Adhyaya 113
Adhyāya 113: Karṇa–Bhīma Śaravarṣa and the Battlefield Aftermath (कर्णभीमशरवर्षः)
Upa-parva: Karṇa–Bhīma Vimarda (Episode: Karṇa and Bhīma’s strategic engagement)
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya with personal distress, acknowledging a prior mental posture of resignation yet asking what response remains appropriate and requesting a precise account of the warriors’ losses. Saṃjaya then narrates a fierce engagement between Karṇa and Bhīma: both unleash dense volleys likened to rainclouds. Bhīma’s named arrows strike Karṇa; Karṇa’s counter-volley saturates Bhīma. The surrounding Kaurava forces experience agitation and disarray as missiles fall in all directions; troops retreat in confusion, some interpreting the calamity as a divinely induced delusion. The narration expands into a panoramic depiction of the field: fallen elephants, horses, men; broken chariots and equipment; scattered weapons (arrows, spears, swords, axes, clubs) and ornaments (armlets, earrings, garlands), producing an image of the earth “adorned” in a grim, ironic sense. Observers among celestial and semi-divine beings are said to marvel at the superhuman intensity of the combat. The chapter closes by emphasizing the exceptional devastation produced by Karṇa and Bhīma’s clash and the resulting severe turmoil in the wider battle zone.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—धर्मराज युधिष्ठिर के प्रेमपूर्ण, पर भीतर से आशंकित वचन सुनकर शिनिपुत्र सात्यकि उठ खड़ा होता है; वह अर्जुन की सुरक्षा और युद्ध-नीति पर राजा की चिंता को सीधे संबोधित करता है। → सात्यकि युधिष्ठिर के कथन को ‘न्याययुक्त, चित्र और फाल्गुनार्थे यशस्कर’ कहकर स्वीकारता है, पर साथ ही संकेत देता है कि ऐसे संकट-काल में राजा को उसे भी पार्थ के समान ही समझकर आदेश देना चाहिए। वह युद्धभूमि की व्यापकता का चित्र खींचता है—देव, असुर, मनुष्य, राक्षस, किन्नर, महोरग, स्थावर-जंगम तक अर्जुन के संग्राम में ‘नालं’ (असमर्थ) हैं—अर्थात अर्जुन की क्षमता पर संदेह व्यर्थ है। फिर भी वह आत्मसंरक्षण और अर्जुन तक पहुँचने/सहायता भेजने की व्यावहारिकता पर विचार कर, स्वयं-बुद्धि से उचित गमन/व्यवस्था का प्रस्ताव रखता है। → सात्यकि निर्णायक स्वर में भरोसा दिलाता है कि अर्जुन की रक्षा हेतु पर्याप्त रक्षक-समूह ‘समाहित’ हैं—केकय राजकुमार, घटोत्कच, विराट, द्रुपद, शिखण्डी, धृष्टकेतु, कुन्तिभोज आदि—और वह यह भी उद्घोष करता है कि द्रोणाचार्य और कृतवर्मा सेना सहित भी उसे दबा नहीं सकेंगे; साथ ही धृष्टद्युम्न का स्मरण होता है—अग्नि से प्रकट वह योद्धा, द्रोण-वध के लिए सुसज्जित, जैसे नियति का शस्त्र। → संवाद का निष्कर्ष युधिष्ठिर की आशंका को शमन करना है—अर्जुन के विषय में भय त्यागो; जहाँ सत्यपराक्रमी, महाधनुर्धर श्रीकृष्ण (अच्युत) साथ हैं, वहाँ कर्म की ‘व्याप्ति’ (विघ्न) नहीं। सात्यकि की वाणी राजा को नीति, धैर्य और भरोसे की ओर लौटाती है। → द्रोण-वध की दिशा में धृष्टद्युम्न का ‘अग्निज’ विधान और सात्यकि की सक्रिय भूमिका संकेत देती है कि अगला घटनाक्रम द्रोण के विरुद्ध निर्णायक चालों की ओर मुड़ेगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १०५ श्लोक हैं) निफमशा (0) अमन न एकादरशाधिकशततमोड< ध्याय: सात्यकि और युधिष्ठिरका संवाद संजय उवाच प्रीतियुक्ते च हृद्यं च मधुराक्षरमेव च । कालयुक्तं च चित्र च न्याय्यं यच्चापि भाषितुम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ధర్మరాజు పలికిన ఆ మాట ప్రేమపూరితమైనది, హృదయానికి హితమైనది, మధురాక్షరాలతో నిండినది, కాలానుగుణమైనది, భావవ్యక్తిలో విశిష్టమైనది, పలకదగినది, న్యాయసమ్మతమైనది. భరతశ్రేష్ఠా! అది విని శినివంశప్రవరుడైన సాత్యకి యుధిష్ఠిరునికి ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 2
धर्मराजस्य तद् वाक््यं निशम्य शिनिपुज्भव: । सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्
ధర్మరాజుని ఆ మాట విని, భరతశ్రేష్ఠా, శినివంశప్రవరుడైన సాత్యకి యుధిష్ఠిరునికి ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 3
श्रुत॑ ते गदतो वाक््यं सर्वमेतन्मयाच्युत । न्याययुक्त च चित्र च फाल्गुनार्थे यशस्करम्
అచ్యుతా! ఫాల్గుణుని హితార్థం నీవు పలికిన మాటలన్నీ నేను విన్నాను. నీ వచనం విశిష్టమైనది, న్యాయసమ్మతమైనది, యశస్సును పెంపొందించేది।
Verse 4
एवंविधे तथा काले मादृशं प्रेक्ष्य सम्मतम् । वक्तुम्हसि राजेन्द्र यथा पार्थ तथैव माम्
రాజేంద్రా! ఇలాంటి సమయంలో నన్ను వంటి ప్రియమైన, విశ్వసనీయుడిని ఎదురుగా చూసి మీరు పార్థుడు (అర్జునుడు)తో ఎలా మాట్లాడతారో అచ్చంగా అలాగే నాతో మాట్లాడారు; అర్జునునికి చెప్పగలిగినదంతా నాకూ చెప్పారు.
