Adhyaya 14
Adhyāya 14: Śalya’s Missile-Pressure and the Pāṇḍava Convergence (शल्यस्य शरवर्षम्)
Upa-parva: Śalya–Pāṇḍava Saṃgharṣa (Strategic Engagements with the Madra King)
Saṃjaya reports a dense sequence of engagements. Duryodhana and Dhṛṣṭadyumna exchange heavy volleys, with imagery of arrow-showers likened to seasonal raincloud downpours. Dhṛṣṭadyumna’s counter-pressure prompts Kaurava allies to encircle him, while he maneuvers amid elite chariot-fighters displaying technical dexterity. Parallel combats unfold: Śikhaṇḍin, supported by Prabhadrakas, engages Kṛtavarman and Gautama. The narrative then centers on Śalya, who releases sustained arrow-rains, pressing the Pāṇḍavas including Sātyaki and Vṛkodara (Bhīma). Nakula charges Śalya, strikes him with a focused set of arrows, and Śalya responds by wounding Nakula and severing his bow; Nakula re-arms and continues. Yudhiṣṭhira, Bhīma, Sātyaki, and Sahadeva collectively advance; Śalya receives them with calibrated strikes, notably disabling Sātyaki’s chariot team and rendering him chariotless before Sātyaki returns on another chariot to renew the duel. The scene culminates in a tumultuous convergence likened to mythic combat, with the battlefield saturated by arrows, darkness-like missile density, and the depiction of Śalya’s singular capacity to hold off many attackers.
Chapter Arc: रणभूमि में द्रोणपुत्र अश्वत्थामा और सव्यसाची अर्जुन आमने-सामने आते हैं; आरम्भ होते ही दोनों ओर से शिलीमुखों की वर्षा होती है और महाधनुर्धर एक-दूसरे की परीक्षा लेने लगते हैं। → अर्जुन तीन-तीन और दो-दो बाणों से अश्वत्थामा तथा अन्य महारथियों को बेधते हुए शरवर्षा से सेना को ढक देता है; प्रत्युत्तर में द्रोणि भी घोर अस्त्र-संघर्ष छेड़ देता है, जिससे रथ, सारथि, घोड़े और कवच तक लक्ष्य बन जाते हैं। → सव्यसाची अश्वत्थामा के घोड़े, सारथि और रथ को चौपट कर देता है; उधर महारथी सुरथ के क्रोधपूर्ण आक्रमण से द्रोणि दण्डाहत सर्प-सा उग्र हो उठता है और युद्ध अत्यन्त घोर रूप ले लेता है। → लम्बे समय तक युद्ध सम बना रहता है; फिर अर्जुन क्षणभर ‘गुरुपुत्र’ का मान रखकर भी हर्ष-उत्साह से गाण्डीव खींचता है—संकेत देता है कि वह मर्यादा और रणनीति दोनों को साथ लेकर निर्णायक प्रहार की ओर बढ़ रहा है। → अस्त्र-शस्त्रों का संघर्ष फिर से घोर हो उठता है—क्या अर्जुन की मर्यादित दृढ़ता द्रोणपुत्र के उग्र प्रतिशोध को तोड़ेगी, या युद्ध और अधिक विनाशकारी मोड़ लेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं।) अपन क्ाा छा 2 चतुर्दशो 5 ध्याय: अर्जुन और अभ्वत्थामाका युद्ध तथा पांचाल वीर सुरथका वध संजय उवाच अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसै: । तस्य चानुचरै: शूरैस्त्रिगर्तानां महारथै:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! యుద్ధంలో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు అనేక ఇనుప బాణములతో అర్జునుని గాయపరచెను; అతని అనుచరులైన త్రిగర్తదేశ మహారథ వీరులు కూడా చుట్టుముట్టి అతనిపై దాడి చేసిరి.
Verse 2
द्रौर्णि विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखै: । तथेतरान् महेष्वासान द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजय:
సంజయుడు పలికెను—సమరంలో ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముని మూడు పదునైన బాణములతో విద్దెను. అలాగే ఇతర మహాధనుర్ధరులను కూడా రెండు రెండు బాణములతో గాయపరచెను.
Verse 3
तब अर्जुनने समरभूमिमें तीन बाणोंसे अश्वत्थामाको और दो-दो बाणोंसे अन्य महाधनुर्धरोंको बींध डाला ।। भूयश्वचैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत् | शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అర్జునుడు రణభూమిలో అశ్వత్థాముని మూడు బాణములతో, ఇతర మహాధనుర్ధరులను రెండు రెండు బాణములతో విద్దెను. మరల, మహారాజా, అతడు బాణవర్షములతో వారిని కప్పివేసెను. ఓ భరతశ్రేష్ఠా! మీ యోధులు బాణములతో ముళ్లవలె నిలిచిరి.
Verse 4
अर्जुन रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमा:
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుని రథపంక్తి ముందుకు సాగెను; దాని అగ్రభాగంలో ద్రోణపుత్రుడు నిలిచెను.
