ప్రసాదించాడు. రాజా, ఆ మహాబలుడు బాలుడే అయినప్పటికీ సేనానిగా నియమింపబడెను. కనుక, ఓ భారతా, నీవు అడిగినదంతా సందర్భసహితంగా నేను వివరించితిని—సమవేత దేవతలు భగవాన్ స్కందుని ఎలా అభిషేకించిరో, మరియు బాల్యములోనే ఆ పరాక్రమశాలి కుమారుని సేనాపతిగా ఎలా నియమించిరో.
Verse 47
उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम् । अजेयां स्वगणैर्युक्तां नाम्ना सेनां धनंजयाम्
అతడు ‘ధనంజయా’ అనే పేరుగల సేనను చూచెను—భయంకరమైనది, నానావిధ ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైనది, తపస్సు-వీరత్వ-బలసంపన్నమైనది, స్వగణములతో యుక్తమై అజేయమైనది.
Verse 48
रुद्रतुल्यबलैर्युक्तां योधानामयुतैस्त्रिभि: । न सा विजानाति रणात् कदाचिद् विनिवर्तितुम्
రుద్రసమాన బలముగల ముప్పై వేల యోధులతో యుక్తమైన ఆ సేన యుద్ధరంగం నుండి ఎప్పుడూ వెనుదిరగడం ఎరుగదు—సమరంలో అచంచలంగా నిలుస్తుంది.
Verse 49
वह भयंकर सेना धनंजय नामसे विख्यात थी। उसमें सभी सैनिक नाना प्रकारके अस्त्र, शस्त्र, तपस्या, बल और पराक्रमसे सम्पन्न थे। रुद्रके समान बलशाली तीस हजार रुद्रगणोंसे युक्त वह सेना शत्रुओंके लिये अजेय थी। वह कभी भी युद्धसे पीछे हटना जानती ही नहीं थी ।।
ఆ భయంకర సేన ‘ధనంజయ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. అందులోని యోధులందరూ నానావిధ అస్త్రశస్త్రసంపన్నులు, తపస్సు, బలం, పరాక్రమాలలో నిపుణులు. రుద్రసమాన బలముగల ముప్పై వేల రుద్రగణములతో యుక్తమైన ఆ సేన శత్రువులకు అజేయం; అది ఎప్పుడూ సమరమునుండి వెనుదిరగడం ఎరుగదు. అప్పుడు భగవాన్ విష్ణువు కుమారునికి బలవర్ధకమైన వైజయంతీ మాలనిచ్చెను; ఉమా సూర్యసమాన కాంతిగల రెండు నిర్మల వస్త్రాలను ప్రసాదించెను.
Verse 50
गड़ा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्धवमुत्तमम् । ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पति:,गंगाने कुमारको प्रसन्नतापूर्वक एक दिव्य और उत्तम कमण्डलु दिया, जो अमृत प्रकट करनेवाला था। बृहस्पतिजीने दण्ड प्रदान किया
గంగా దేవి ప్రసన్నతతో కుమారునికి అమృతాన్ని ప్రసవింపజేసే దివ్యమైన, ఉత్తమమైన కమండలువును ఇచ్చెను; అలాగే బృహస్పతి దండమును ప్రసాదించెను.
Verse 51
गरुडो दयितं पुत्र मयूरं चित्रबर्हिणम् । अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम्
గరుడుడు తన ప్రియపుత్రుడైన చిత్రబర్హి మయూరమును ప్రసాదించెను; అరుణుడు కూడా తామ్రచూడుడనే ‘చరణాయుధం’ (పాదాలతో దాడి చేసే పక్షి) ను అర్పించెను.
Verse 52
गरुडने विचित्र पंखोंसे सुशोभित अपना प्रिय पुत्र मयूर भेंट किया। अरुणने लाल शिखावाले अपने पुत्र ताम्रचूड (मुर्ग)-को समर्पित किया, जिसका पैर ही आयुध था ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజు వరుణుడు మహాబలపరాక్రమములతో కూడిన ఒక నాగాన్ని సమర్పించాడు. అనంతరం ప్రభువు బ్రహ్మదేవుడు బ్రాహ్మణభక్తుడైన ధర్మనిష్ఠునికి కృష్ణాజినాన్ని దానమిచ్చాడు.
Verse 53
सैनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्थ ह
వైశంపాయనుడు పలికెను—సేనాపతి పదవిని పొందిన స్కందుడు దేవగణముల మధ్య నిలిచెను.
Verse 54
शुशुभे ज्वलितोडर्चिष्मान् द्वितीय इव पावक: । देवताओंका सेनापतित्व पाकर तेजस्वी स्कन्द अपने तेजसे प्रज्वलित हो दूसरे अग्निदेवके समान सुशोभित होने लगे ।। ५३ $ ।। ततः पारिषदैश्वैव मातृभिश्न समन्वित:
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవసేనాధిపత్యాన్ని పొందిన తేజస్వి స్కందుడు తన తేజస్సుతో జ్వలించి రెండవ అగ్నిదేవునివలె ప్రకాశించాడు. ఆపై పార్షదులుతోను మాతృగణములతోను సమన్వితుడయ్యెను.
Verse 55
ययौ दैत्यविनाशाय ह्वादयन् सुरपुड्गवान् । तदनन्तर अपने पार्षदों तथा मातृकागणोंके साथ कुमार कार्तिकेयने देवेश्वरोंको आनन्द प्रदान करते हुए दैत्योंके विनाशके लिये प्रस्थान किया ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—దైత్యవినాశార్థం ఆయన బయలుదేరి దేవశ్రేష్ఠులను ఆనందింపజేసెను.