Verse 5
न मे धनंजयस्यार्थे प्राणा रक्ष्या: कथंचन । त्वत्प्रयुक्तः पुनरहं कि न कुर्या महाहवे
మహారాజా! ధనంజయుడు (అర్జునుడు) యొక్క హితార్థం నా ప్రాణరక్షణ గురించి నాకు ఏ మాత్రం చింత లేదు; మీ ఆజ్ఞతో ప్రేరితుడనై ఈ మహాయుద్ధంలో నేను చేయలేనిదేముంది?
Verse 6
लोकत्रयं योधयेयं सदेवासुरमानुषम् । त्वत्प्रयुक्तो नरेन्द्रेह किमुतैतत् सुदुर्बलम्
నరేంద్రా! మీ ఆజ్ఞ ఉంటే దేవులు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన మూడు లోకాలతోనే నేను యుద్ధం చేయగలను; అట్లుంటే ఇక్కడ ఈ అత్యంత బలహీనమైన కౌరవ సేనను ఎదుర్కోవడం ఏమాత్రం గొప్ప విషయం?
Verse 7
सुयोधनबल त्वद्य योधयिष्ये समन्तत: । विजेष्ये च रणे राजन् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
రాజా! ఈ రోజు నేను యుద్ధభూమిలో అన్ని దిక్కులా సంచరిస్తూ సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) సేనతో యుద్ధం చేస్తాను; ఆ సమరంలో విజయం కూడా సాధిస్తాను—ఇది మీకు నేను సత్యంగా చెబుతున్నాను.
Verse 8
कुशल्यहं कुशलिनं समासाद्य धनंजयम् | हते जयद्रथे राजन् पुनरेष्यामि तेडन्तिकम्,“राजन! मैं कुशलपूर्वक रहकर सकुशल अर्जुनके पास पहुँच जाऊँगा और जयद्रथके मारे जानेपर उनके साथ ही आपके पास लौट आऊँगा
రాజా! నేను జాగ్రత్తగా ఉండి క్షేమంగా ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వద్దకు చేరుతాను; జయద్రథుడు హతుడైన తరువాత ఆయనతో కలిసి మళ్లీ మీ సమీపానికి తిరిగి వస్తాను.
Verse 9
अवश्यं तु मया सर्व विज्ञाप्यस्त्वं नराधिप । वासुदेवस्य यद् वाक््यं फाल्गुनस्थ च धीमत:
కానీ నరాధిపా! యుద్ధప్రసంగంలో వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మరియు ధీమంతుడైన ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) నాకు చెప్పిన మాటలన్నిటినీ మీకు నివేదించడం నాకు తప్పనిసరి.
Verse 10
दृढं त्वभिपरीतो5हमर्जुनेन पुनः पुन: । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्थ वासुदेवस्य शृण्वत:
అర్జునుడు నన్ను మళ్లీ మళ్లీ గట్టిగా చుట్టుముట్టి బలంగా ఒత్తిడి చేశాడు. ఇది సమస్త సైన్యమధ్యంలో నేను నిలిచినపుడు, వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) వింటుండగా జరిగింది.
Verse 11
“अर्जुनने सारी सेनाके बीचमें भगवान् श्रीकृष्णके सुनते हुए मुझे बारंबार कहकर दृढ़तापूर्वक बाँध लिया है ।।
సమస్త సైన్యమధ్యంలో, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు వింటుండగా, అర్జునుడు మళ్లీ మళ్లీ పలికి నన్ను తన సంకల్పానికి గట్టిగా బంధించాడు. అతడు అన్నాడు—“మాధవా! ఈ రోజు నేను జయద్రథుణ్ని సంహరించే వరకు, యుద్ధంలో ఉత్తమమైన బుద్ధిని ఆశ్రయించి, అప్రమత్తుడై రాజు యుధిష్ఠిరుణ్ని రక్షించు.”