Verse 5
अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथा: । समरांगणमें द्रोणपुत्रको आगे करके कौरव महारथी अर्जुनको रथसमूहसे घेरकर उनके साथ युद्ध करने लगे ।। तैस्तु क्षिप्ता: शरा राजन् कार्तस्वरविभूषिता:
సంజయుడు పలికెను—మహారథులు సమరంలో అతనిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి యుద్ధం చేయసాగిరి. రణరంగంలో ద్రోణపుత్రుని ముందుంచి కౌరవ మహారథులు రథసమూహంతో అర్జునుని పరివేష్టించి అతనితో సమరం చేసిరి. అప్పుడు, ఓ రాజా, వారు విసిరిన స్వర్ణాభరణిత శరములు చుట్టూ దూసుకెళ్లి, వలయంలో ఉన్న ఆ ఏకైక లక్ష్యంపై యుద్ధభారం మరియు భయంకరమైన సంకటాన్ని మరింత పెంచెను.
Verse 6
तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्
సంజయుడు పలికెను—అదేవిధంగా ఆ ఇద్దరు కృష్ణులు, మహాధనుర్ధరులు, సమస్త ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠులు, తమ వర్గంలో అగ్రగణ్య వృషభులవలె, సమరంలో అతుల పరాక్రమంతో ప్రకాశించిరి.
Verse 7
कूबरं रथचक्राणि ईषा योक््त्राणि वा विभो
సంజయుడు పలికెను—ఓ విభో, అక్కడ రథపు కూబరం, రథచక్రాలు, ఈషా, యోక్త్రాలు—అన్నీ పడి ఉండెను. రణభూమి యొక్క కఠినానంతరంలో యుద్ధసాధనాలు విరిగి చెల్లాచెదురై కనిపించెను; ధర్మపరీక్షలో బలవైభవమూ క్షణభంగురమని సూచించినట్లు.
Verse 8
नैतादृशं दृष्टपूर्व राजन् नैव च न श्रुतम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఇలాంటి దృశ్యం మునుపెన్నడూ చూడబడలేదు; వినబడలేదు కూడా. ఇది అపూర్వమైన ఘటన; యుద్ధకథలో నీతి-మర్యాదల సరిహద్దులు దాటిపోయినట్లుగా కనిపించెను.
Verse 9
स रथ: सर्वतो भाति चित्रपुड्खै: शितै: शरै:
సంజయుడు చెప్పెను—ఆ రథం అన్ని వైపులా ప్రకాశించెను; ఎందుకంటే విచిత్ర పుంఖములు గల పదునైన శరములు చుట్టూ దానిలో గుచ్చబడి ఉండెను. సమర ఉగ్రతలో హింసా చిహ్నాలను మోసుకుంటూనే ఆ యుద్ధయానం దివ్యంగా మెరసినట్లు కనిపించెను.
Verse 10
ततोडर्जुनो महाराज शरै: संनतपर्वभि:
అప్పుడు, మహారాజా, అర్జునుడు సుసంయోజితమైన, దృఢమైన సంధులు గల బాణాలతో అతనిని బాగా గాయపరచెను—అది నిరంతర రణధర్మ కర్తవ్యమధ్య అతని నియమబద్ధ యుద్ధనైపుణ్యానికి నిదర్శనం.
Verse 11
ते वध्यमाना: समरे पार्थनामाड्कितै: शरै:
సంజయుడు చెప్పెను: యుద్ధ ఘనతలో వారు పార్థుని నామముద్రిత బాణాలచేత హతమవుచుండిరి—ఆ శస్త్రాలు తమ మూలాన్ని ప్రకటించి సంహారాన్ని స్పష్టముగా చేసెను. ఈ వాక్యం యుద్ధంలో కర్మ అజ్ఞాతముగా ఉండదని; యోధుని కర్తృత్వం అతని ఆయుధాలపై బహిరంగముగా మోసుకొనిపోతుందని సూచించెను.
Verse 12
कोपोद्धूतशरज्वालो धनु:शब्दानिलो महान्
సంజయుడు చెప్పెను: “ధనుస్సు గర్జనతో ఏర్పడిన మహా గాలి లేచెను; కోపంతో తోసివేయబడిన బాణవర్షమే దాని జ్వాలగా నిలిచెను.”
Verse 13
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका युद्धविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు చెప్పెను: ఓ భారతా! పార్థుని రథమార్గములలో నేలపై పడిన చక్రాలు, యుగములు (జూవులు) కనబడుచుండెను. అర్జునుని దూకుడుతో కలత చెందిన యుద్ధభూమిలో రథాంగాలు, తూణీరాలు, పతాకా-ధ్వజాలు, ఈషలు, అనుకర్షాలు, త్రివేణు కాష్ఠాలు, ధురాలు, తాళ్లు, చాబుకాలు—మరియు కుండలాలు, పగడీలు ధరించిన తెగిన తలలు, భుజాలు, భుజసంధులు, ఛత్రాలు, వ్యజనాలు, కిరీటాలు—గుట్టలుగా కనిపించెను; అతని రథపథమే నాశనపు ముద్రగా నిలిచినట్లు.