Verse 56
सभेरीशड्खमुरजा सायुधा सपताकिनी । शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरिव शोभिता
వైశంపాయనుడు పలికెను—భేరీ, శంఖ, మురజముల ధ్వనితో మార్మోగుతూ, ఆయుధసజ్జమై, పతాకాధ్వజములతో కూడిన ఆ సేన, దీప్తులతో అలంకృతమైన శరదాకాశంలా ప్రకాశించింది.
Verse 57
नैर््नतों (भूतगणों)-की वह भयंकर सेना घंटा, भेरी, शंख और मृदंगकी ध्वनिसे गूँज रही थी। उसकी ऊँचे उठी हुई पताकाएँ फहरा रही थीं। अस्त्र-शस्त्रों और पताकाओंसे सम्पन्न वह विशाल वाहिनी नक्षत्रोंसे सुशोभित शरत्कालके आकाशकी भाँति शोभा पा रही थी।।
అనంతరం దేవసమూహములు మరియు నానావిధ భూతగణములు, అవ్యగ్రులై ఏకాగ్రచిత్తులై, భేరీలు మరియు అనేక శంఖములను మ్రోగించసాగారు. గంటా-భేరీ-శంఖ-మృదంగ ధ్వనుల భయంకర నినాదంతో దిక్కులు మార్మోగెను; ఎగసిన ధ్వజములతో ఆ మహావాహిని శరదృతువులో నక్షత్రాలచే అలంకృతమైన ఆకాశంలా శోభించెను.
Verse 58
पटहान् झर्मरांश्वैव क्रकनचान् गोविषाणकान् । आडबम्बरान् गोमुखांश्व डिण्डिमांश्व महास्वनान्
తదుపరి వారు వరుసగా అనేక రకాల యుద్ధవాద్యాలను మ్రోగించారు—పటహాలు, ఝర్మరాలు (ఝాంఝలు), క్రకచాలు, గోవిషాణాలు, గంభీర ఆడంబరాలు, గోముఖాలు, మహానాదములు చేసే డిండిమాలు. ఆ పెరుగుతున్న కోలాహలంలో మాటలకన్నా సమూహ సంకల్పమే నాదరూపంగా వెలిసింది.
Verse 59
तुष्ठवुस्ते कुमारं तु सर्वे देवा: सवासवा: । जगुश्न देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:,फिर इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता कुमारकी स्तुति करने लगे। देव-गन्धर्व गाने और अप्सराएँ नाचने लगीं
అప్పుడు ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు ఆ కుమారుని స్తుతించసాగారు. దేవగంధర్వులు గానము చేయగా, అప్సరాగణములు నర్తించాయి—యుద్ధపు కఠిన వాతావరణంలోనూ ఇది దివ్య అనుమోదనకు మంగళ సూచకమైంది.
Verse 60
ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशे भ्यो वरं ददौ । रिपून् हन्तास्मि समरे ये वो वधचिकीर्षव:
అప్పుడు ప్రీతిచెంది కుమార మహాసేనుడు త్రిదశులకు ఈ వరమిచ్చెను—“మీ వధను కోరువారైన శత్రువులను నేను సమరభూమిలో సంహరించెదను.” అనుగ్రహమునుండి పుట్టిన ఈ వాక్యం ధర్మపక్ష రక్షణకు సంకల్పమైంది.
Verse 61
प्रतिगृह वरं देवास्तस्माद् विबुधसत्तमात् । प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान् रिपून्,उन सुरश्रेष्ठ कुमारसे वह वर पाकर महामनस्वी देवता बड़े प्रसन्न हुए और अपने शत्रुओंको मरा हुआ ही मानने लगे
ఆ దేవశ్రేష్ఠుని నుండి వరము స్వీకరించిన మహాత్మ దేవతలు పరమానందంతో నిండిపోయారు. ప్రీతాత్ములై వారు తమ శత్రువులను ఇప్పటికే నిహతులైనట్లే భావించారు—ఆ వరదానం విజయనిశ్చయాన్ని వారి హృదయాల్లో దృఢం చేసింది.