Verse 12
त्वयि चाहं महाबाहो प्रद्युम्ने वा महारथे । नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षो जयद्रथम्
మహాబాహో! నీవు గానీ, మహారథుడు ప్రద్యుమ్నుడు గానీ—మీ మీద ఆధారపడి—రాజును అమూల్య ధరోహరంలా మీ సంరక్షణకు అప్పగించి, నేను నిశ్చింతగా జయద్రథుని ఎదుర్కొనడానికి వెళ్లగలను.
Verse 13
जानीषे हि रणे द्रोणं रभसं श्रेष्ठमम्मतम् । प्रतिज्ञा चापि ते नित्यं श्रुता द्रोणस्य माधव
మాధవా! యుద్ధరంగంలో శ్రేష్ఠులచే గౌరవింపబడిన ద్రోణాచార్యుడు ఎంత ఉగ్రవేగశాలియో నీకు తెలుసు. ద్రోణుని ప్రతిజ్ఞను కూడా నీవు నిత్యం వింటూనే ఉన్నావు.
Verse 14
ग्रहणे धर्मराजस्य भारद्वाजोडपि गृध्यति । शक्तश्नापि रणे द्रोणो निग्रहीतुं युधिष्चिरम्,“'ट्रोणाचार्य भी धर्मराजको बंदी बनाना चाहते हैं और वे समरांगणमें राजा युधिष्ठिरको कैद करनेमें समर्थ भी हैं
ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని బంధించాలనే ఆశ భారద్వాజపుత్రుడు ద్రోణాచార్యునికీ ఉంది; యుద్ధరంగంలో ద్రోణుడు నిజంగా యుధిష్ఠిరుని జయించి పట్టుకోగల సమర్థుడు.
Verse 15
एवं त्वयि समाधाय धर्मराजं नरोत्तमम् | अहमद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि,'ऐसी अवस्थामें नरश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिरकी रक्षाका सारा भार तुमपर ही रखकर आज मैं सिन्धुराजके वधके लिये जाऊँगा
ఇలా నరశ్రేష్ఠుడైన ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని రక్షణభారాన్ని నీపై ఉంచి, నేను ఈ రోజే—నిశ్చయంగా—సైంధవుని సంహరించుటకు వెళ్తాను.
Verse 16
जयद्रथं च हत्वाहं द्रुतमेष्यामि माधव । धर्मराजं न चेद् द्रोणो निगृह्लीयाद् रणे बलात्
మాధవా! జయద్రథుని సంహరించి నేను త్వరగా తిరిగి వస్తాను—ద్రోణుడు యుద్ధంలో బలవంతంగా ధర్మరాజుని బంధించకపోతే.
Verse 17
निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव । सैन्धवस्य वधो न स्थान्ममाप्रीतिस्तथा भवेत्
మాధవా! భారద్వాజపుత్రుడు ద్రోణుడు నరశ్రేష్ఠుడైన (యుధిష్ఠిరుని) బంధిస్తే, సైంధవుని వధ సాధ్యం కాదు; అప్పుడు నాకు కూడా మహా వ్యథ కలుగుతుంది.
Verse 18
एवंगते नरश्रेष्ठे पाण्डवे सत्यवादिनि । अस्माकं गमनं व्यक्त वन॑ प्रति भवेत् पुन:,“यदि सत्यवादी नरश्रेष्ठ पाण्डुकुमार युधिष्ठिर इस प्रकार बंदी बनाये गये तो निश्चय ही हमें पुन: वनमें जाना पड़ेगा
సత్యవాది పాండవులలో నరశ్రేష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరుడు ఈ విధంగా బంధించబడితే, నిశ్చయంగా మేము మళ్లీ వనానికి వెళ్లవలసి వస్తుంది.
Verse 19
सो<5यं मम जयो व्यक्त व्यर्थ एव भविष्यति । यदि द्रोणो रणे क्रुद्धों निगृह्लीयाद् युधिष्ठिरम्,“यदि द्रोणाचार्य रणक्षेत्रमें कुपित होकर युधिष्ठिरको कैद कर लेंगे तो मेरी यह विजय अवश्य ही व्यर्थ हो जायगी
యుద్ధరంగంలో క్రోధించిన ద్రోణుడు యుధిష్ఠిరుని పట్టుకొని బంధిస్తే, నా ఈ విజయం స్పష్టంగా వ్యర్థమైపోతుంది.
Verse 20
स त्वमद्य महाबाहो प्रियार्थ मम माधव । जयार्थ च यशो<र्थ च रक्ष राजानमाहवे
అందువల్ల, మహాబాహు మాధవా! నన్ను ప్రసన్నం చేయుటకును, విజయార్థమును, నీ యశోవర్తనార్థమును—ఈ యుద్ధరంగంలో రాజు యుధిష్ఠిరుని రక్షించుము.
Verse 21
स भवान् मयि निक्षेपो निक्षिप्त: सव्यसाचिना । भारद्वाजाद भयं नित्यं मन्यमानेन वै प्रभो,'प्रभो! इस प्रकार द्रोणाचार्यसे निरन्तर भय मानते हुए सव्यसाची अर्जुनने आपको मेरे पास धरोहरके रूपमें रख छोड़ा है
ప్రభూ! భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుని నిత్యం భయపడే సవ్యసాచి అర్జునుడు మిమ్మల్ని నా వద్ద ధరోహరంగా అప్పగించాడు.