Verse 14
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथै: सह । ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे चतुर्दशोध्याय:
సంజయుడు చెప్పెను: “ఓ భారతా! రథములతో పాటు తూణీరాలు, పతాకాలు, ధ్వజాలు చెల్లాచెదురుగా పడియుండెను; అలాగే రథ-ఈషలు, జూవులు, లాగు తాళ్లు, త్రివేణు (మూడు తంతుల రज्जు) కూడా.” ఈ దృశ్యం యుద్ధం రాజవైభవాన్నీ శౌర్యగర్వాన్నీ చివరకు చెత్తగా మిగిలే పరికరాలుగా మార్చివేస్తుందని బోధిస్తుంది.
Verse 15
अक्षाणामथ योकत्राणां प्रतोदानां च सर्वश: । शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम्
అప్పుడు ఎక్కడికక్కడ అక్షపిన్లు, యోకత్రాలు, ప్రతోదాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉండెను; అలాగే కుండలాలు, ఉష్ణీషాలు ధరించిన పతిత యోధుల శిరస్సులూ కనిపించెను।
Verse 16
भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्तत: । छत्राणां व्यजनै: सार्थ मुकुटानां च राशय:
ఓ మహాభాగ! చుట్టూ తెగిన భుజాలూ భుజసంధులూ గుట్టలుగా ఉండెను; అలాగే చామరాలతో కూడిన రాజఛత్రాల గుట్టలు, పడిపోయిన మకుటాల రాశులూ కనిపించెను।
Verse 17
ततः क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते
అనంతరం, ఓ విశాంపతే! క్రోధంతో ఉవ్వెత్తున లేచిన పార్థుని రథమార్గమున (యుద్ధప్రవాహము) ముందుకు సాగెను।
Verse 18
भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी
అది భీరువులకు భయాన్ని పుట్టించేది; శూరులకు ఆనందాన్ని పెంపొందించేది।
Verse 19
हत्वा तु समरे पार्थ: सहस्रे द्वे परंतप:
అప్పుడు సమరమున పరంతపుడైన పార్థుడు రెండు వేల మంది యోధులను సంహరించెను।
Verse 20
यथा हि भगवान ग्निर्जगद् दग्ध्वा चराचरम्
సంజయుడు అన్నాడు—భగవానైన అగ్ని చరాచరములతో కూడిన సమస్త జగత్తును దహించివేసినట్లుగా…
Verse 21
द्रौणिस्तु समरे दृष्टवा पाण्डवस्थ पराक्रमम्
ద్రౌణి సమరంలో పాండవుల పరాక్రమాన్ని చూచి (వారి) భయంకర శక్తిని గ్రహించాడు।
Verse 22
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ तावुभौ धन्विनां वरौ
ఆ ఇద్దరూ పురుషవ్యాఘ్రులు; ఆ ఇద్దరూ ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠులు।
Verse 23
समीयतुस्तदान्योन्यं परस्परवधैषिणौ । वे दोनों ही मनुष्योंमें व्याप्रके समान पराक्रमी थे और दोनों ही धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ समझे जाते थे। उस समय परस्पर वधकी इच्छासे दोनों ही एक-दूसरेके साथ भिड़ गये || २२३ || तयोरासीन्महाराज बाणवर्ष सुदारुणम्
అప్పుడు పరస్పర వధాభిలాషతో వారు ఇద్దరూ ఒకరినొకరు సమీపించి ఢీకొన్నారు. మహారాజా, వారి మధ్య అత్యంత భయంకరమైన బాణవర్షం కురిసింది.
Verse 24
अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरै: संनतपर्वभि:
పరస్పర పోటీలో ఉన్న ఆ ఇద్దరూ బాగా వంగిన, దృఢమైన సంధులు గల బాణాలతో ఒకరినొకరు దాడి చేశారు.
Verse 25
तयोरयुद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా, ఆ ఇద్దరి యుద్ధం చాలాకాలం సమంగా సాగింది; ఎవరికీ స్పష్టమైన పైచేయి లభించలేదు, విధి వారిద్దరినీ సమతూకంలో నిలిపినట్లుగా।
Verse 26
ततोड्र्जुनं द्वादशभी रुक्मपुड्खै: सुतेजनै:
అప్పుడు అతడు బంగారు పుంఖాలు కలిగిన అత్యంత పదునైన పన్నెండు బాణాలతో అర్జునుని గాయపరిచాడు।
Verse 27
ततः प्रहर्षाद् बीभत्सुर्व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनु:
ఆపై హర్షావేశంతో బీభత్సు అర్జునుడు వేగంగా గాండీవ ధనుస్సును ఎత్తి పట్టుకున్నాడు।
Verse 28
व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परंतप:
సంజయుడు అన్నాడు—పరంతపుడు, సవ్యసాచియైన అర్జునుడు శత్రువు యొక్క గుర్రాలు, సారథి, రథాన్ని నాశనం చేశాడు।
Verse 29
हताश्वे तु रथे तिष्ठन् द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्
సంజయుడు అన్నాడు—గుర్రాలు హతమైన రథంపై నిలబడి కూడా ద్రోణపుత్రుడు అచలంగా నిలిచాడు; ఆధారాలు చిద్రమైనప్పటికీ యుద్ధంలోని ఆ దారుణ కర్తవ్యాన్ని అతడు కొనసాగించాడు।
Verse 30
तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्
సంజయుడు చెప్పెను—అతడు సహసా అతనిపై దూకివచ్చెను, స్వర్ణపట్టంతో అలంకృతుడై।
Verse 31
स च्छिन्न॑ं मुसलं दृष्टवा द्रौणि: परमकोपन:
సంజయుడు చెప్పెను—ముసలము ఛిన్నమైందని చూచి ద్రౌణి పరమకోపంతో ఉవ్విళ్లూరెను.