Verse 62
सर्वेषां भूतसंघानां हर्षान्नाद: समुत्थित: । अपूरयत लोकांस्त्रीन् वरे दत्ते महात्मना,महात्मा कुमारके वर देनेपर सम्पूर्ण भूतसमुदायोंने जो हर्षनाद किया, वह तीनों लोकोंमें गँँज उठा
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ మహాత్ముడు కుమారునికి వరమిచ్చిన వేళ, సమస్త భూతసంఘములలో హర్షనాదము ఉద్భవించి, అది మూడు లోకములను నింపి మార్మోగెను।
Verse 63
स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः । वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थ च दिवौकसाम्,तत्पश्चात् विशाल सेनासे घिरे हुए स्वामी महासेन युद्धमें दैत्योंका वध और देवताओंकी रक्षा करनेके लिये आगे बढ़े
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆపై మహాసేనుడు మహత్తర సేనచే పరివృతుడై, యుద్ధమున దైత్యుల వధకై మరియు దివౌకసుల రక్షణకై ముందుకు సాగెను।
Verse 64
व्यवसायो जयो धर्म: सिद्धिर्लक्ष्मीर्धृति: स्मृति: । महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ నరాధిపా! దృఢనిశ్చయము, విజయము, ధర్మము, సిద్ధి, లక్ష్మి, ధృతి, స్మృతి—ఇవన్నీ మహాసేనుని సైన్యమునకు ముందుగా నడిచెను।
Verse 65
नरेश्वरर उस समय व्यवसाय (दृढ़ निश्चय), विजय, धर्म, सिद्धि, लक्ष्मी, धृति और स्मृति --ये सब-के-सब महासेनके सैनिकोंके आगे-आगे चलने लगे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— అప్పుడు భయంకరరూపిణి దేవి, చేతులలో శూలమును ముద్గరమును ధరించి, జ్వలిత అలాతమును పట్టుకొని, విచిత్రాభరణములు మరియు కవచముతో ప్రకాశిస్తూ ముందుకు సాగెను।
Verse 66
गदामुसलनाराचशक्तितोमरहस्तया । दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गृह:
వైశంపాయనుడు పలికెను— గద, ముసలము, నారాచము, శక్తి, తోమరము చేతబట్టి, గర్వసింహనాదముతో గర్జిస్తూ నినదించుచూ గృహమునకు ప్రయాణమయ్యెను।
Verse 67
वह सेना बड़ी भयंकर थी। उसने हाथोंमें शूल, मुदू्गर, जलते हुए काठ, गदा, मुसल, नाराच, शक्ति और तोमर धारण कर रखे थे। सारी सेना विचित्र आभूषणों और कवचोंसे सुसज्जित थी तथा दर्पयुक्त सिंहके समान दहाड़ रही थी, उस सेनाके साथ सिंहनाद करके कुमार कार्तिकिय युद्धके लिये प्रस्थित हुए ।।
ఆ సేన మహాభయంకరమైనది. వారి చేతుల్లో శూలం, ముద్గరం, మండుతున్న కట్టెలు, గద, ముసలం, నారాచం, శక్తి, తోమరం వంటి ఆయుధాలు ఉన్నాయి. విచిత్రాభరణాలు, కవచాలతో సుసజ్జితమై, దర్పభరిత సింహంలా గర్జిస్తూ నిలిచింది. ఆ సేనతో కలిసి సింహనాదం చేస్తూ కుమార కార్తికేయుడు యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. అతనిని చూచి సమస్త దైత్యులు, దానవులు, రాక్షసులు భయంతో కలవరపడి అన్ని దిశలకూ చెల్లాచెదురై పారిపోయారు.
Verse 68
अभ्यद्रवन्त देवास्तान् विविधायुधपाणय: । दृष्टवा च स ततः क्रुद्ध: स्कन्दस्तेजोबलान्वित:
అప్పుడు దేవతలు నానావిధ ఆయుధాలు చేతబట్టి వారిపై దూసుకెళ్లారు. అది చూసి తేజస్సు, బలంతో సంపన్నుడైన స్కందుడు క్రోధంతో ఉప్పొంగాడు.
Verse 69
शकक््त्यस्त्रं भगवान् भीम॑ पुनः: पुनरवाकिरत् । आदथधच्चात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानल:
అప్పుడు భగవాన్ భీముడు మళ్లీ మళ్లీ శక్తి-అస్త్రాన్ని వర్షింపజేశాడు. అనంతరం హవిస్సుతో పెరిగే అగ్నిలా, తన అంతర్గత తేజస్సును సమీకరించి స్థిరపరచుకున్నాడు.
Verse 70
देवता अपने हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र ले उन दैत्योंका पीछा करने लगे। यह सब देखकर तेज और बलसे सम्पन्न भगवान् स्कन्द कुपित हो उठे और शक्ति नामक भयानक अस्त्रका बारंबार प्रयोग करने लगे। उन्होंने उसमें अपना तेज स्थापित कर दिया था और वे उस समय घीसे प्रज्वलित हुई अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे ।।
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు—ఓ మహారాజా! అపార తేజస్సుతో ప్రకాశించే స్కందుడు శక్తి అనే భయంకర అస్త్రాన్ని పదేపదే ప్రయోగించగా, దాని జ్వాల ఉల్కలా భూమిపై పడసాగింది.
Verse 71
महाराज! अमित तेजस्वी स्कन्दके द्वारा शक्तिका बारंबार प्रयोग होनेसे पृथ्वीपर प्रज्वलित उल्का गिरने लगी ।। संह्ादयन्तश्न तथा निर्घाताश्चापतन् क्षितौ । यथान्तकालसमये सुघोरा: स्युस्तथा नूप
మహారాజా! అపార తేజస్సుగల స్కందుడు శక్తిని పదేపదే విసిరినందున భూమిపై మండుతున్న ఉల్కలు పడసాగాయి. గర్జనలు, భయంకర ఘాతాలు నేలపై పడుతూ వినిపించాయి—ప్రళయకాలపు అతి ఘోర సూచనలు వచ్చినట్లుగా, ఓ నృపా!