Verse 22
तस्यापि च महाबाहो नित्यं पश्यामि संयुगे | नान्यं हि प्रतियोद्धारं रौक्मिणेयादृते प्रभो
మహాబాహో, ప్రభూ! యుద్ధంలో నేను నిత్యం చూస్తున్నాను—రుక్మిణీనందనుడు ప్రద్యుమ్నుని తప్ప మరెవ్వరూ ద్రోణాచార్యుని ఎదుట నిలిచి ప్రతియుద్ధం చేయగల ప్రతియోధుడు కనిపించడంలేదు.
Verse 23
मां चापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः । सो<हं सम्भावनां चैतामाचार्यवचनं च तत्
భారద్వాజపుత్రుడైన ఆ ధీమంతుడు ఆచార్యుడు యుద్ధంలో నన్ను కూడా గణ్యుడిగా భావిస్తున్నాడు; అందుచేత నేను ఈ గౌరవాన్నీ, ఆచార్యుని ఆ వచనాన్నీ స్వీకరిస్తున్నాను.
Verse 24
आचार्यो लघुहस्तत्वादभेद्यकवचावृत:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆచార్యుడు తన చురుకైన, తేలికైన చేతి నైపుణ్యబలంతో అభేద్య కవచంతో ఆవరించబడి ఉండెను; అందుచేత యుద్ధంలో ఆయనను ఛేదించడం దుర్లభమైంది।
Verse 25
यदि कार्ष्णिर्धनुष्पाणिरिह स्यान्मकरध्वज:
సంజయుడు అన్నాడు—“కార్ష్ణి ధనుస్సు చేతబట్టి ఇక్కడ ఉండి, మకరచిహ్న ధ్వజాన్ని ధరించి ఉంటే, ఈ యుద్ధ గతి ఇలాగా ఉండేది కాదు.”
Verse 26
कुरु त्वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
సంజయుడు అన్నాడు—“నీవే నీ ప్రాణరక్షణను చూసుకో; నేను వెళ్లిపోయిన తరువాత నీకు రక్షకుడు ఎవరు?”
Verse 27
मा च ते भयमपद्यास्तु राजन्नर्जुनसम्भवम्
సంజయుడు అన్నాడు—“ఓ రాజా, అర్జునుని కారణంగా (అతనివలన కలిగే పరిణామాల వల్ల) నీలో భయం కలుగనీయకు.”
Verse 28
ये च सौवीरका योधास्तथा सैन्धवपौरवा:
సంజయుడు అన్నాడు—“మరియు సౌవీర దేశపు యోధులు, అలాగే సైంధవులు, పౌరవులు కూడా…”
Verse 29
उदीच्या दाक्षिणात्याशक्षु ये चान्येडपि महारथा: । ये च कर्णमुखा राजन् रथोदारा: प्रकीर्तिता:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఉత్తర, దక్షిణ దేశాల నుండి వచ్చిన మహారథులు మరియు ఇతరులును, వారిలో కర్ణుడు ప్రధానుడై యున్నవారు—అందరూ మహత్తర రథవీరులుగా ప్రసిద్ధులు; వారి విషయము చెప్పబడినది.
Verse 30
एतेड<र्जुनस्य क्रुद्धस्प कलां ना्हन्ति षोडशीम् । 'राजन्! जो सौवीर, सिन्धु तथा पुरुदेशके योद्धा हैं, जो उत्तर और दक्षिणके निवासी एवं अन्य महारथी हैं तथा जो कर्ण आदि श्रेष्ठ रथी बताये गये हैं वे कुपित हुए अर्जुनकी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं हैं ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! సౌవీర, సింధు, పురుదేశ యోధులు, ఉత్తర-दక్షిణ నివాసులు మరియు ఇతర మహారథులు—కర్ణాది శ్రేష్ఠ రథులుగా ప్రసిద్ధులైనవారైనా—క్రోధించిన అర్జునుని శక్తిలో పదహారవ భాగానికైనా సరిపోరు.
Verse 31
सराक्षसगणा राजन् सकिन्नरमहोरगा । जड़मा: स्थावरा: सर्वे नाल॑ पार्थस्य संयुगे
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! రాక్షసగణములతో, కిన్నరులతో, మహోరగములతో కూడి, చరాచర సమస్త ప్రాణులు యుద్ధానికి లేచినా, సంగ్రామంలో పార్థుని ఎదుర్కొనుటకు సరిపోరు.
Verse 32
एवं ज्ञात्वा महाराज व्येतु ते भीर्धनंजये । यत्र वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ
సంజయుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! ఇది తెలిసి ధనంజయుని విషయమై నీ భయం తొలగిపోవుగాక; ఎందుకంటే ఎక్కడ ఆ ఇద్దరు కృష్ణులు—వీరులు, మహేష్వాసులు, సత్యపరాక్రములు—ఉన్నారో అక్కడ నిరాశకు కారణం లేదు.