Verse 32
चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारद:
సంజయుడు చెప్పెను—యుద్ధవిశారదుడైన ద్రోణపుత్రుడు ద్రౌణి పార్ధుని (అర్జునుని) మీదకు ఆ పరిఘాన్ని విసిరెను.
Verse 33
तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ परिघं प्रेक्ष्य पाण्डव: । अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पजचभि: सायकोत्तमै:
క్రుద్ధుడైన అంతకుని వలె ఉన్న ఆ పరిఘాన్ని చూచి పాండవ అర్జునుడు వెంటనే ఐదు ఉత్తమ బాణాలతో దానిని ఛేదించి పడగొట్టెను.
Verse 34
स च्छिन्न: पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे । दारयन् पृथिवीन्द्राणां मनांसीव च भारत,भारत! उस महासमरमें पार्थके बाणोंसे कटकर वह परिघ राजाओंके हृदयोंको विदीर्ण करता हुआ-सा पृथ्वीपर गिर पड़ा
భారతా! ఆ మహాసమరంలో పార్ధుని బాణాలతో ఛిన్నమై ఆ పరిఘం భూమిపై పడెను, రాజుల హృదయాలను చీల్చినట్లు.
Verse 35
ततो<परैस्त्रिभिर्भल्लैद्रौणिं विव्याध पाण्डव: । सो5तिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना
అప్పుడు పాండవుడు మరి మూడు పదునైన భల్లాలతో ద్రౌణిని (అశ్వత్థామను) గాయపరిచెను. మహాత్ముడైన బలవంతుడు పార్థునిచే తీవ్రంగా విద్ధుడైనప్పటికీ అతడు యుద్ధధర్మంలో నిలిచెను.
Verse 36
न जहुः: पार्थमासाद्य ताड्यमाना: शितै: शरै: । महाराज! भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् अर्जुनने पुन उन सबको अपने बाणोंकी वर्षसि आच्छादित कर दिया। अर्जुनके पैने बाणोंकी मार खाकर उन बाणोंसे कण्टकयुक्त होकर भी आपके सैनिक अर्जुनको छोड़ न सके
పార్థుని సమీపించి అతని పదునైన బాణాలతో తాడింపబడినప్పటికీ మీ సైనికులు అతనిని విడువలేదు. అప్పుడు ద్రౌణి తన పౌరుషంలో స్థిరుడై క్షణమాత్రమూ కంపించలేదు. అనంతరం పాండుకుమారుడు అర్జునుడు మరల మూడు భల్లాలతో ద్రోణపుత్రుని గాయపరిచెను. తదుపరి, ఓ రాజా, భారద్వాజపుత్రుడైన మహారథి సురథుడు (యుద్ధంలో ముందుకు వచ్చెను).
Verse 37
ततस्तु सुरथो5प्याजी पञ्चालानां महारथ:
అనంతరం ఆ యుద్ధంలో పాంచాలుల మహారథి సురథుడును ప్రవేశించెను.
Verse 38
विकर्षन् वै धनु: श्रेष्ठ सर्वभारसहं दृढम्
సర్వభారసహమైన దృఢమైన శ్రేష్ఠ ధనుస్సును వెనక్కి లాగుచూ (సిద్ధమయ్యెను).
Verse 39
सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्
అనంతరం క్రోధంతో దూసుకొచ్చుచున్న ఆ మహారథి సురథుని (చూచి/లక్ష్యించి).
Verse 40
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सक्किणी परिसंलिहन्
సంజయుడు పలికెను—అతడు భ్రూవులను మూడుచోట్ల ముడిచుకొని త్రిశిఖా భ్రుకుటి చేసి, పెదవులు నాకుతూ, కోపంతో సురథుని వైపు ఘోరంగా చూచెను. ఆపై ధనుస్సు ప్రత్యంచను సరిచేసి తుడిచుకొని, యమదండసమ ప్రకాశించే పదునైన నారాచాన్ని సంధించి విడిచెను.
Verse 41
द्वीक्ष्य सुरथथं रोषाद् धनुज्यामवमृज्य च | मुमोच तीक3्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्
సంజయుడు పలికెను—కోపంతో సురథుని చూచి, ధనుస్సు ప్రత్యంచను తుడిచిన తరువాత, యమదండసమ ప్రకాశించే పదునైన నారాచాన్ని విడిచెను.
Verse 42
स तस्य ह्ृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगित: । शक्राशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ నారాచం అతని హృదయాన్ని చీల్చి అత్యంత వేగంతో లోనికి దూసుకుపోయెను; ఇంద్రుడు విసిరిన వజ్రం భూమిని చీల్చి లోనికి ప్రవేశించునట్లు.