Verse 72
नरेश्वर! जैसे प्रलयके समय अत्यन्त भयंकर वज्र भारी गड़गड़ाहटके साथ पृथ्वीपर गिरने लगते हैं, उसी प्रकार उस समय भी भीषण गर्जनाके साथ वज्रपात होने लगा ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా! ప్రళయకాలంలో భయంకరమైన వజ్రాలు ఘనమైన, భీతికర గర్జనతో భూమిపై పడిపోవునట్లు, అట్లే ఆ సమయంలో కూడా ఘోర గర్జనల మధ్య వజ్రపాతము ప్రారంభమైంది. అగ్నిపుత్రుడు ఒక్కసారి అత్యంత భయంకరమైన శక్తిని విసిరినపుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, దానినుండి అసంఖ్యాక—కోట్లకొద్దీ—శక్తులు ఉద్భవించి కురిసిపడసాగినవి।
Verse 73
ततः प्रीतो महासेनो जघान भगवान् प्रभु: । दैत्येन्द्रे तारकं नाम महाबलपराक्रमम्
అప్పుడు ప్రసన్నుడైన భగవాన్ మహాసేనుడు, సర్వాధికారసంపన్న ప్రభువు, మహాబలపరాక్రమాలతో ప్రసిద్ధుడైన దానవాధిపతి—తారకనామ దైత్యేంద్రుని—సంహరించాడు।
Verse 74
वृतं दैत्यायुतैवरिबलिभिदीशभिनृप । इससे प्रभावशाली भगवान् महासेन बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने महान् बल एवं पराक्रमसे सम्पन्न उस दैत्यराज तारकको मार गिराया, जो एक लाख बलवान एवं वीर दैत्योंसे घिरा हुआ था ।।
లక్షమంది వీర దైత్యులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ దైత్యరాజు తారకుని, శత్రుసేనను ఛేదించే ప్రభువు యుద్ధరంగంలో సంహరించాడు. అలాగే సంగ్రామంలో ఎనిమిది ‘పద్మ’ విభాగాలతో ఆవరించబడిన మహిషరూప శత్రువుని కూడా ఆయన వధించాడు।
Verse 75
त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम् । हृदोदरं नि्खर्वैश्व वृतं दशभिरीश्वर:
పది దళాలతో ఆవరించబడిన త్రిపాదుని కూడా ప్రభువు అసంఖ్యాక—లక్షల—బలాలతో సంహరించాడు. అలాగే పది నిఖర్వ యోధులు మరియు పది రక్షకులతో కాపాడబడిన హృదోదరుని కూడా ఈశ్వరుడు వధించాడు।
Verse 76
जघानानुचरै: सार्थ विविधायुधपाणिशभि: । साथ ही उन्होंने युद्धस्थलमें आठ पद्म दैत्योंसे घिरे हुए महिषासुरका, दस लाख असुरोंसे सुरक्षित त्रिपादका और दस निखरव दैत्य-योद्धाओंसे घिरे हुए हदोदरका भी नाना प्रकारके आयुधधारी अनुचरोंसहित वध कर डाला ।।
వివిధ ఆయుధాలు ధరించిన తన అనుచరులతో కలిసి ఆయన వారందరినీ వధించాడు. ఓ రాజా! శత్రువులు పడిపోతుండగా, కుమారుని అనుచరులు మహానాదం చేసి దశదిశలను మార్మోగించారు. విజయానందంతో వారు నర్తిస్తూ, ఎగిరికూదుతూ, గట్టిగా నవ్వసాగారు।
Verse 77
कुमारानुचरा राजन् पूरयन्तो दिशो दश । ननृतुश्च ववल्गुश्न जहसुश्च मुदान्विता:
రాజేంద్రా! శత్రువులు పడిపోవడం ప్రారంభించిన వేళ కుమారుని అనుచరులు దశదిశల్ని నింపుతూ ఘోరంగా గర్జించారు. ఆనందోన్మత్తులై వారు నర్తించి, దూకి, పెద్దగా నవ్వారు.
Verse 78
शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोडर्चिर्भि: समन्ततः । त्रैलोक्यं त्रासितं सर्व जृम्भभाणाभिरेव च,राजेन्द्र! उस शक्तिनामक अस्त्रकी सब ओर फैलती हुई ज्वालाओंसे सारी त्रिलोकी थर्रा उठी
రాజేంద్రా! శక్తి అనే అస్త్రం విడిచిన వెంటనే దాని జ్వాలలు అన్ని వైపులా వ్యాపించాయి. దాని భయంకర గర్జనతో, అకస్మాత్తుగా విస్తరించిన ప్రభావంతో సమస్త త్రిలోకం కంపించింది.
Verse 79
दग्धा: सहस्रशो दैत्या नादै: स्कन्दस्य चापरे | पताकयावधूताश्न हता: केचित् सुरद्विष:
ఆ శక్త్యస్త్రాగ్నిలో వేలాది దైత్యులు దగ్ధమై భస్మమయ్యారు. మరికొందరు స్కందుని సింహనాదం మాత్రమే విని ప్రాణాలు విడిచారు; కొందరు దేవద్వేషులు ఆయన ధ్వజం ఊపిరితోనే కంపించి మరణించారు.
Verse 80
केचिद् घण्टारवत्रस्ता निषेदुर्वसुधातले । केचित् प्रहरणैश्छिन्ना विनिष्पेतुर्गतायुष:
కొంతమంది దైత్యులు గంటానాదంలాంటి ఆ ఘోరధ్వనికి భయపడి నేలపై కూర్చున్నారు. మరికొందరు ఆయుధాఘాతాలతో ఛిన్నభిన్నమై, ప్రాణాలు విడిచి భూమిపై పడిపోయారు.
Verse 81
एवं सुरद्विषोडनेकान् बलवानाततायिन: । जघान समरे वीर: कार्तिकेयो महाबल:
ఇలా మహాబలశాలి వీరుడు కార్తికేయుడు సమరరంగంలో దేవద్వేషులైన, బలవంతులైన, ఆతతాయులైన అనేక మందిని సంహరించాడు.