Verse 33
दैवं कृतास्त्रतां योगममर्षमपि चाहवे
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమరంలో దైవయోగముగా అస్త్రనైపుణ్యసిద్ధి, యుక్తిసంయోగము, మరియు అణచలేని అమర్షము—అన్నీ ఒకేసారి ఉద్భవించినట్లయ్యెను.
Verse 34
मयि चापि सहाये ते गच्छमानेड<र्जुनं प्रति
సంజయుడు అన్నాడు— “మీరు అర్జునుని వైపు బయలుదేరుతున్నప్పుడు, నేనూ మీ సహచరుడిగా, సహాయకుడిగా మీతో పాటు వచ్చాను…”
Verse 35
आचार्यो हि भृशं राजन् निग्रहे तव गृध्यति
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ రాజా, ఆచార్యుడు మిమ్మల్ని నియంత్రణలోకి తేవాలని అత్యంత ఉత్సుకతతో ఉన్నాడు; ఆయనకు అనర్థకమో అనుచితమో అనిపించేదానినుంచి మిమ్మల్ని వెనక్కి తిప్పేందుకు మీ గమనాన్ని ఆపదలచుకున్నాడు.”
Verse 36
कुरुष्वाद्यात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
సంజయుడు అన్నాడు— “ఈ రోజు మీ రక్షణను మీరే ఏర్పాటు చేసుకోండి; నేను వెళ్లిపోయిన తర్వాత మీ రక్షకుడు ఎవరు?”
Verse 37
न हाहं त्वां महाराज अनिक्षिप्य महाहवे
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ మహారాజా, ఈ మహాసమరంలో నేను మిమ్మల్ని వదిలి—ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వదిలి—పోను.”
Verse 38
एतद्विचार्य बहुशो बुद्धया बुद्धिमतां वर,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ महाराज! अपनी बुद्धिसे इस विषयमें बहुत सोच-विचार करके आपको जो परम मंगलकारक कृत्य जान पड़े, उसके लिये मुझे आज्ञा दें!
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా, ఓ మహారాజా, మీ వివేకంతో ఈ విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించి, మీకు పరమ మంగళకరమని అనిపించే కార్యం ఏదో, దానికై ఈ రోజు నాకు ఆజ్ఞాపించండి.”
Verse 39
दृष्टवा श्रेय: परं बुद्धया ततो राजन् प्रशाधि माम्,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ महाराज! अपनी बुद्धिसे इस विषयमें बहुत सोच-विचार करके आपको जो परम मंगलकारक कृत्य जान पड़े, उसके लिये मुझे आज्ञा दें!
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! నీ బుద్ధితో పరమ శ్రేయస్సైనదాన్ని నిర్ణయించి, ఆపై నన్ను ఆజ్ఞాపించు. బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడవైన మహారాజా! లోతుగా ఆలోచించి నీకు అత్యంత మంగళకరమని తోచిన కార్యాన్ని నాకు ఆదేశించు.
Verse 40
युधिछिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । नतुमे शुद्धयते भाव: श्वेताश्वं प्रति मारिष
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ మహాబాహు మాధవా, నీవు చెప్పినట్లే నిజం. కానీ, ఓ గౌరవనీయుడా, శ్వేతాశ్వ విషయమై నా అంతర్భావం శుద్ధి చెందడం లేదు.
Verse 41
युधिष्ठिर बोले--महाबाहु माधव! तुम जैसा कहते हो, वही ठीक है। आर्य! श्वेतवाहन द्रोणाचार्यकी ओरसे मेरा हृदय शुद्ध (निश्चिन्त) नहीं हो रहा है ।।
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ మహాబాహు మాధవా, నీవు చెప్పినదే సత్యం. ఓ ఆర్యా! శ్వేతవాహనుడైన ద్రోణాచార్యుని విషయమై నా హృదయం నిశ్చింతగా, శుద్ధిగా కావడం లేదు. నేను నా రక్షణకై పరమ ప్రయత్నం చేస్తాను. నా అనుమతితో నీవు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వెళ్లిన చోటికి వెళ్లు.
Verse 42
आत्मसंरक्षणं संख्ये गमन॑ चार्जुनं प्रति । विचार्यतत् स्वयं बुद्धया गमनं तत्र रोचय
యుద్ధంలో ఆత్మరక్షణ, అలాగే అర్జునుని వైపు గమనం—ఈ రెండింటినీ నీ స్వబుద్ధితో ఆలోచించి, అక్కడికి వెళ్లడం ఏది సముచితమో దానినే ఎంచుకో.