Verse 43
ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः । वज्नेण च यथा शज्र पर्वतस्येव दीर्यत:,नाराचसे घायल हुआ सुरथ वज्से विदीर्ण हुए पर्वतके शिखरकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నారాచంతో బలంగా గాయపడిన అతడు నేలపై కూలిపోయెను; వజ్రంతో చీలిన పర్వతశిఖరం పడిపోవునట్లు.
Verse 44
तस्मिन् विनिहते वीरे द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । आरुरोह रथं तूर्ण तमेव रथिनां वर:,उस वीरके मारे जानेपर रथियोंमें श्रेष्ठ प्रतापी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा तुरंत ही उसी रथपर आरूढ़ हो गया
సంజయుడు పలికెను—ఆ వీరుడు హతుడైనప్పుడు, రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన పరాక్రమశాలి ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ తక్షణమే అదే రథాన్ని అధిరోహించెను.
Verse 45
ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मद: । अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे,महाराज! फिर युद्धसज्जासे सुसज्जित हो रणभूमिमें संशप्तकोंसे घिरा हुआ रणदुर्मद द्रोणकुमार अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा
అప్పుడు, మహారాజా, యుద్ధోన్మాదంతో మదించిన ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) సమరానికి సిద్ధమయ్యాడు. రణరంగంలో సంశప్తకులతో చుట్టుముట్టబడి అర్జునునితో ఘోర ద్వంద్వయుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యాడు.
Verse 46
तत्र युद्ध महच्चासीदर्जुनस्य परै: सह । मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्,वहाँ दोपहर होते-होते अर्जुनका शत्रुओंके साथ महाघोर युद्ध होने लगा, जो यमराजके राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला था
అక్కడ, సూర్యుడు మధ్యాహ్నానికి చేరగానే, అర్జునునికి శత్రువులతో మహత్తరమైన, భయంకరమైన యుద్ధం చెలరేగింది—అది యమరాజ్యాన్ని విస్తరించేదిగా మారింది.
Verse 47
तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्टवा तेषां पराक्रमम् । यदेको युगपद् वीरान् समयोधयदर्जुन:
అక్కడ మేము ఒక ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యాన్ని చూశాము. ఆ వీరుల పరాక్రమాన్ని చూసినప్పటికీ, అర్జునుడు ఒంటరిగా ఒకేసారి అనేక వీరులతో సమరంలో నిలబడటం మహద్భుతంగా అనిపించింది.
Verse 48
उस समय उन कौरवपक्षीय वीरोंका पराक्रम देखकर हमने एक और आश्चर्यकी बात यह देखी कि अर्जुन अकेले ही एक ही समय उन सभी वीरोंके साथ युद्ध कर रहे हैं ।।
ఆ సమయంలో కౌరవపక్ష వీరుల పరాక్రమాన్ని చూసి మేము మరో ఆశ్చర్యాన్ని చూశాము—అర్జునుడు ఒంటరిగా ఒకేసారి వారందరితో యుద్ధం చేస్తున్నాడు. ఒకడికి అనేకులతో మహా సంగ్రామం చెలరేగింది—పూర్వకాలంలో శతక్రతు ఇంద్రుడు విస్తారమైన దైత్యసేనతో యుద్ధం చేసినట్లే.
Verse 56
अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा । राजन! उनके चलाये हुए सुवर्णभूषित बाणोंने अर्जुनके रथकी बैठकको अनायास ही भर दिया
రాజా, వారు సంధించిన స్వర్ణభూషిత బాణాలు అర్జునుని రథంలోని నిలువస్థలాన్ని సులభంగా నింపివేశాయి.
Verse 66
शरैवीक्ष्य विनुन्नाड़ौ प्रह्ृ् युद्धदुर्मदा: । सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ तथा महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनके सम्पूर्ण अंगोंको बाणोंसे व्यथित हुआ देख रणदुर्मद कौरवयोद्धा बड़े प्रसन्न हुए
సంజయుడు పలికెను—సర్వ ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠులైన మహాధనుర్ధరులు శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు శరాలతో సర్వాంగములందు గాయపడి వ్యథపడుట చూచి, యుద్ధోన్మాదముతో మత్తులైన కౌరవ యోధులు మహా ఆనందమొందిరి.
Verse 76
युगं चैवानुकर्ष च शरभूतम भूत्तदा । प्रभो! अर्जुनके रथके पहिये, कूबर, ईषादण्ड, लगाम या जोते, जूआ और अनुकर्ष-- ये सब-के-सब उस समय बाणमय हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—ప్రభో! ఆ సమయంలో యుగమూ అనుకర్షమూ కూడా శరమయమై పోయినట్లు అయ్యెను. అర్జునుని రథచక్రాలు, కూబరము, ఈషాదండము, లగాము, జోతు, జూఆ మరియు అనుకర్షము—అన్నీ శరసమూహముగా మారుచుండెను.
Verse 83
यादृशं तत्र पार्थस्य तावका: सम्प्रचक्रिरे राजन! वहाँ आपके योद्धाओंने अर्जुनकी जैसी अवस्था कर दी थी, वैसी पहले कभी न तो देखी गयी और न सुनी ही गयी थी
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అక్కడ మీ యోధులు పార్థుని (అర్జునుని) ఏ స్థితికి తెచ్చిరో, అటువంటి దృశ్యం ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడబడలేదు, వినబడలేదు కూడా.