Verse 82
इस प्रकार महाबली शक्तिशाली वीर कार्तिकेयने समरांगणमें अनेक आततायी देवद्रोहियोंका संहार कर डाला ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— బాణుడనె దైత్యుడు ఉండెను; అతడు మహాబలి బలియొక్క మహాపరాక్రమశాలి కుమారుడు. క్రౌంచ పర్వతాన్ని ఆశ్రయించి దేవసమూహాలను నిరంతరం బాధించుచుండెను.
Verse 83
तमभ्ययान्महासेन: सुरशत्रुमुदारधी: । स कार्तिकेयस्य भयात् क्रौज्चं शरणमीयिवान्
అప్పుడు ఉదారబుద్ధిగల మహాసేనుడు దేవశత్రువుపై దాడికి ముందుకు సాగెను. కాని కార్తికేయుని భయంతో ఆ శత్రువు క్రౌంచ పర్వతాన్ని శరణు కోరెను.
Verse 84
उदारबुद्धि महासेनने उस दैत्यपर भी आक्रमण किया। तब वह कार्तिकेयके भयसे क्रौंच पर्वतकी शरणमें जा छिपा ।।
అప్పుడు భగవాన్ కార్తికేయుడు మహాక్రోధంతో ఉప్పొంగెను. క్రౌంచ పక్షుల కేకలతో మార్మోగుచున్న క్రౌంచ పర్వతాన్ని అగ్నిదత్త శక్తితో ఆయన చీల్చివేశెను.
Verse 85
स शालस्कन्धशबलं त्रस्तवानरवारणम् | प्रोड्डीनोदभ्रान्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम्
అది శాలవృక్ష కాండంలా మచ్చలమచ్చలుగా ఉండెను; వానరులను, గజరాజులను కూడా భయపెట్టెను. పక్షులు గందరగోళంగా ఎగిరిపోయెను; సర్పాలు భయంతో బయటికి దూకెను.
Verse 86
गोलाड्गूलर्क्षसंघैश्व द्रवद्धिरनुनादितम् । कुरजड्भमविनिर्धोषनिनादितवनान्तरम्
అడవిలో అంతటా పరుగెత్తుచున్న ఎలుగుబంట్లూ ఇతర వన్యమృగసమూహాల అరుపులతో ప్రతిధ్వనించెను; అలాగే కురువుల అవ్యవస్థిత గందరగోళ కేకల ఘోరనాదం కూడా వనాంతరాన్ని నింపెను.
Verse 87
विनिष्पतद्धिः शरभै: सिंहैश्न सहसा द्रुतैः । शोच्यामपि दशां प्राप्तो रराजेव स पर्वत:
వేగంగా అకస్మాత్తుగా దూకి దాడి చేసిన శరభులు, సింహులు చీల్చి గాయపరిచినా, దయనీయ స్థితికి చేరినప్పటికీ, ఆ పర్వతం కఠినమైన అక్షయ కాంతితో ఇంకా ప్రకాశించుచున్నట్లు కనిపించింది।
Verse 88
क्रौंच पर्वत शालवृक्षके तनोंसे भरा हुआ था। वहाँके वानर और हाथी संत्रस्त हो उठे थे
క్రౌంచ పర్వతం శాలవృక్షాలతో నిండినదిగా కనిపించింది. అక్కడ వానరులు, ఏనుగులు భయంతో కలవరపడ్డారు; పక్షులు భీతితో ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాయి; సర్పాలు నేలకొరిగాయి. దీర్ఘపుచ్చాల వానరుల గుంపులు, ఎలుగుబంట్ల సమూహాలు పారిపోతుండగా వారి కేకలతో పర్వతం మార్మోగింది. జింకల ఆర్తనాదాలతో అరణ్యప్రాంతం ప్రతిధ్వనించింది. గుహల నుంచి అకస్మాత్తుగా బయటికి వచ్చి భయంతో పరుగెత్తిన సింహాలు, శరభాలు ఆ పర్వతాన్ని దయనీయ స్థితికి నెట్టాయి—అయినా అది ఏదో విచిత్రమైన శోభతో ఇంకా అలంకృతమై కనిపించింది. శిఖరనివాసులైన విద్యాధరులు, కిన్నరులు కూడా శక్తి-అస్త్రప్రహారంతో లేచిన ఘోరధ్వనికి కలతచెంది ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయారు।
Verse 89
ततो दैत्या विनिष्पेतु: शतशो5थ सहस्रश: । प्रदीप्तात् पर्वतश्रेष्ठाद् विचित्राभरणस्रज:,तत्पश्चात् उस जलते हुए श्रेष्ठ पर्वतसे विचित्र आभूषण और माला धारण करनेवाले सैकड़ों और हजारों दैत्य निकल पड़े
ఆపై ఆ జ్వలిస్తున్న శ్రేష్ఠ పర్వతం నుంచి విచిత్ర ఆభరణాలు, మాలలు ధరించిన వందలూ వేలలూ దైత్యులు ఒక్కసారిగా బయటికి దూకి వచ్చారు।
Verse 90
तान् निजघ्नुरतिक्रम्य कुमारानुचरा मृथे । स चैव भगवान ब्रुद्धो दैत्येन्द्रस्य सुतं तदा