Verse 43
मुझे युद्धमें अपनी रक्षा करनी चाहिये या अर्जुनके पास तुम्हें भेजना चाहिये। इन दोनों बातोंपर तुम स्वयं ही अपनी बुद्धिसे विचार करके वहाँ जाना ही पसंद करो ।।
యుద్ధంలో నేను నా రక్షణ చూసుకోవాలా, లేక నిన్ను అర్జునుని వద్దకు పంపాలా—ఈ రెండింటినీ నీవే నీ బుద్ధితో ఆలోచించి, నీకు శ్రేయస్కరమని తోచినదాని ప్రకారం అక్కడికి వెళ్లు. కాబట్టి ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వెళ్లిన చోటికి బయలుదేరేందుకు సిద్ధమవు; మహాబలుడు భీమసేనుడు నన్ను కూడా రక్షిస్తాడు.
Verse 44
पार्षतश्न ससोदर्य: पार्थिवाश्व महाबला: । द्रौपदेयाश्व मां तात रक्षिष्यन्ति न संशय:,तात! भाइयोंसहित धृष्टद्युम्न, महाबली भूपालगण तथा द्रौपदीके पाँचों पुत्र मेरी रक्षा कर लेंगे; इसमें संशय नहीं है
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—తాతా! పార్షత వంశజుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు తన సోదరులతో కలిసి, మహాబలులైన రాజులు, ద్రౌపది ఐదుగురు కుమారులు—ఇవన్నీ నిస్సందేహంగా నన్ను రక్షిస్తారు; ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 45
केकया भ्रातर: पज्च राक्षसक्ष घटोत्कच: । विराटो द्रुपदश्चैव शिखण्डी च महारथ:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—కేకయుల ఐదుగురు సోదరులు, రాక్షసుడు ఘటోత్కచుడు; విరాటుడు, ద్రుపదుడు, అలాగే మహారథి శిఖండి—ఇవన్నీ అప్రమత్తంగా, తాతా, నిస్సందేహంగా నన్ను రక్షిస్తారు।
Verse 46
धृष्टकेतुश्न बलवान् कुन्तिभोजश्न मातुल: । नकुल: सहदेवश्न पञ्चाला: सृज्जयास्तथा
ధృష్టకేతువు, బలవంతుడైన మాతులుడు కుంతిభోజుడు; నకులుడు, సహదేవుడు, అలాగే పాంచాలులు మరియు సృంజయులు కూడా।
Verse 47
न द्रोण: सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे
ద్రోణుడు తన సైన్యంతో కూడినప్పటికీ కాదు, యుద్ధంలో కృతవర్ముడు కూడా కాదు…
Verse 48
धृष्टय्युम्नश्व॒ समरे द्रोणं क़ुद्धं परंतप:
పరంతపా! ధృష్టద్యుమ్నుడు సమరంలో క్రోధంతో ఉప్పొంగిన ద్రోణుని ఎదుర్కొన్నాడు।
Verse 49
वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम् । शत्रुओंको संताप देनेवाला धृष्टद्युम्न समरांगणमें कुपित हुए द्रोणाचार्यको पराक्रम करके रोक लेगा। ठीक वैसे ही, जैसे तटकी भूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोक देती है ।।
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను— పరాక్రమంతో ముందుకు సాగి శత్రువులకు దాహవేదన కలిగించే ధృష్టద్యుమ్నుడు యుద్ధరంగంలో కోపించిన ద్రోణాచార్యుని అడ్డుకుంటాడు. తీరం గట్టిన నేల సముద్రం ఉప్పొంగి ముందుకు రావడాన్ని ఆపినట్లే, యుద్ధంలో పరవీరహంత అయిన పార్షతుడు (పృషతపుత్రుడు) ఎక్కడ నిలుస్తాడో అక్కడే ద్రోణుని నిలువరిస్తాడు.
Verse 50
द्रोणो न सैन्यं बलवत् क्रामेत् तत्र कथंचन । जहाँ शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला द्रुपदकुमार संग्रामभूमिमें खड़ा होगा, वहाँ मेरी प्रबल सेनापर द्रोणाचार्य किसी तरह आक्रमण नहीं कर सकते ।।
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను— ఆ చోట ద్రోణుడు ఏ విధంగానూ బలవంతంగా సేనపై దూసుకురాలేడు. శత్రువీరులను సంహరించే ద్రుపదకుమారుడు యుద్ధభూమిలో నిలిచిన చోట, నా మహాసేనపై ద్రోణాచార్యుడు దాడి చేయడం అసాధ్యం. ఇతడు ద్రోణవినాశార్థమే హుతాశనమైన యజ్ఞాగ్నిలోనుండి జన్మించాడు.
Verse 51
विश्रब्धं गच्छ शैनेय मा कार्षीमयि सम्भ्रमम् धृष्टय्युम्नो रणे क्रुद्धं द्रोणमावारयिष्यति
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను— ఓ శైనేయా, నిశ్చింతగా వెళ్లు; నా విషయమై ఆందోళన పడకు. యుద్ధంలో కోపించిన ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణుని పూర్తిగా అడ్డుకుంటాడు.
Verse 110
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्िरवाक्यविषयक एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని జయద్రథవధపర్వమందు యుధిష్ఠిరవాక్యవిషయక నూట పదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 111
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरसात्यकिवाक्ये एकादशाधिकशततमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వమందు, యుధిష్ఠిర-సాత్యకి వాక్యసంభాషణవిషయక నూట పదకొండవ అధ్యాయము.