Verse 96
उल्काशतै: सम्प्रदीप्त॑ विमानमिव भूतले । विचित्र पंखवाले पैने बाणोंद्वारा सब ओरसे व्याप्त हुआ अर्जुनका रथ भूतलपर सैकड़ों मसालोंसे प्रकाशित होनेवाले विमानके समान शोभा पाता था
సంజయుడు పలికెను—భూతలమున అర్జునుని రథము, విచిత్ర పక్షములు గల పదునైన శరములతో అన్ని వైపులా వ్యాపించి, వందల ఉల్కలు/దీపములు వెలిగిన విమానమువలె ప్రకాశించెను.
Verse 103
अवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् महाराज! तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा आपकी उस सेनाको उसी प्रकार ढक दिया, जैसे मेघ पानीकी वर्षासे पर्वतको आच्छादित कर देता है
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! తదనంతరం అర్జునుడు వంగిన గంతులు గల బాణములతో మీ ఆ సేనను, మేఘము వర్షధారలతో పర్వతమును కప్పివేయునట్లు, పూర్తిగా కప్పివేసెను.
Verse 113
पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम् | समरभूमिमें अर्जुनके नामसे अंकित बाणोंकी चोट खाते हुए कौरव-सैनिक उन्हें उसी रूपमें देखते हुए सब कुछ अर्जुनमय ही मानने लगे
యుద్ధభూమిలో అతనిని ఆ అసాధారణ స్థితిలో చూచి, అర్జునుని పేరుతో ముద్రితమైన బాణాల దెబ్బలకు గురైన కౌరవ సైనికులు అతనిని స్వయంగా అర్జునుడేనని భావించసాగారు. అలా చూస్తూ చూస్తూ భయం, విస్మయం వారి వివేకాన్ని కమ్మివేసి, తమ ముందున్నదంతా అర్జునమయమైందని అనిపించుకుంది.
Verse 126
सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावक: । अर्जुनरूपी महान् अग्निने क्रोधसे प्रजवलित हुई बाणमयी ज्वालाएँ फैलाकर धनुषकी टंकाररूपी वायुसे प्रेरित हो आपके सैन्यरूपी ईंधनको शीघ्रतापूर्वक जलाना आरम्भ किया
మీ సైన్యాన్ని ఇంధనంగా చేసుకొని పార్థరూప అగ్ని దానిని వేగంగా దహించసాగింది. కోపంతో ప్రజ్వలించిన మహాగ్నిలా అర్జునుడు బాణమయ జ్వాలలను విస్తరించి, ధనుస్సు టంకారమనే వాయువు ప్రేరణతో మీ బలాన్ని ఆలస్యం లేకుండా కాల్చివేయడం ప్రారంభించాడు.
Verse 163
समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत । भारत! महाभाग! अर्जुनके रथके मार्गोमें धरतीपर गिरते हुए रथके पहियों
ఓ భారతా, ఓ మహాభాగా! పార్థుని రథమార్గాల వెంట భూమిపై పడివున్నవి గుట్టలుగుట్టలుగా కనిపించాయి—రథచక్రాలు, యుగాలు, తర్కసాలు, పతాకలు-ధ్వజాలు, విరిగిన రథాలు, ఆయుధాలు, లాగు తాళ్లు, ‘త్రివేణు’ అనే కాఠపు భాగాలు, ధురాలు, తాళ్లు, కొరడాలు; అలాగే కుండలాలు, పాగడాలతో అలంకరించిన తెగిన తలలు, భుజాలు, భుజసంధులు, ఇంకా ఛత్రాలు, వ్యజనాలు, కిరీటాలు కూడా।
Verse 176
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा | प्रजानाथ! कुपित हुए अर्जुनके रथके मार्गकी भूमिपर मांस और रक्तकी कीच जम जानेके कारण वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया
ఓ ప్రజానాథా! మాంసం, రక్తం కలిసిన బురదతో భూమి అగమ్యంగా మారింది. కోపంతో దూసుకెళ్లిన అర్జునుని రథమార్గంలోని నేల మాంస-శోణితపు పంకంతో నిండిపోవడంతో అక్కడ నడవడం-తిరగడం అసాధ్యమైంది.
Verse 183
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा । भरतश्रेष्ठ! वह रणभूमि रुद्रदेवके क्रीडास्थल (श्मशान)-की भाँति कायरोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली और शूरवीरोंका हर्ष बढ़ानेवाली थी
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆ రణభూమి రుద్రదేవుని క్రీడాస్థలమైన శ్మశానంలా మారింది. అది పిరికివారిలో భయాన్ని పుట్టించగా, శూరులలో హర్షం మరియు ధైర్యాన్ని మరింత పెంచింది.