యుద్ధంలో కుమారులను దాటి వారు ఆ అనుచరులను సంహరించారు; అదే సమయంలో భగవాన్ వృద్ధుడు (కృపాచార్యుడు) కూడా దైత్యేంద్రుని కుమారుణ్ని కూలదోశాడు।
Verse 92
बहुधा चैकधा चैव कृत्वा$5त्मानं महाबल: । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाबली अग्निपुत्र कार्तिकेयने अपने-आपको एक और अनेक रूपोंमें प्रकट करके शक्तिद्वारा क्रौंच पर्वतको विदीर्ण कर डाला ।।
మహాబలశాలి అగ్నిపుత్రుడు కార్తికేయుడు తనను తాను ఒక్క రూపంగా కూడా, అనేక రూపాలుగా కూడా ప్రకటించాడు. యుద్ధంలో అతడు శక్తిని విసిరాడు; శత్రువులను సంహరించి ఆ శక్తి మళ్లీ మళ్లీ అతని చేతికే తిరిగి వచ్చేది. ఆ శక్తితోనే అతడు క్రౌంచ పర్వతాన్ని చీల్చివేశాడు; వందల దైత్యులు హతమయ్యారు।
Verse 93
एवंप्रभावो भगवांस्ततो भूयश्न पावकि: । शौर्यादिगुणयोगेन तेजसा यशसा श्रिया
ఈ విధంగా అసాధారణ ప్రభావంతో యుక్తుడైన ఆ పూజ్యుడు పావకి (అగ్ని) మళ్లీ శౌర్యాది గుణసంయోగంతో తేజస్సు, యశస్సు, శ్రీతో ప్రకాశించాడు।
Verse 94
ततः स भगवान् देवो निहत्य विबुधद्विष:
అనంతరం ఆ భగవాన్ దేవుడు దేవతల శత్రువును సంహరించాడు।
Verse 95
सभाज्यमानो विबुधै: परं हर्षमवाप ह | तदनन्तर भगवान् स्कन्ददेव देवशत्रुओंका संहार करके देवताओंसे सेवित हो अत्यन्त आनन्दित हुए ।। ततो दुन्दुभयो राजन् नेदु: शड्खाश्न॒ भारत
దేవతల సభలో సత్కరింపబడి ఆయన పరమ హర్షాన్ని పొందాడు। అనంతరం భగవాన్ స్కందదేవుడు దేవశత్రువులను సంహరించి దేవతల సేవతో పరమానందంతో ఉల్లసించాడు। ఆపై, ఓ రాజా, దుందుభులు మ్రోగాయి; ఓ భారతా, శంఖధ్వనিও వినిపించింది।
Verse 96
मुमुचुर्देवयोषा श्च पुष्पवर्षमनुत्तमम् । योगिनामीश्वरं देवे शतशशो5थ सहस्रश:
దేవాంగనులు అనుత్తమమైన పుష్పవర్షాన్ని కురిపించారు। తరువాత వందలుగా, వేలుగా దేవతలు యోగుల ఈశ్వరుడైన ఆ దేవుని సత్కరించారు।
Verse 97
भरतवंशी नरेश! तत्पश्चात् दुन्दुभियाँ बज उठीं, शंखोंकी ध्वनि होने लगी, सैकड़ों और हजारों देवांगनाएँ योगीश्वर स्कन्ददेवपर उत्तम फूलोंकी वर्षा करने लगीं ।।
భరతవంశీయ నరేశా! ఆ తరువాత దుందుభులు మ్రోగాయి, శంఖధ్వని వినిపించింది. వందలుగా, వేలుగా దేవాంగనులు యోగీశ్వరుడైన స్కందదేవునిపై ఉత్తమ పుష్పవర్షాన్ని కురిపించారు. దివ్య సుగంధాన్ని మోసుకొచ్చే పుణ్యమైన గాలి వీచింది. గంధర్వులు మరియు యజ్ఞపరాయణ మహర్షులు ఆనందంతో ఆయనను స్తుతించారు।
Verse 98
दिव्य फूलोंकी सुगन्ध लेकर पवित्र वायु चलने लगी। गन्धर्व और यज्ञपरायण महर्षि उनकी स्तुति करने लगे ।। केचिदेनं व्यवस्यन्ति पितामहसुतं प्रभुम् सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्म॒योनिं तमग्रजम्
దివ్య పుష్పాల సువాసనను మోసుకొచ్చే పవిత్ర వాయువు వీచసాగింది. గంధర్వులు, యజ్ఞపరాయణ మహర్షులు ఆయనను స్తుతించసాగారు. కొందరు ఆయనను పితామహుడు బ్రహ్మ యొక్క పుత్రుడు, సమస్తుల అగ్రజుడు, బ్రహ్మవిద్యకు ఆదియోని అయిన ప్రభువు సనత్కుమారుడని నిర్ధారించారు.
Verse 99
कोई उनके विषयमें यह निश्चय करने लगे कि “ये ब्रह्माजीके पुत्र, सबके अग्रज एवं ब्रह्मयोनि सनत्कुमार हैं' ।।
కొందరు ‘ఇయన బ్రహ్మదేవుని పుత్రుడు, సమస్తుల అగ్రజుడు, బ్రహ్మయోని సనత్కుమారుడు’ అని నిశ్చయించారు. మరికొందరు ఆయనను మహేశ్వరుని పుత్రుడని, కొందరు విభావసు (అగ్ని) పుత్రుడని; ఇంకొందరు ఉమా పుత్రుడని, కృత్తికల పుత్రుడని, గంగాపుత్రుడని కూడా చెప్పసాగారు.