Verse 233
पृष्ठतो नोत्सहे कर्तु त्वां वा त्यक्तुं महीपते । “अर्जुन मुझे भी बुद्धिमान् द्रोणाचार्यका सामना करनेमें समर्थ योद्धा मानते हैं। महीपते! मैं अपने आचार्यकी इस सम्भावनाको तथा उनके उस आदेशको न तो पीछे ढकेल सकता हूँ और न आपको ही त्याग सकता हूँ
సంజయుడు అన్నాడు—మహీపతీ! వెనుకనుండి దాడి చేయడానికి నాకు ధైర్యం లేదు; మిమ్మల్ని విడిచిపెట్టడానికీ నేను సమర్థుడను కాను. అధర్మకార్యాన్ని ఆపే ధర్మమర్యాదను నేను విసర్జించలేను; యుద్ధంలో నా స్వామి పట్ల ఉన్న విధేయతను కూడా త్యజించలేను.
Verse 243
उपलभ्य रणे क्रीडेदू यथा शकुनिना शिशु: । 'ट्रोणाचार्य अभेद्य कवचसे सुरक्षित हैं। वे शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेके कारण रणक्षेत्रमें अपने विपक्षीको पाकर उसी प्रकार क्रीड़ा करते हैं
సంజయుడు అన్నాడు—అభేద్య కవచంతో రక్షితుడై, వేగహస్తుడైన ద్రోణాచార్యుడు యుద్ధభూమిలో ప్రత్యర్థిని పొందగానే, పక్షితో ఆడుకునే చిన్నబాలుడిలా క్రీడిస్తాడు.
Verse 256
तस्मै त्वां विसूजेयं वै स त्वां रक्षेद् यथार्जुन: । “यदि कामदेवके अवतार श्रीकृष्णकुमार प्रद्युम्न यहाँ हाथमें धनुष लेकर खड़े होते तो उन्हें मैं आपको सौंप देता। वे अर्जुनके समान ही आपकी रक्षा कर सकते थे
సంజయుడు అన్నాడు—నిజంగా నేను మిమ్మల్ని అతనికి అప్పగించేవాడిని; అతడు అర్జునునిలా మిమ్మల్ని రక్షించగలడు. శ్రీకృష్ణకుమారుడు ప్రద్యుమ్నుడు ధనుస్సుతో ఇక్కడ నిలిచివుంటే, మిమ్మల్ని అతని సంరక్షణకే అప్పగించేవాడిని; అతడు అర్జునుని సమానంగా మీ రక్షణకు సమర్థుడు.
Verse 263
यः प्रतीयाद् रणे द्रोणं यावद् गच्छामि पाण्डवम् | “आप पहले अपनी रक्षाकी व्यवस्था कीजिये। मेरे चले जानेपर कौन आपका संरक्षण करनेवाला है
సంజయుడు అన్నాడు—ముందుగా మీ రక్షణకు ఏర్పాట్లు చేసుకోండి. నేను వెళ్లిన తరువాత మిమ్మల్ని ఎవరు కాపాడుతారు? నేను పాండవుడైన అర్జునుని వద్దకు వెళ్లి తిరిగి వచ్చేంతవరకు యుద్ధభూమిలో ద్రోణాచార్యుని ఎదిరించి నిలిచేవాడు ఎవరు?
Verse 276
नस जातु महाबाहुर्भारमुद्यम्य सीदति | “महाराज! आज आपके मनमें अर्जुनके लिये भय नहीं होना चाहिये। वे महाबाहु किसी कार्यभारको उठा लेनेपर कभी शिथिल नहीं होते हैं
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! ఈ రోజు అర్జునుని గురించి మీ మనసులో భయం కలగకూడదు. ఆ మహాబాహువు ఒకసారి కార్యభారాన్ని స్వీకరించిన తరువాత ఎప్పుడూ శిథిలపడడు, ఆ భారంలో కుంగిపోడు.
Verse 336
कृतज्ञतां दयां चैव भ्रातुस्त्वमनुचिन्तय । “आपके भाई अर्जुनमें जो दैवीशक्ति, अस्त्रविद्याकी निपुणता, योग, युद्धस्थलमें अमर्ष, कृतज्ञता और दया आदि सदगुण हैं उनका आप बारंबार चिन्तन कीजिये
నీ సోదరుని కృతజ్ఞతను, దయను—ఆ సద్గుణాలను మళ్లీ మళ్లీ మనసులో తలచుకొనుము.
Verse 343
द्रोणे चित्रास्त्रतां संख्ये राज॑स्त्वमनुचिन्तय । “राजन! मैं आपका सहायक रहा हूँ
రాజా, ఈ యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుని విచిత్రాస్త్ర నైపుణ్యాన్ని జాగ్రత్తగా ఆలోచించుము.