Verse 196
रथानां सवरूथानां विधूमो5ग्निरिव ज्वलन् । शत्रुओंको संताप देनेवाले पार्थ समरांगणमें आवरणसहित दो सहस्र रथोंका संहार करके धूमरहित प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—రథముల మధ్యను, వాటి ఆవరణ-వ్యుహముల మధ్యను ధూమరహిత అగ్నివలె జ్వలిస్తూ, శత్రువులకు దహనవేదన కలిగించు పార్థుడు యుద్ధరంగమున ఆవరణములతో కూడిన రెండు వేల రథములను సంహరించి, ధూమరహిత ప్రదీప్త అగ్నివలె ప్రకాశించెను।
Verse 206
विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धनंजय: । राजन्! जैसे चराचर जगत्को दग्ध करके भगवान् अग्निदेव धूमरहित देखे जाते हैं, उसी प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन भी देदीप्यमान हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ధూమరహితుడై పార్థుడు ధనంజయుడు దర్శనమిచ్చెను. చరాచర జగత్తును దహించి భగవాన అగ్నిదేవుడు ధూమరహితుడై కనిపించునట్లు, అలాగే కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడును శుద్ధ దహనతేజస్సుతో దేదీప్యమానమై నిలిచెను।
Verse 216
रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत् । संग्रामभूमिमें पाण्डुपुत्र अर्जुनका वह पराक्रम देखकर द्रोणकुमार अश्व॒त्थामाने अत्यन्त ऊँची पताकावाले रथके द्वारा आकर उन्हें रोका
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో పాండుపుత్రుడు అర్జునుని పరాక్రమాన్ని చూచి, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ అత్యంత ఎత్తైన ధ్వజముగల రథముపై ముందుకు వచ్చి పాండవుని గమనాన్ని అడ్డగించెను।
Verse 233
जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ । महाराज! भरतश्रेष्ठ! जैसे वर्षा-ऋतुमें दो मेघखण्ड पानी बरसा रहे हों, उसी प्रकार उन दोनोंके बाणोंकी वहाँ अत्यन्त भयंकर वर्षा होने लगी
సంజయుడు పలికెను—భరతవృషభా, మహారాజా! గ్రీష్మతాపాంతంలో వర్షాకాలమున రెండు మేఘఖండాలు జలవృష్టి కురిపించునట్లు, అలాగే అక్కడ ఆ ఇద్దరి బాణముల అత్యంత భయంకర వర్షం కురిసెను।
Verse 246
ततक्षतुस्तदान्योन्यं शृज्भाभ्यां वृषभाविव । जैसे दो साँड़ परस्पर सींगोंसे प्रहार करते हैं
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం ఆ ఇద్దరు వీరులు రెండు ఎద్దులు కొమ్ములతో పరస్పరం ఢీకొనునట్లు ఒకరినొకరు దాడి చేసిరి. పరస్పర వైరం చేత ప్రేరితులై, వంగిన గంతులుగల బాణములతో ఒకరినొకరు గాయపరచి చీల్చివేయసాగిరి।
Verse 266
वासुदेवं च दशभिद्रौणिरविव्याध भारत । भरतनन्दन! तब अअश्वत्थामाने अत्यन्त तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बारह बाणोंसे अर्जुनको और दस सायकोंसे श्रीकृष्णको भी घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు)ను పది బాణాలతో గాయపరిచెను. ఆపై, ఓ భరతనందనా! అతడు తన శస్త్రాలను అత్యంత తేజస్సుతో, స్వర్ణపక్షాలతో యుక్తమైన పన్నెండు బాణాలతో అర్జునుని గాయపరచి, పది శరాలతో శ్రీకృష్ణునికూడా ఆఘాతమిచ్చెను.
Verse 283
मृदुपूर्व ततश्वैनं पुन: पुनरताडयत् । शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाचीने अश्वत्थामाके घोड़े, सारथि एवं रथको चौपट कर दिया। फिर वे हलके हाथों बाण चलाकर बारंबार उसे घायल करने लगे
సంజయుడు పలికెను—మొదట అతనిని మృదువుగా తాకి, ఆపై మళ్లీ మళ్లీ కొట్టసాగెను. శత్రువులకు సంతాపం కలిగించే సవ్యసాచి అశ్వత్థాముని గుర్రాలు, సారథి, రథమును నాశనం చేసి, తరువాత తేలికైన చేతితో బాణాలు విడిచి అతనిని పదేపదే గాయపరచసాగెను.
Verse 296
मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम् | जिसके घोड़े मार डाले गये थे, उसी रथपर खड़े हुए द्रोणपुत्रने पाण्डुकुमार अर्जुनपर लोहेका एक मुसल चलाया, जो परिघके समान प्रतीत होता था
సంజయుడు పలికెను—గుర్రాలు చనిపోయిన అదే రథంపై నిలబడి ద్రోణపుత్రుడు పాండుపుత్రుడు అర్జునునిపై పరీఘసమానంగా కనిపించే ఇనుప ముసలాన్ని విసిరెను.
Verse 303
चिच्छेद सप्तधा वीर: पार्थ: शत्रुनिबर्हण: । शत्रुओंका संहार करनेवाले वीर अर्जुनने सहसा अपनी ओर आते हुए उस सुवर्णपत्रविभूषित मुसलके सात टुकड़े कर डाले
సంజయుడు పలికెను—శత్రునిబర్హణుడైన వీరుడు పార్థుడు అర్జునుడు తనవైపు దూసుకొస్తున్న ఆ స్వర్ణపత్రాలతో అలంకరించబడిన ముసలాన్ని క్షణంలోనే ఏడు ముక్కలుగా నరికివేశెను.