Verse 100
एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम् | योगिनामीश्वरं देवे शतशशो5थ सहस्रश:
ఆ మహాబలవంతుడైన దేవుడు—దేవదేవుడు, యోగుల ఈశ్వరుడు—ఒక రూపంగా, రెండు రూపాలుగా, నాలుగు రూపాలుగా; మరల వందలుగా, వేలలుగా తన మహిమను ప్రదర్శిస్తాడు.
Verse 101
उन महाबली योगेश्वर स्कन्ददेवको लोग एक, दो, चार, सौ तथा सहस्ौरों रूपोंमें देखते और जानते हैं ।।
ప్రజలు ఆ మహాబలవంతుడైన యోగేశ్వరుడు స్కందదేవుని ఒక రూపంగా, రెండు రూపాలుగా, నాలుగు రూపాలుగా, వందలుగా, వేలలుగా దర్శించి తెలుసుకుంటారు. ఓ రాజా! కార్తికేయుని అభిషేక వృత్తాంతాన్ని నేను నీకు ఇలా చెప్పాను. ఇప్పుడు సరస్వతీ నదిలోని ఆ శ్రేష్ఠ తీర్థపు పుణ్యతను విను.
Verse 102
बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु । कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम्,महाराज! कुमार कार्तिकेयके द्वारा देवशत्रुओंके मारे जानेपर वह श्रेष्ठ तीर्थ दूसरे स्वर्गके समान सुखदायक हो गया
మహారాజా! కుమారుడు దేవశత్రువులను సంహరించిన తరువాత ఆ శ్రేష్ఠ తీర్థం రెండవ స్వర్గమైన త్రివిష్టపంలా ఆనందదాయకమైంది.
Verse 103
ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीश: पृथक् पृथक् ददौ नैर्ऋतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्यं पावकात्मज:
అక్కడే నిలిచి ప్రభువు స్కందుడు వేర్వేరు ఐశ్వర్యాలను విడివిడిగా ప్రసాదించాడు. అగ్నిపుత్రుడు తన సేనలోని ప్రధానాధికారులకు త్రిలోక పాలనభారాన్ని అప్పగించాడు.
Verse 104
एवं स भगवांस्तस्मिंस्तीर्थे दैत्यकुलान्तक: । अभिषिक्तो महाराज देवसेनापति: सुरै:,महाराज! इस प्रकार दैत्यकुलविनाशक देवसेनापति भगवान् स्कन्दका उस तीर्थमें देवताओंद्वारा अभिषेक किया गया
మహారాజా! ఈ విధంగా ఆ తీర్థంలో దైత్యకులాంతకుడైన దేవసేనాపతి భగవాన్ స్కందుని దేవతలు అభిషేకించారు.
Verse 105
तैजसं नाम तत् तीर्थ यत्र पूर्वमपां पति: । अभिषिक्त: सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ)]ी वह तैजस नामका तीर्थ है, जहाँ पहले जलके स्वामी वरुणदेवका देवताओंद्वारा अभिषेक किया गया था
భరతశ్రేష్ఠా! ఆ తీర్థం ‘తైజసం’ అని ప్రసిద్ధి; అక్కడ పూర్వకాలంలో జలాధిపతి వరుణుని దేవగణాలు అభిషేకించారు.
Verse 106
अमि्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्द चाभ्यर्च्य लाड्ली । ब्राह्मणेभ्यो ददौ रुक्मं वासांस्याभरणानि च
ఆ శ్రేష్ఠ తీర్థంలో హలధర బలరాముడు స్నానం చేసి స్కందదేవుని ఆరాధించాడు; తరువాత బ్రాహ్మణులకు స్వర్ణం, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు దానమిచ్చాడు.
Verse 107
उषित्वा रजनीं तत्र माधव: परवीरहा । पूज्य तीर्थवरं तच्च स्पृष्टवा तोयं च लाड़ली
అక్కడ ఒక రాత్రి నివసించిన పరవీరహా మాధవుడు ఆ శ్రేష్ఠ తీర్థాన్ని పూజించాడు; దాని జలాన్ని స్పర్శించి ముందుకు సాగాడు.
Verse 108
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिमूच्छसि । यथाभिषिक्तो भगवान् स्कन्दो देवै: समागतै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—నీవు నన్ను పదేపదే అడిగి తెలుసుకోవాలని కోరినదంతా నేను నీకు పూర్తిగా వివరించాను—సమవేత దేవతలు కూడినప్పుడు భగవాన్ స్కందుడు ఏ విధంగా అభిషిక్తుడయ్యాడో అది.
Verse 293
एकचन्द्रा मेघकर्णा मेघमाला विरोचना । कुरुवंशी! भरतकुलनन्दन! राजेन्द्र! वे नाम इस प्रकार हैं--प्रभावती
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారి పేర్లు: ఏకచంద్రా, మేఘకర్ణా, మేఘమాలా, విరోచనా.
Verse 306
कार्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपा: सहस्रशः । भरतश्रेष्ठ! ये तथा और भी नाना रूपधारिणी बहुत-सी सहस्रों मातृकाएँ हैं, जो कुमार कार्तिकेयका अनुसरण करती हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! కార్తికేయుని అనుసరించే నానారూపధారిణులైన వేలాది సేవికలు ఉన్నారు. అలాగే విభిన్న రూపాలు ధరించిన అనేక మాతృకాదేవతలు కూడా కుమార కార్తికేయుని అనుసరించి అతనితో పాటు సాగుతారు.