Verse 356
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्यां कर्तु च भारत | “भरतवंशी नरेश! द्रोणाचार्य आपको कैद करनेकी बड़ी इच्छा रखते हैं। वे अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए उसे सत्य कर दिखाना चाहते हैं
ఓ భారతవంశజా, తన ప్రతిజ్ఞను కాపాడి దానిని సత్యంగా నిలుపుటకు ద్రోణాచార్యుడు నిన్ను బంధించుటకు దృఢనిశ్చయుడై ఉన్నాడు.
Verse 363
यस्याहं प्रत्ययात् पार्थ गच्छेयं फाल्गुनं प्रति । “अब आप अपनी रक्षाका प्रबन्ध कीजिये। पार्थ! मेरे चले जानेपर कौन आपका रक्षक होगा, जिसपर विश्वास करके मैं अर्जुनके पास चला जाऊँ
ఓ పార్థా, ఇప్పుడు నీ రక్షణకు ఏర్పాట్లు చేసుకొనుము; నేను వెళ్లిన తరువాత నిన్ను కాపాడే వాడు ఎవరు—ఎవరి మీద నమ్మకంతో నేను ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) వద్దకు వెళ్లగలను?
Verse 376
क्वचिद् यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद् ब्रवीमि ते | “महाराज! कुरुनन्दन! मैं आपको इस महासमरमें किसी वीरके संरक्षणमें रखे बिना कहीं नहीं जाऊँगा; यह मैं आपसे सच्ची बात कहता हूँ
ఓ కౌరవ్య మహారాజా, నీకు సత్యం చెబుతున్నాను—ఈ మహాసమరంలో నిన్ను ఏదో ఒక వీరుని సంరక్షణలో ఉంచకుండా నేను ఎక్కడికీ వెళ్లను.
Verse 463
एते समाहितास्तात रक्षिष्यन्ति न संशय: । तात! पाँच भाई केकयराजकुमार
వీరు అందరూ అప్రమత్తులై, మనస్సు స్థిరంగా ఉంచుకొని నన్ను రక్షిస్తారు—ఇందులో సందేహం లేదు. తాతా! ఐదుగురు కైకేయ రాజకుమారులు, రాక్షసుడు ఘటోత్కచుడు, విరాటుడు, ద్రుపదుడు, మహారథి శిఖండి, ధృష్టకేతువు, నా బలవంతుడైన మాతులుడు కుంతిభోజుడు (పురుజితుడు), నకులుడు-సహదేవుడు, అలాగే పాంచాలులు మరియు సుంజయ వీరగణం—వీరందరూ జాగ్రత్తగా ఉండి నిశ్చయంగా నా కాపలాగా నిలుస్తారు.
Verse 476
समासादयितु शक्तो न च मां धर्षयिष्यति । सेनासहित द्रोणाचार्य तथा कृतवर्मा--ये युद्धस्थलमें मेरे पास नहीं पहुँच सकते और न मुझे परास्त ही कर सकेंगे
సేనతో కూడిన ద్రోణాచార్యుడు గానీ, కృతవర్మ గానీ—యుద్ధభూమిలో నా దగ్గరకు చేరలేరు; నన్ను జయించలేరు కూడా.
Verse 503
कवची स शरी खड्गी धन्वी च वरभूषण: । यह धृष्टद्युम्न, द्रोणाचार्यका नाश करनेके लिये कवच, धनुष, बाण, खड्ग और श्रेष्ठ आभूषणोंके साथ अग्निसे प्रकट हुआ है
కవచధారి, బాణాలతో సిద్ధంగా, ఖడ్గం-ధనుస్సు ధరించి, శ్రేష్ఠ ఆభరణాలతో అలంకృతుడై—ఈ ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణాచార్యుని వినాశార్థం అగ్నిలోనుండి ప్రదర్శితుడయ్యాడు.
Verse 3236
न तत्र कर्मणो व्यापत् कथज्चिदपि विद्यते । “महाराज! ऐसा जानकर अर्जुनके विषयमें आपका भय दूर हो जाना चाहिये। जहाँ सत्यपराक्रमी और महाथनुर्धर वीर श्रीकृष्ण एवं अर्जुन विद्यमान हैं वहाँ किसी प्रकार भी कार्यमें व्याघात नहीं हो सकता
అక్కడ కార్యానికి ఏ విధమైన ఆటంకమూ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ కలగదు. మహారాజా! ఇది తెలిసి అర్జునుని విషయమై మీ భయం తొలగిపోవాలి; ఎందుకంటే సత్యపరాక్రములు, మహాధనుర్ధరులు అయిన శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు ఉన్న చోట ఏ కార్యమూ విఘ్నించబడదు.
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra confronts the dilemma of agency after catastrophe: whether resignation is sufficient or whether a ruler must still seek actionable understanding and responsibility even when outcomes appear irreversible.
The chapter illustrates that intense individual action can generate disproportionate collective consequences; ethically, it cautions that decisions and vows made under strong emotion may propagate harm beyond their intended targets.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates indirectly through Saṃjaya’s witness-style narration and the motif of astonishment, positioning the episode as a case study in how war magnifies both prowess and suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.