Verse 316
आददे परिधघं घोर नगेन्द्रशिखरोपमम् । अपने मुसलको कटा हुआ देख अभ्व॒त्थामाको बड़ा क्रोध हुआ और उसने पर्वतशिखरके समान एक भयंकर परिघ हाथमें ले लिया
సంజయుడు పలికెను—తన ముసలం నరికివేయబడినదని చూచి అశ్వత్థాముడు ఘోర క్రోధానికి లోనై, పర్వతశిఖరసమానమైన భయంకర పరీఘాన్ని చేతిలో పట్టుకొనెను.
Verse 366
अवाकिरच्छरव्रातै: सर्वक्षत्रस्थ पश्यत: । राजन्! तब भारद्वाजनन्दन अभश्वत्थामाने सम्पूर्ण क्षत्रियोंके देखते-देखते महारथी सुरथको अपने बाणसमूहोंसे आच्छादित कर दिया
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సమస్త క్షత్రియులు చూస్తుండగానే అప్పుడు భారద్వాజనందనుడైన ద్రౌణి అశ్వత్థామ మహారథి సురథునిపై బాణవర్షం కురిపించి, శరసమూహాలతో అతనిని పూర్తిగా ఆవరించాడు।
Verse 373
रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत । तब युद्धस्थलमें पांचाल महारथी सुरथने भी मेघके समान गम्भीर घोष करनेवाले रथके द्वारा अश्वत्थामापर ही धावा किया
అప్పుడు యుద్ధభూమిలో పాంచాల మహారథి సురథుడు మేఘగర్జనవలె గంభీర ధ్వని చేసే రథంతో ద్రౌణి అశ్వత్థామునిపైనే నేరుగా దూసుకెళ్లాడు।
Verse 383
ज्वलनाशीविषनिभै: शरैश्नैनमवाकिरत् । सब प्रकारके भारोंको सहन करनेमें समर्थ, सुदृढ़ एवं उत्तम धनुषको खींचकर सुरथने अग्नि और विषैले सर्पोके समान भयंकर बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया
సంజయుడు పలికెను—అన్ని రకాల ఒత్తిడిని భరించగల దృఢమైన ఉత్తమ ధనుస్సును లాగి, సురథుడు అగ్నివలె మరియు విషసర్పాలవలె భయంకరమైన బాణాలను చుట్టూరా కురిపించి ద్రౌణి అశ్వత్థాముని పూర్తిగా కప్పివేశాడు।
Verse 393
चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरग: । महारथी सुरथको क्रोधपूर्वक आक्रमण करते देख अश्वत्थामा समरमें डंडेकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त कुपित हो उठा
సంజయుడు పలికెను—మహారథి సురథుడు కోపంతో దాడి చేయడం చూసి ద్రౌణి అశ్వత్థామ యుద్ధంలో దండె దెబ్బ తిన్న సర్పంలా అత్యంతంగా రోషంతో ఉప్పొంగాడు।
Verse 2536
शस्त्राणां सड़मश्वनैव घोरस्तत्राभवत् पुन: । महाराज! बहुत देरतक तो उन दोनोंका युद्ध एक-सा चलता रहा। फिर उनमें वहाँ अस्त्र-शस्त्रोंका घोर संघर्ष आरम्भ हो गया
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! చాలా సేపటివరకు వారిద్దరి యుద్ధం సమంగా సాగింది. ఆపై అక్కడ అస్త్ర-శస్త్రాల ఢీకొనుటవలన గుర్రాల కేకలవలె భయంకరమైన కోలాహలం మళ్లీ ఉద్భవించింది।
Verse 2736
मानयित्वा मुहूर्त तु गुरुपुत्रं महाहवे । तदनन्तर उस महासमरमें दो घड़ीतक गुरुपुत्रका आदर करके अर्जुनने बड़े हर्ष और उत्साहके साथ गाण्डीव धनुषको खींचना आरम्भ किया
సంజయుడు పలికెను—మహాహవంలో గురుపుత్రునికి క్షణకాలం యథోచిత గౌరవం చూపి, అనంతరం ఆ మహాసమరంలో అర్జునుడు హర్షోత్సాహాలతో గాండీవ ధనుస్సును లాగుటకు ఆరంభించెను।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the clash between kinship ethics and wartime role-duty: Nakula confronts his maternal uncle Śalya under the compulsion to protect Yudhiṣṭhira and the coalition, illustrating how familial bonds are subordinated to sovereign and martial obligations.
The chapter suggests that late-stage conflict compresses agency: tactical necessity (coordination, rapid re-arming, and resilience after setbacks) becomes decisive, while ethical ideals remain present but strained by the urgency of protecting leaders and maintaining cohesion.
No explicit phalaśruti is presented in this passage; the meta-commentary is indirect, conveyed through Saṃjaya’s evaluative framing of extraordinary prowess and the epic’s recurrent emphasis on the cost and density of massed violence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.