Verse 433
अनुजममुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य सम्मते । उनके वेश नाना प्रकारके और विचित्र हैं। वे अनेक प्रकारकी भाषाएँ बोलती हैं। ये तथा और भी बहुत-से शत्रुओंको भयभीत करनेवाले गण देवेन्द्रकी सम्मतिसे महात्मा स्कन्दका अनुसरण करने लगे
వైశంపాయనుడు పలికెను—త్రిదశేంద్రుడైన ఇంద్రుని అనుమతితో, అనుజుడైన మహాత్ముడు స్కందుని అనుసరించేందుకు శత్రువులకు భయంకరమైన అనేక గణాలు ముందుకు సాగాయి. వారి వేషాలు అనేక విధాలుగా, విచిత్రంగా ఉండేవి; వారు అనేక భాషల్లో మాట్లాడేవారు. ఈ విధంగా దేవరాజుని సమ్మతితో ఆ భయానక దళాలు స్కందుని సేవలో చేరాయి.
Verse 526
समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावन: । राजा वरुणने बल और वीर्यसे सम्पन्न एक नाग भेंट किया और लोकस्रष्टा भगवान् ब्रह्माने ब्राह्मणहितैषी कुमारको काला मृगचर्म तथा युद्धमें विजयका आशीर्वाद प्रदान किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—లోకభావనుడు సమరంలో విజయాన్ని కూడా ప్రసాదించాడు. రాజా వరుణుడు బలవీర్యసంపన్నమైన ఒక నాగాన్ని బహుమానంగా ఇచ్చాడు; మరియు లోకసృష్టికర్త భగవాన్ బ్రహ్మ, బ్రాహ్మణహితైషి అయిన ఆ కుమారునికి కృష్ణమృగచర్మాన్ని, యుద్ధంలో జయాశీర్వాదాన్ని ప్రసాదించాడు.
Verse 931
सहानुजं जघानाशोु वृत्रं देवपतिर्यथा । कुमारके पार्षदोंने युद्धमें आक्रमण करके उन सब दैत्योंको मार गिराया। साथ ही भगवान् कार्तिकेयने कुपित होकर वृत्रासुरको मारनेवाले देवराज इन्द्रके समान दैत्यराजके उस पुत्रको उसके छोटे भाईसहित शीघ्र ही मार डाला ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— దేవాధిపతి ఇంద్రుడు అనుజునితో కూడి వృత్రుని శీఘ్రంగా సంహరించినట్లే, కుమారుడు కార్తికేయుడు తన పార్షదులతో యుద్ధంలో దూసుకెళ్లి ఆ దానవులను కూలదోశాడు. కోపంతో దైత్యరాజుని కుమారుని అతని తమ్ముడితో సహా వెంటనే వధించాడు. ఆపై పరవీరహా పావకి తన శక్తితో క్రౌంచాన్ని కూడా ఛేదించాడు.
Verse 936
क्रौज्चस्तेन विनिर्भिन्नो दैत्याश्ष शतशो हता: । रणभूमिमें बार-बार चलायी हुई उनकी शक्ति शत्रुका संहार करके पुनः उनके हाथमें लौट आती थी। अमग्निपुत्र कार्तिकेयका ऐसा ही प्रभाव है
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ శక్తి దెబ్బకు క్రౌంచం చీలిపోయింది; వందలాది దైత్య-దానవులు హతమయ్యారు. శత్రువులను సంహరించి ఆ శక్తి మళ్లీ ధరించినవాడి చేతికి తిరిగి వచ్చేది— ఇదే అగ్నిపుత్రుడు కార్తికేయుని ప్రభావం. అతని తేజస్సు, యశస్సు, శ్రీ క్రమక్రమంగా మరింత పెరుగుతాయి.
Verse 1073
हृष्ट: प्रीतमनाश्चैव हृभवन्माधवोत्तम: । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले मधुवंशी हलधर वहाँ रातभर रहे और उस श्रेष्ठ तीर्थका पूजन एवं उसके जलमें स्नान करके हर्षसे खिल उठे। उन यदुश्रेष्ठ बलरामका मन वहाँ प्रसन्न हो गया था
వైశంపాయనుడు పలికెను— హర్షంతో ఉల్లసించి, ప్రీతమనస్సుతో ఉన్న మాధవోత్తముడు, మధువంశీయుడు, హలధరుడు, శత్రువీరసంహారకుడు అయిన బలరాముడు అక్కడ రాత్రంతా నిలిచెను. ఆ శ్రేష్ఠ తీర్థాన్ని పూజించి, దాని జలంలో స్నానం చేసి ఆనందంతో ప్రకాశించాడు; అక్కడ యదుశ్రేష్ఠుడైన బలరాముని మనస్సు పరమ ప్రసన్నమైంది.
Frequently Asked Questions
The inquiry concerns legitimate authority: how Varuṇa’s jurisdiction as lord of waters is ritually established (abhiṣeka) and how cosmic order is maintained or disrupted (Agni’s disappearance) through causality and sanctioned procedure.
Authority and stability—whether royal or cosmic—are depicted as dependent on disciplined method (vidhi), accountable stewardship, and restorative action when order is disturbed; ritual practice and ethical exchange (dāna) serve as mechanisms of continuity.
No explicit phalaśruti formula is presented in the provided passage; the meta-function is archival and didactic, embedding ritual geography and office-legitimation narratives to contextualize dharma within cosmic administration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.